Kontur ve kör kontur

Öğrenme hedefi

Gözün bir kenarı izlerken elin onunla aynı hızda ilerlemesini sağlayan kör kontur tekniğini uygulayabileceksin. Kör konturu ve kâğıda arada bir bakılan değiştirilmiş konturu, göz ile el arasındaki bağı güçlendirmek için ne zaman kullanacağını ve sonuçlarını nasıl okuyacağını bileceksin.

Kanca

Elini masaya koy ve ona bakarak, ama kâğıda hiç bakmadan çizmeye başla. Beş dakika sonra kâğıttaki şey bir el gibi görünmeyecek: parmaklar birbirinin üstüne binmiş, avuç kâğıdın dışına taşmış, bir tırnak olması gereken yerden santimlerce uzağa düşmüş. İlk tepki gülmek olur. İkinci tepki çoğu zaman şaşkınlıktır: çizginin kendisi, kıvrımları ve kırışıklıkları, bakarak çizdiğin ellerden daha fazla şey yakalamış olabilir. Kâğıda bakmadan çizmek neden sizi daha iyi yapar?

Bu dersin cevabı dikkatin nereye gittiğinde. Kâğıda bakmak yasaklandığında dikkat, bildiğin «el» fikrinden çıkıp önündeki elin kenarına yerleşmek zorunda kalır. Kör kontur, bir çizim üretmek için değil, bu yerleşmeyi çalıştırmak için yapılır.

Bağlam

Amerikalı ressam ve öğretmen Kimon Nicolaïdes, 1941'de yayımlanan çizim kitabının ilk alıştırmalarından birine kontur çizimi adını verdi. Öğrencisinden bir modelin ya da bir nesnenin kenarına bakmasını, kalemin ucunun kâğıda değil o kenara dokunduğunu hayal etmesini istiyordu. Göz kenar boyunca çok yavaş ilerleyecek, kalem de onunla aynı hızda kâğıtta ilerleyecekti; ve öğrenci bu süre boyunca kâğıda bakmayacaktı. Nicolaïdes için çizim, bir nesneye dokunma duygusunu görmeye taşımanın yoluydu.

Bu fikrin kökleri daha eskiye uzanır. Heykeltıraş Auguste Rodin, hayatının son yirmi yılında modellerini hareket hâlinde çizdi ve anlatılanlara göre bunu çoğu zaman kâğıda bakmadan yaptı. Musée Rodin'deki binlerce çizimin bir kısmında figürlerin konturları kesintisiz, hızlı ve kâğıttan taşacak kadar serbesttir; sonra üzerlerine ince bir suluboya lekesi sürülür. 1906'da Paris'e gelen Kamboçya kraliyet bale topluluğunun dansçılarını çizdiği sayfalar bu yöntemin en tanınan örnekleri arasındadır. Rodin'in bu çizimlerde yakalamak istediği şey oranların doğruluğu değil, hareketin kendisiydi.

Ana anlatım

Kontur nedir ve kör kontur neyi çalıştırır?

Kontur, bir biçimin kenarını ya da bir biçimin içindeki önemli bir sınırı izleyen çizgidir. Yalnızca dış çizgi değildir: bir elin konturu parmakların dış hattının yanı sıra eklem kıvrımlarını, tırnağın kenarını, avucun katlanma çizgilerini de izler. İçteki bu çizgilere iç kontur denir ve bir biçimin hacmini anlatmada dış hattan daha fazla iş görebilirler.

Kör kontur, bu kenarları kâğıda hiç bakmadan çizmektir. Bir önceki bölümde gördüğün Cohen ve Bennett çalışmasını hatırla: bakarak çizimdeki hataların başlıca kaynağı elin beceriksizliği değil, nesneyi yanlış algılamaktı. Kör kontur tam bu algıyı çalıştırır. Kâğıda bakamadığın için zihnindeki hazır sembollere başvuramazsın; gözün kenarın her kıvrımını gerçekten izlemek zorundadır. El ise kâğıtta nereye gittiğini görmeden, yalnızca gözün hareketini izler.

Sonuç çoğu zaman oranları bozuk ama çizgisi son derece dikkatli bir çizimdir. Oranların bozulması beklenen bir şeydir, çünkü el nerede olduğunu kontrol edemez. Asıl kazanç çizginin kendisindedir: kenarın her küçük dönüşü, göz onu gerçekten gördüğü için kâğıda geçer.

Kör kontur nasıl yapılır?

