Vaka: sonlandırma

Açılış sahnesi

Kırşehir'in Çiçekdağı ilçesine bağlı bir köy, kırkım ekiplerinin ağıldan ağıla dolaştığı mayıs sonu. Necdet otuz sekiz yıldır bu köylerin koyununu kırkıyor; makası bu yaz bırakacak. Gülizar on iki yıldır onun ekibinde: önce yapağı bağladı, sonra koyun tuttu, son beş yıldır makası o da kullanıyor. Gelecek mayıs köylüler ekibi onun adıyla çağıracak.

Sabah ağılın önünde yaşlı bir adam kırk koyununu bölmeye doldurmuş bekliyor. Necdet kamyonetten inerken gözü batıdaki tepeye kayıyor; bulut alçak ve kurşuni. O ağzını açmadan Gülizar sürü sahibine dönüyor.

"Amca, bugün kırkmayalım. Akşama yağmur geliyor, yünü alınmış koyun bu havada üşür. Perşembe gelelim."

Adam ellerini beline koyuyor. "Komşudan iki kişi çağırdım, çay demledim."

"Çayınızı içeriz," diyor Gülizar. "Kırkımı perşembe yaparız."

Necdet bölmedeki koyunlara bakıyor, bir şey eklemiyor. Çaydan sonra kamyonette, köy yolunun ilk virajında konuşuyor.

"Bulutu benden önce gördün."

"On iki mayıstır o tepeye bakıyorsun," diyor Gülizar. "Ben de sana bakıyordum."

Necdet gülüyor, sonra camdan sırayla geçen ağıllara bakıyor. "Perşembe ben gelmesem de olur."

"Gel," diyor Gülizar. "Çayını iç. Makası ben tutarım, sen bulutlara bakarsın."

Bu derste ne olacak

Şahika bir üniversite hastanesinin kalp cerrahisi ekibinde perfüzyonist: ameliyat boyunca hastanın kanını kalp-akciğer makinesiyle o döndürüyor. Kırk birinde; iki yıl dokuz aydır psikolog Behzat'la haftada iki seans psikodinamik terapide. Terapinin son yedi ayından seçilen anlar sırayla bitiş fikrinin doğuşunu, ilk formülasyona dönüşü, tarihin ve biçimin seçimini, geri gelen belirtileri ve Şahika'nın kendi rüyasını kendisi okumasını gösteriyor. Usta katmanında terapistin kendi payı, son seans ve ekimdeki izlem görüşmesi var.

Sıfır noktası

Sonlandırma evresi, tarih koyma, aktarımın çözülmesi ve öz-analiz işlevi M24-D09'un terimleri; burada bir terapinin akışı içinde sırayla görünecekler. Bitişin genel yapısı ve kazanımın devri S02-P01-D11'de (Terapi), seansları seyrekleştirmek ve hatırlatma görüşmesi Terapi'nin S08-P01-D08 dersinde kuruldu. Formülasyonu kâğıda dökmek M22-D09'da, yeniden elden geçirmek M22-D10'da işlendi.

Şahika'nın başvuru nedeni üç şikâyetti: yıllardır bölünen uykusu, altı yıldır kullanmadığı yıllık izni ve üçüncü uzun ilişkisini ilk büyük tartışmada kendisinin bitirmesi. Dördündeyken annesi İstanbul'da yatılı bakıcılık işine gitmiş, onu köyde anneannesine bırakmış, dokuzunda geri dönmüştü. Anneannesi Şahika on beşindeyken öldü; aynı sonbahar Şahika yatılı liseye başladı.

Fikir nereden gelirse gelsin, terapistin ilk işi onu üzerinde durulacak bir malzemeye dönüştürmektir.

Mekanizma

İlk formülasyona dönmek

M24-D09 bitiş ölçütlerini belirti, ilişki, iş ve iç değişim alanlarında saymıştı. Behzat bu alanları ilk görüşmelerde yazdığı hedeflerle tek tek karşılaştırıyor.

Soru böylece netleşiyor: bu bitiş bir tamamlanma mı, yoksa eski örüntünün terapistin tatil haberine verdiği bir cevap mı? Behzat iki olasılığı ayakta tutuyor ve Şahika'yla konuşmadan hiçbirini seçmiyor.

Danışanın kendi değerlendirmesini istemek, bitişin nasıl yaşanacağıyla da ilişkili görünüyor.

Tarih mi, seyrekleşme mi

Ortak karar oluştuktan sonra iki soru kalıyor: bitiş ne zaman ve oraya hangi yoldan gidilecek. Seansları seyrekleştirerek inmek (S08-P01-D08, Terapi) ile sıklığı koruyup belirli bir tarihte bitirmek farklı yaşantılar kurar.

Seçimi formülasyon belirledi; bağımlılığın asıl sorun olduğu bir danışanda seyrekleşme daha uygun düşebilirdi.

Mann'ın zaman sınırlı terapisinde (M25-D03) bu karar hiç sorulmaz: son seansın tarihi en baştan bellidir ve ayrılığın duyguları merkezi sorunla birlikte o sınırlı süre içinde çalışılır. Açık uçlu uzun bir terapide tarih geç gelir ve birlikte seçilir; tarihe nasıl varıldığı da malzemeye dönüşür. Şahika'nın önerdiği üç hafta, Mann'ın modelinde hiç görünmeyecek bir veriydi.

Kararı kimin başlattığı ve iki tarafın ne ölçüde uzlaştığı, Arjantin'de yapılan bir görüşme çalışmasında ayrı ayrı incelendi.

