Bayraklar neden hep aynı renkleri kullanır?

Kısa cevap

Bayraklar birbirinden renk ödünç alır: yeni bir devlet, bağlı hissettiği bir hareketin ya da daha eski bir bayrağın renklerini seçer; Pan-Afrika ve Pan-Arap renkleri böyle yayıldı. Kırmızı, beyaz ve mavi bu yüzden çok yaygındır; CIA World Factbook'un 196 bayrak tanımından 150'sinde kırmızı, 140'ında beyaz, 99'unda mavi geçer. Mor ise bu tanımların hiçbirinde geçmez ve yalnız Dominika bayrağındaki papağanın tüylerinde görülür; sık verilen açıklamaya göre yüzyıllar boyunca en pahalı boyalardan biri olduğu için bayrak ailelerine girmemiş, bayraklar da birbirini kopyalayarak yayıldığı için nadir kalmıştır.

Bayraklar birbirini kopyalar

Bir ülkenin bayrağı, çoğu zaman o ülkenin yalnız kendisini değil, bağlı hissettiği bir topluluğu da gösterir. Bu yüzden bayraklar aileler hâlinde görülür.

En iyi bilinen örnek Afrika'dadır. Factbook'a göre Etiyopya Afrika'nın en eski bağımsız ülkesidir ve yeni bağımsızlığını kazanan Afrika ülkeleri çoğu zaman Etiyopya bayrağının yeşil, sarı ve kırmızı renklerini benimsedi; bu renkler sonradan Pan-Afrika hareketinin renkleri olarak bilindi. Gana'nın kırmızı, sarı ve yeşil bayrağı da Factbook'un deyişiyle Pan-Afrika hareketinin renklerini kullanır.

İkinci bir takım Amerika'da doğdu. Marcus Garvey'in başkanlığında 1920'de New York'ta toplanan kongrenin kabul ettiği Dünya Siyah Halklarının Hakları Bildirgesi, kırmızı, siyah ve yeşilin «siyah ırkın renkleri» olmasını karar altına aldı. Bu renklerde siyah, doğrudan insanları temsil eder. Factbook'a göre Kenya bayrağındaki siyah da nüfusun çoğunluğunu, Dominika bayrağındaki siyah ise zengin toprağı ve yurttaşların çoğunun Afrika mirasını anlatır.

Orta Doğu'da da benzer bir aile vardır. Factbook'a göre Ürdün bayrağı Birinci Dünya Savaşı'ndaki Arap İsyanı bayrağına dayanır: siyah Abbâsîleri, beyaz Emevîleri, yeşil Fâtımîleri, kırmızı üçgen 1916 Büyük Arap İsyanı'nı temsil eder.

Bayraklarda mor neden neredeyse hiç yoktur?

Factbook'un tanımlarında mor sözcüğü hiçbir bayrakta geçmez. Dominika bunun kısmi bir istisnasıdır. Dominika hükümetinin sayfasına göre bayrağın ortasında ulusal kuş olan Sisserou papağanı durur; aynı hükümetin ulusal kuş sayfası, bu papağanın kuyruğunun ve alt tüylerinin morumsu menekşe renkte olduğunu yazar. Yani mor, bir şeridin ya da zeminin rengi olarak değil, bir kuşun tüyünde bayrağa girer.

Bunun için sık verilen açıklama tarihtir. TK-03, Tyros morunun binlerce deniz salyangozuyla, günlerce kaynatılarak elde edildiğini ve Roma'da rütbe işareti olduğunu göstermişti. TK-08'de gördüğümüz gibi mor ancak 1856'da, Perkin'in mauveini ile ucuzladı. Bu iki olgu morun uzun süre sıradan bir kumaş rengi olmadığını gösterir. Ama birçok bayrak bu tarihten çok sonra seçildi: Factbook'a göre Gana 1957'de, Kenya 1963'te, Dominika 1978'de bağımsızlığını kazandı. O hâlde tek başına fiyat yetmez.

İkinci parça, bayrakların birbirini kopyalamasıdır. Yeni bir bayrak, çoğu zaman eski bir ailenin renklerinden seçilir. Ailelerin hiçbirinde mor yoksa, yeni üyelerde de olmaz. Nadir bir renk, kopyalanan bir sistemde nadir kalır. Bu açıklama bir kanıt değil, iki olgunun birlikte okunmasıdır.