Önce çizeceğin şeyi seç; kendi elin idealdir, çünkü her zaman yanındadır ve kıvrımlarla doludur. Çizmeyen elini rahat bir pozisyonda masaya koy ve kalemi tutan elin kâğıdın üstünde dursun. Gövdeni, kâğıdı göremeyeceğin şekilde hafifçe çevir ya da kâğıdın üstüne bir karton tut.

Gözünü elinin kenarındaki bir noktaya dik ve kalemin ucunun o noktaya dokunduğunu hayal et. Sonra gözünü kenar boyunca, bir karıncanın yürüyüşü kadar yavaş ilerlet ve kalemi aynı hızda kâğıtta hareket ettir. Kenar bir kıvrıma girerse göz de kalem de o kıvrıma girer; bir kırışıklık çıkarsa ikisi birlikte onu izler. Kalemi kâğıttan kaldırma. Hız, kör konturun sırrıdır: göz hızlandığında el geride kalır ve çizgi yine sembole döner.

Beş ile on dakika arasında bir süre iyi bir başlangıçtır. Süre dolduğunda kâğıda bak ve ne çıktığını yargılamadan incele. Çizginin nerede dikkatli, nerede aceleci olduğunu gör; dikkatli kısımlar gözünün gerçekten izlediği kısımlardır.

Değiştirilmiş kontur ne zaman devreye girer?

Kör kontur bir alıştırmadır; bitmiş bir çizim yöntemi değildir. Gözle el arasındaki bağ güçlendikçe, bu bağı oranları da tutturan bir çizime taşımak gerekir. Bunun yolu değiştirilmiş konturdur: yine zamanın büyük kısmında nesneye bakarak ve yavaşça çizersin, ama belli aralıklarla, örneğin bir kenardan ötekine geçerken ya da kalemi yeni bir biçime başlatırken, kâğıda kısa bir bakış atarsın.

Bu kısa bakışlar yalnızca yeri kontrol etmek içindir: «bir sonraki parmak nereden başlayacak?» Bakış bitince göz yeniden nesneye döner ve çizgi yine nesnenin kenarını izleyerek ilerler. Böylece kör konturun dikkatli çizgisi korunurken oranlar da yerine oturur.

Bir oturumda ikisini birlikte kullanmak işe yarar: önce iki üç kör kontur çizimiyle gözü ısıtmak, ardından aynı nesnenin değiştirilmiş kontur çizimine geçmek. Kör konturdan sonra yapılan değiştirilmiş konturun çizgisi, doğrudan başlanan bir çizimden daha dikkatli çıkabilir; bunun sende işleyip işlemediğini uygulamadaki karşılaştırma gösterecek.

Uygulama

Kendi elinle iki aşamalı bir kontur oturumu.

1. Kâğıdı altlığa sabitle ve gövdeni kâğıdı göremeyeceğin şekilde çevir; çizmeyen elini masaya, parmakları hafifçe bükülmüş olarak koy.
2. Zamanlayıcıyı beş dakikaya kur. Gözünü başparmağının dış kenarındaki bir noktaya dik ve kalemin oraya dokunduğunu hayal et.
3. Gözünü kenar boyunca çok yavaş ilerlet, kalemi aynı hızda ve kâğıttan kaldırmadan hareket ettir; kıvrımları, kırışıklıkları ve tırnak kenarlarını da izle.
4. Süre dolunca kâğıda bak ve çizginin en dikkatli olduğu yeri işaretle.
5. Yeni bir kâğıtta aynı eli on dakika boyunca değiştirilmiş konturla çiz: zamanın çoğunda eline bak, yalnızca yeni bir parmağa geçerken kâğıda kısa bir bakış at.
6. İki çizimi karşılaştır: hangisinde oranlar, hangisinde çizginin kendisi daha güçlü?

Sık yapılan hatalar

Kapanış

Kâğıda bakmadan çizmek neden sizi daha iyi yapar? Çünkü dikkati bildiğin sembolden alıp önündeki kenara yerleştirir. Nicolaïdes bunu kalemin nesneye dokunduğunu hayal etmek diye anlattı; Rodin dansçıları kâğıda bakmadan izleyerek hareketi yakaladı. Kör kontur oranları bozar, ama gözü ve eli aynı hızda çalışmaya alıştırır; değiştirilmiş kontur ise bu dikkati koruyarak oranları da yerine oturtur.

Kör konturun ürünü bir çizim değil, bir alışkanlıktır: bir kenara gerçekten bakma alışkanlığı. Ödevde kendi elinin beş kör kontur çizimini yapacak ve bu alışkanlığın çizgine nasıl yansıdığını izleyeceksin.