"Hiçbir şey değişmedi"

Tarih takvime yazıldıktan birkaç hafta sonra M24-D09'un tarif ettiği şey oluyor: eski şikâyet geri dönüyor.

Dönüş bir risk işaretiyle gelseydi öncelik M26-D06'daki kriz çerçevesine geçerdi; Behzat bunu sonraki seansta kısa sorularla yokladı ve uykusuzlukla öfkenin ötesinde bir işaret bulmadı.

Gecikmiş yas çalışması (M07-D03) burada bitişin kendisiyle açıldı: bitecek ilişki, yası tutulmamış eski ilişkileri çağırdı. Terapist bu malzemeyi kalan haftalara sığdırmaya çalışmaz; hangi kısmın bitişten sonra Şahika'nın kendi başına işleyeceği bir iş olarak kalacağını onunla birlikte ayırır.

Kendi kendini okumak

Nisanla birlikte Şahika, Behzat'ın yapacağı hamleyi ondan önce kendisi yapmaya başlıyor.

Aktarımın çözülmesi (M24-D09) burada bir varış noktasından çok bir eğilim: eski duygu hâlâ geliyor, ama Şahika onu gelirken tanıyor ve sözcüğe döküyor. Öz-analiz işlevinin klinik izi de bu; danışan terapistin yorumunu beklemeden kendi tepkisine dışarıdan bakabiliyor.

Bu işlevin terapiden sonraki seyrini izleyen nadir çalışmalardan biri Stockholm sonuç projesinden (M21-D01) çıktı; projede psikanaliz hastaları bitişten sonra düzelmeyi psikoterapi hastalarından daha fazla sürdürmüştü.

Usta katmanı

Bitiş terapistin de içinden geçer. Karşıaktarımı bilgi olarak okumak (M23-D04) ve davranışa dönüşmeden yakalamak (M23-D05) bu evrede tek bir soruda toplanır: terapist kimin bitişini yaşıyor?

Bitişi terapistin gözünden anlatan araştırma azdır ve çoğu nitel görüşmelere dayanır.

Son seansın biçimi de bir sınır sorusudur. Uzatılan bir saat ya da bitişin ardından kurulan bir arkadaşlık, iyi niyetle de olsa çerçeveyi geriye doğru değiştirir (M29-D01); kartın kabulü ve kartta yazanların konuşulması çerçevenin içinde kalır.

Ölçek bir maddede bozulma, anlatı aynı maddede bir başa çıkma yolu gösteriyor; iki değerlendirme birbirini tamamlıyor.

Bir bitişin tarihini, biçimini ve izlemini seçmek, vakayı bilen bir süpervizörle ya da meslektaş grubuyla düşünülerek olgunlaşan bir karardır; bir vakayı okumak o düşünmeye hazırlık olabilir.

Kanıtın sınırı

Bitişe dair kanıt büyük ölçüde geriye dönük görüşmelerden ve az sayıda kişiden geliyor. Danışan anlatılarında iyi bir bağ ile iyi bir bitiş birlikte görünüyor, ama hangisinin hangisini getirdiği bu desenlerle ayrılamıyor; bitişi kimin başlattığı da hoşnutlukla aynı görüşmede soruldu. Öz-analiz ile bitiş sonrası düzelme arasındaki ilişki yirmi eski hastanın anlatısından çıkarıldı ve büyük örneklemlerde tekrarlanmayı bekliyor. Kartlardaki çalışmaların hiçbiri seyrekleşmeyi belirli bir tarihte bitirmeyle aynı tür danışanlarda karşılaştırmıyor; bu vakadaki seçim formülasyona dayalı bir klinik akıl yürütmedir. Son evrede dönen belirtiyi ayrılığa bağlamak da başka açıklamalarla yarışan bir çıkarımdır. Geniş ailenin ve komşuluğun gündelik destek sağladığı ortamlarda bitişin nasıl yaşandığı bu bulguların sınırının dışında kalıyor; oraya taşınıp taşınamayacakları tartışılmayı bekliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Danışandan gelen bitiş önerisi bir karar gibi alınmaz; zamanlaması ve tonuyla okunur. Şahika'nın dilekçesi bir hazır oluşu da eski bir kaçışı da taşıyabilirdi.

İlk formülasyona dönmek, hedeflerle bugünü karşılaştırmayı ve formülasyonun öngördüğü örüntünün bitişin kendisinde tekrar edip etmediğini sormayı sağlar.

Seyrekleşme ile belirli bir tarih arasındaki seçim danışanın ayrılık örüntüsüne göre yapılır; sessizce silikleşerek ayrılan biri için tarih vedaya bir yer açar.

Son evrede dönen belirtiler ve açılan eski yaslar, bitecek ilişkinin eski ayrılıkları çağırdığını gösterebilir; terapinin boşa gittiğine kanıt sayılmaz.

Bitiş iki kez değerlendirilir: danışan ve terapist ayrı ayrı, son seansta ve aylar sonraki izlemde; ikisinin farklı şeyler görmesi de bilgidir.

Sonraki derse köprü

Şahika'yla geçen yedi ayda terapistin elindeki her araç bir yerde kullanıldı: formülasyon, aktarım, karşıaktarım, rüya, sınır, ölçüm. Behzat'ın her seçimini taşıyan şey tek tek tekniklerin üstünde duran bir çalışma anlayışıydı: neye kanıt dediği, neye değer verdiği, nerede durduğu. Bu akademinin okuru da bir sona yaklaşıyor. M30-D10, «Kendi psikodinamik anlayışın», bu araçları kendi ellerinde birleştirip kanıtıyla, değerleriyle ve sınırlarıyla yazıya dökmeyi istiyor.