Vaka: ittifak kopması

Açılış sahnesi

Mardin'in Savur ilçesi, şebeke suyunun öğleden sonraları kesilmeye başladığı ilk temmuz haftası. Fatma çarşının alt ucunda damacana su bayiini işletiyor; Kenan dokuz yıldır onun kamyonetiyle mahalle mahalle su taşıyor. Her akşam dükkânın önünde çay içip günün listesini birlikte kapatırlar.

Dört gündür Fatma çaya çıkmıyor. Sabah listeyi kâğıda yazıp kamyonetin koltuğuna bırakıyor, akşam "Tamam" diyen Kenan'a başını sallıyor. Pazartesi yokuşun en tepesindeki evde yalnız yaşayan yaşlı kadına su gitmemişti. Kadın öğleden sonra bayii aramış; Fatma dükkânı kapatıp damacanayı yokuşa kendisi çıkarmıştı. Akşam Kenan "hepsi bitti" demişti.

Perşembe akşamı Kenan bardakları kendisi dolduruyor, birini Fatma'nın tezgâhına koyuyor.

"Teyzenin kapısı kapalıydı herhalde. Zile bastım, açan olmadı."

Fatma bardağa dokunmuyor. "Bütün gün kapının önündeydi. Seni bekledi."

Kenan bir şey daha söyleyecek, söylemiyor. Kamyonetin anahtarını tezgâha bırakıyor. "Çıkmadım. Yokuşta araba dönmüyor, sonraya bıraktım, sonra da unuttum. Akşam sana 'hepsi bitti' dedim. Telefondaki azarı sen yedin, yokuşu da sen çıktın."

Fatma ilk kez başını kaldırıyor. "Unutmana kızmadım. Unutursun, ben de unuturum. 'Hepsi bitti' dedin, ona kızdım. Sonra da sana bir şey demedim; geçen sefer dediğimde iki gün surat asmıştın."

"Asmıştım," diyor Kenan. "Bundan sonra akşam neyi bıraktığımı söyleyeyim. Sen de kâğıda yazacağına bana söyle."

Fatma bardağı alıyor. Ertesi sabah koltukta liste yok; Kenan dükkâna girdiğinde Fatma tepedeki evi ilk sıraya yazdığını yüksek sesle okuyor.

Bu derste ne olacak

Kâmuran kırk dördünde; bir havayolunun harekât merkezinde uçuş dispeçeri; sekiz ay önce ekip sorumluluğuna terfi etmiş. O günden beri uykuları bölünmüş, işi devredemiyor ve eşi onu "evde olmayan biri" diye anlatıyor. Psikolog Kerime ile haftada bir psikodinamik terapiye başlıyor. Beşinci ayda Kerime ücret ve saat değişikliğini seansın son iki dakikasında duyuruyor; Kâmuran önce her şeye razı görünüyor, birkaç hafta sonra öfkeyle terapiyi bırakmaktan söz ediyor. Önce kopmadan önceki ittifakı ve kaçan işaretleri, sonra Kerime'nin kopmayı notlarında yakalayışını, süpervizyonda kurulan iki yollu planı ve onarım seansını izleyeceğiz. En sonda kopmanın Kâmuran'ın ilişki örüntüsüyle bağı ve onarım tutmasaydı açık kalacak yollar var.

Sıfır noktası

Bu vakanın araçları önceki modüllerde hazırlandı. Çalışma ittifakı ile ittifakın durum benzeri ve özellik benzeri yüzü M23-D07'de; kopma işareti, sahte ittifak ve Safran ile Muran'ın aşama-süreç modeli M23-D08'de kuruldu. Ekoller üstü dilde doğrudan ve keşfedici onarım S02-P02-D09'da (Terapi) anlatıldı. Çerçeve değişikliklerinin anlamı M21-D02'de, yeniden sözleşme M21-D05'te, terapistin sınırlı açılması M21-D08'de işlendi. Çekirdek çatışmalı ilişki temasının (CCRT) tanımı M07-D05'te yapıldı ve M30-D01'de bir vakada sayıldı.

Kerime'nin defterindeki soru işareti, M23-D07'deki ayrımın tam kenarında duruyor. Haftadan haftaya iyi giden bir bağ ile Kâmuran'ın her ilişkiye getirdiği uyum alışkanlığı aynı tabloda üst üste binmiş olabilir.

Mekanizma

Son iki dakikadaki duyuru

Kopmanın kapısını terapistin bir çerçeve kararı açıyor. Psikodinamik literatür ücret, saat ve tatil gibi değişikliklerin danışanda en eski bağımlılık ve hak duygularını uyandırabildiğini uzun zamandır yazıyor (M21-D02). Bu değişikliğin içeriği makul; zamanlaması ve biçimi sorunlu.