Kavram sözlüğü

Ödev

Elinin beş kör kontur çizimini yap.

1. Beş gün boyunca her gün, ya da tek bir oturumda arka arkaya, elinin farklı bir pozisyonunun kör kontur çizimini yap: açık avuç, yumruk, bir kalemi tutan el, işaret eden el, yana dönük el.
2. Her çizim için beş ile on dakika ayır ve kâğıda hiç bakma.
3. Her çizimin altına tarihi, süreyi ve elin pozisyonunu yaz.
4. Beşinci çizimden sonra aynı pozisyonun bir değiştirilmiş kontur çizimini de yap ve onu beş kör konturun yanına koy.

Kendini değerlendir

• Kenar ve Ayrıntı: Çizgin kıvrımları ve iç konturları izliyor mu, yoksa yalnızca dış hattı mı dolaştı?
• Teknik ve Malzeme: Çizgi baştan sona yavaş ve kesintisiz mi, yoksa bazı yerlerde hızlanıp genelleşti mi?
• Oran ve Çizim: Değiştirilmiş kontur çiziminde oranlar kör konturlara göre ne kadar yerine oturdu?
• Beş çizim içinde en dikkatli çizgiyi hangi gün çektin?

Kendini sına

1. Nicolaïdes kontur çiziminde öğrencisinden neyi hayal etmesini istiyordu?

• A) Kalemin ucunun kâğıda değil nesnenin kenarına dokunduğunu.
• B) Nesnenin bir fotoğraf olduğunu.
• C) Çizimin bir sergide asılacağını.
• D) Nesnenin yalnızca dış hattının var olduğunu.

2. Kör konturda oranların bozulması neyi gösterir?

• A) Öğrencinin çizim yeteneği olmadığını.
• B) Kalemin kötü olduğunu.
• C) Elin kâğıttaki yerini kontrol edemediğini; bu yöntemin beklenen bir sonucudur.
• D) Nesnenin yanlış seçildiğini.

3. Kör konturda hız neden düşük tutulmalıdır?

• A) Kalem daha az aşınsın diye.
• B) Göz hızlanınca el geride kalır ve çizgi yeniden genel bir hatta döner.
• C) Çizim daha koyu olsun diye.
• D) Kâğıt yırtılmasın diye.

4. Değiştirilmiş konturun kör konturdan farkı nedir?

• A) Tamamen kâğıda bakarak çizilir.
• B) Yalnızca dış hat çizilir.
• C) Cetvelle çizilir.
• D) Zamanın çoğunda nesneye bakılır, yalnızca yer kontrolü için kâğıda kısa bakışlar atılır.

5. İç kontur hangisini anlatır?

• A) Yalnızca nesnenin arka planla sınırını.
• B) Biçimin içindeki kıvrım, katlanma ve sınır çizgilerini.
• C) Kâğıdın kenarını.
• D) Gölgelerin tonunu.

Cevaplar

1. A — Nicolaïdes kalemin nesneye dokunduğunu hayal etmeyi, dokunma duygusunu görmeye taşımanın yolu olarak anlattı.
2. C — Kâğıda bakılmadığı için el yerini kontrol edemez ve oranlar kayar; yöntemin amacı oranlar değil, kenarın dikkatle izlenmesidir.
3. B — Kör konturda göz ile el aynı hızda ilerlemelidir; göz hızlanırsa el gerçek kenarı değil genel bir hattı çizer.
4. D — Değiştirilmiş kontur kör konturun dikkatini korur ama kısa bakışlarla oranları yerine oturtur.
5. B — İç kontur biçimin içindeki kıvrımları ve katlanmaları izler ve hacmi anlatmada dış hattan fazla iş görebilir.

Referans görseller

• Özgün fotoğraf: aynı elin kör kontur ve değiştirilmiş kontur çizimi; kör konturda çizginin en dikkatli olduğu bölüm işaretli.
• Özgün çekim: kâğıdı göremeyecek biçimde oturmuş bir öğrencinin yandan görünüşü ve gözün kenarı izleyişini gösteren bir ok.
• Özgün şema: bir elin dış konturu ile iç konturları iki ayrı renkte.

Sonraki derse köprü

Kör kontur gözü kenarların her kıvrımına yavaşça bağladı. Sonraki ders tersini istiyor: bir figürün bütün hareketini birkaç saniyede, tek bir akıcı çizgiyle yakalamayı, yani jest çizgisini orada ele alacağız.