Örnek — 196 bayrak tanımında renkler

Factbook'un bağımlı topraklar dışındaki 196 kaydının bayrak tanımlarında renk adlarını saydık. Bir renk, tanımda en az bir kez geçiyorsa o bayrakta sayıldı.

Kırmızı, beyaz ve mavinin üçü birden 50 tanımda geçer. Sayım sözcüklere dayanır: bir armanın içindeki küçük bir renk tanımda yazılmamışsa sayılmaz, Dominika papağanının moru da bu yüzden tabloya girmez. Yine de tablo kartın sorusunu destekler: mor, en az yedi rengin ardından gelir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Bayraklar renk aileleri hâlinde yayılır: Etiyopya'nın yeşil, sarı ve kırmızısı ile Garvey'in 1920'deki kırmızı, siyah ve yeşili Pan-Afrika, 1916 Arap İsyanı bayrağı Pan-Arap renklerini verdi.
2. Factbook'un 196 bayrak tanımından 150'sinde kırmızı, 140'ında beyaz, 99'unda mavi geçer; mor hiçbirinde geçmez.
3. Mor, Dominika papağanının tüylerinde bayrağa girer; nadirliği için pahalı boya tarihi ile bayrakların birbirini kopyalaması birlikte okunur, ama tek başına bir kanıt yoktur.

Kendini sına

1. (Kolay) Pan-Afrika renklerinin iki takımı hangileridir?
2. (Kolay) Ürdün bayrağındaki siyah, beyaz ve yeşil neyi temsil eder?
3. (Orta) Bayraklarda mor neden neredeyse hiç yoktur?
4. (Orta) Dominika bayrağında mor nerede görülür?
5. (Zor) Mor 1856'da ucuzladığı hâlde bayraklarda neden yine nadir kaldı?
6. (Zor) Bir bayraktaki siyahın anlamını neden o bayrağın kendi tanımından okumak gerekir?

Cevaplar

1. Etiyopya bayrağından gelen yeşil, sarı ve kırmızı ile Garvey hareketinin 1920'de kabul ettiği kırmızı, siyah ve yeşil. Bkz. "Bayraklar birbirini kopyalar".
2. Factbook'a göre siyah Abbâsîleri, beyaz Emevîleri, yeşil Fâtımîleri; kırmızı üçgen de 1916 Büyük Arap İsyanı'nı temsil eder. Bkz. "Bayraklar birbirini kopyalar".
3. İki olgu birlikte okunur: mor yüzyıllar boyunca en pahalı boyalardandı ve ancak 1856'da ucuzladı; bayraklar da çoğu zaman eski renk ailelerinden kopyalanır ve bu ailelerin hiçbirinde mor yoktur. Factbook'un 196 tanımında mor hiç geçmez. Bkz. "Bayraklarda mor neden neredeyse hiç yoktur?".
4. Bayrağın ortasındaki Sisserou papağanının tüylerinde; hükümetin tarifine göre kuşun kuyruğu ve alt tüyleri morumsu menekşedir. Bkz. "Bayraklarda mor neden neredeyse hiç yoktur?".
5. Çünkü yeni bayraklar çoğu zaman var olan renk ailelerinden seçilir; ailelerde mor olmadığı için yeni üyelere de geçmez. Fiyat tek başına açıklamaz, kopyalama nadirliği korur. Bkz. "Bayraklarda mor neden neredeyse hiç yoktur?".
6. Çünkü aynı renk her bayrakta başka bir şeyi anlatır: siyah Ürdün'de Abbâsîleri, Kenya'da nüfusun çoğunluğunu, Dominika'da toprağı ve Afrika mirasını temsil eder. Bkz. "Sık yapılan yanlış".

Kaynaklar

• Central Intelligence Agency, The World Factbook, «Flag» alanı, bütün bağımsız ülke maddeleri, factbook.json arşivi.
• Government of the Commonwealth of Dominica, «National Flag», dominica.gov.dm.
• Government of the Commonwealth of Dominica, «National Bird», dominica.gov.dm.
• Universal Negro Improvement Association, «Declaration of Rights of the Negro Peoples of the World», New York, 1920.

Sonraki adım

TK-17 bayraklardan siyasetin renklerine geçiyor: kırmızının sol hareketlerle, yeşilin partilerle bağını, renkli devrimleri ve aynı rengin ülkeden ülkeye zıt anlamlar taşımasını ele alıyor ve bir rengin bir ideolojiyle nasıl özdeşleştiğini soruyor. Morun pahalı geçmişini TK-03, ucuzlamasını TK-08 anlatmıştı.