Bu sahnenin yükü Kerime'de. Kâmuran'a sormadan karar verilmiş, itiraz edecek zaman bırakılmamış; bir uyum alışkanlığı olan danışan için kapı tek yöne açılmış.

Görülmeden geçen işaretler

Sonraki dört hafta, kopma işaretlerinin (M23-D08) neredeyse ders kitabı örneği. Hiçbiri yüksek sesle konuşmuyor.

Sahte ittifakın iki tarafı da rahatlatan yüzü buradaydı: Kâmuran duyuruyu hiç anmıyor, Kerime de ondan söz etmemenin kolaylığına yaslanıyor.

Yakalama geç geldi. Danışanların anlaşılmama anlarını sonradan nasıl hatırladığını soran nitel bir çalışma, çözülmeyen olayların ortak noktasını tam burada buldu.

Süpervizyon ve iki seçenekli plan

Kerime vakayı kimlik bilgilerini çıkararak süpervizörü Rüçhan'a götürüyor (M29-D06). Süpervizyonun burada iki işi var: Kerime'nin kendi payını savunmadan görebilmesi ve onarımı bir özür ritüeline indirgemeden planlayabilmesi.

Plan, aşama-süreç modelinin (M23-D08) evrelerini bu vakanın diline çeviriyor. Kopmaya dikkat çekmek, Kerime'nin gecikmeleri ve aile sahnelerinin kayboluşunu suçlama tonu olmadan adlandırması demek. Kendi payını üstlenmek, duyurunun biçimini ve zamanlamasını açıkça sahiplenmek; neden öyle yaptığını uzun uzun anlatmak bu adıma girmiyor, çünkü açıklama yine terapistin rahatına hizmet eder (M21-D08). Olumsuz duygunun ifadesini desteklemek, Kâmuran öfkesini küçültmeye başladığında onu kibarca geri çağırmak. Kaçınmayı keşfetmek, "sorun değil" cümlesinin o akşam Kâmuran'ın içinde neyin yerine geçtiğini birlikte bulmak. Son evrede altta yatan istek ortaya çıkabilir: kendisine sorulmasını istemek ve bunu istemeye hakkı olduğunu duymak.

Birinci yol doğrudan onarım: bir sonraki seansın başında Kerime ittifakın kendisini konuşmaya açar, duyuruyu ve sonrasındaki haftaları adlandırır, saat kararını yeniden masaya koyar. Riski açık: Kâmuran yine "sorun değil" diyebilir ve konuşma kibar bir uyumla kapanabilir; terapistin ilk sözü almasıyla odak terapistin suçluluğuna kayabilir. İkinci yol dolaylı onarım: Kerime ittifaktan doğrudan söz etmeden görevi yeniden çerçeveler. Kâmuran'ın işte devredemediği işlerle seanstaki "ayarlarım" cümlesi arasında bir köprü kurar ve saati onunla birlikte yeniden seçmeyi önerir. Bu yolun riski, Kâmuran'ın öfkesinin hiç adlandırılmadan sindirilmesi ve sahte ittifakın daha rahat bir zeminde sürmesi.

Rüçhan ile Kerime birinci yolda karar kılıyor; ikinci yolu gerekirse aynı seansın ikinci yarısında açmak üzere saklıyor. Gerekçeleri vakanın formülasyonundan geliyor: Kâmuran'ın örüntüsünde öfke kibarlığın altına girip birikiyor; ittifakı dolaylı onarmak bu birikimi bir kez daha onaylayabilir. Planı okumak, kendi savunmasını seansın içinde yakalamayı öğretmez; o beceri, seanslarını bir süpervizörün gözüyle yeniden açan klinisyende zamanla oturur.

Onarım seansı

Kâmuran yirmi beşinci seansa vaktinde geliyor. Kerime ilk sözü planladığı gibi almaya hazırlanırken Kâmuran ondan önce davranıyor.

Plan değişti: yüzleşme kopmasıyla danışan kendisi gelmişti. Aşağıdaki döküm Kerime'nin seanstan sonra yazdığı nottan, ana çizgisiyle.

Kerime: "Bunu söylediğiniz iyi oldu. Saati size sormadan değiştirdim, ücreti de son iki dakikaya bıraktım. Bu benim yaptığım bir şeydi."

Kâmuran: "Olur öyle şeyler. Abartmayalım."

Kerime: "Az önce 'neyse' dediniz ve öfkeniz bir anda küçüldü. O kısma dönebilir miyiz? Kapıdan çıkarken ne hissettiniz?"

Kâmuran: "Kızdım. Arabada radyoyu açtım, kapattım. Sonra kendime kızdım, niye kızıyorsun diye. Sonraki hafta zaten gelmek istemedim."

Kerime: "Gelmek istemediğiniz haftalarda burada çok güzel seanslar yaptık. Size neler oluyordu?"

Kâmuran: "Sorun çıkarmadım. Evde de böyleydi. Ağabeyim bir şey istedi mi annem bana dönerdi, ben de 'olur' derdim. 'Olur' demezsem annem ağlardı."

Kerime: "Burada da 'olur' dediniz ve ben bunu kolayca kabul ettim."

Kâmuran (bir süre sessiz): "Benim istediğim, bir kere sorulmak. Sorulsa belki yine 'olur' derim. Ama sorulsun."

Bu son cümle, onarımın formülasyona bağlandığı yer. Kâmuran'ın işte devredemediği şey, ekibine sormadan karar veren bir amir olmaktan duyduğu tedirginlikle akraba olabilir; sorulmayan kişi olmanın acısını bildiği için sormamayı da tanıyor.

Usta katmanı

Kerime kopmayı yalnız bir hata ve onarımı diye kaydetmiyor; aynı sahnede Kâmuran'ın ilişki örüntüsünün odaya geldiğini görüyor. Aktarım (M23-D01) bu kez terapistin gerçek bir hamlesine tutunarak sahnelendi. Kâmuran'ın anlatılarındaki çekirdek tema şöyle sayılabilir: istek, hesaba katılmak; ötekinin tepkisi, ona sormadan karar vermek ve uyumunu beklemek; kendinin tepkisi, kibar bir uyum, birikip sonra keskin çıkan bir öfke ve geri çekilme. Kerime'nin duyurusu bu temanın öteki konumunu gerçekten doldurdu. Onarım, aynı sahnenin farklı bir sonla oynandığı ilk deneyim oldu.

Safran ile Muran bu tür kopmaları terapinin asıl malzemesi sayan kısa bir yaklaşım geliştirdi; ilk sınaması küçük bir fizibilite çalışmasıydı.

Kanıtın sınırı

Kartlardaki üç çalışmanın üçü de kopma ve onarımı ya geriye dönük danışan anlatısından, ya ittifak puanlarının sonradan çizilen eğrisinden, ya da çok küçük bir fizibilite örnekleminden okuyor. Kopma-onarım dizisinin daha iyi sonuçla birlikte görülmesi, onarımın sonucu doğurduğunu göstermiyor; onarılabilen danışanlar zaten daha esnek olabilir. Aşama-süreç modeli modeli kuran ekibin kayıtlarında sınandı; bu vakadaki gibi bir yüzleşme kopmasının psikodinamik uzun terapide aynı evrelerle ilerleyip ilerlemediği yeterince araştırılmadı. Seans sonu ittifak formları geri çekilme kopmalarını kaçırabilir, bu nedenle izleme tek başına onarımın zamanını belirleyemez. Ücret ve saat kararlarının kopmayla ilişkisi çoğunlukla klinik yazından ve vaka anlatılarından biliniyor. Büyüğe itiraz etmenin ayıp sayıldığı, terapiste hoca diye bakılan ortamlarda geri çekilme işaretlerinin nasıl göründüğü ve bu bulguların oraya ne kadar taşınabileceği tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

İyi giden bir ittifakta danışanın hızlı uyumu bir güç kadar bir örüntü de olabilir; Kâmuran'ın "olur" demesi ikisini birden taşıyordu.

Geri çekilme kopması gecikme, iptal, neşeli ama boş seanslar ve kaybolan konularla gelir; bu vakada onu terapistin kendi notlarını yeniden okuması görünür kıldı.

Onarım planı, aşama-süreç modelinin evrelerini vakanın formülasyonuna göre sıralar: kopmayı adlandırmak, terapistin payını kısaca sahiplenmek, öfkenin küçülmesine izin vermemek, kaçınmayı incelemek ve altta yatan isteğe ulaşmak.

Doğrudan ve dolaylı onarım birbirinin rakibi olmak zorunda değil; Kerime ittifakı konuşarak açtı, saati birlikte seçerek kapattı.

Kopma, danışanın tekrar eden ilişki temasını terapistin gerçek bir hamlesi üzerinden odaya getirebilir; onarım o sahneye ilk kez başka bir son yazdırır.

Sonraki derse köprü

Kâmuran'ın yirmi beşinci seansa "belki bu son seansım olur" diye girmesi, bir terapinin bitişinin ne kadar farklı biçimlerde gelebileceğini hatırlatıyor: öfkeyle, bir mesajla, ya da aylar öncesinden konuşulup bir tarihe bağlanarak. Onarılmış bir ittifak bir gün o planlanmış vedaya da ulaşır. Uzun bir terapinin son aylarında terapist neyi izler, aktarım nasıl çözülür ve danışanın kendi kendisini dinleme işlevi odadan nasıl devralınır? «Vaka: sonlandırma» (M30-D09) bir danışanın son evresini planlayıp değerlendirirken bu sorulara karşılık arıyor.