Duygulanımla çalışmak

Açılış sahnesi

Manisa'nın Gördes ilçesi, çarşının yokuş başında kepengi yarıya kadar inik dar bir dükkân. Camda elle yazılmış bir kâğıt: "Eski kasetleriniz aktarılır." Tezgâhta iki teyp, bir kulaklık, etiketleri solmuş kasetlerle dolu bir ayakkabı kutusu.

Hatice'ye gelen kasetlerin çoğu nişan ve bayram kaydı, arada bir de gurbetten yollanmış sesli mektuplar. Okan ilçedeki bir mobilya atölyesinde cilacı. Getirdiği kasetin etiketinde babasının el yazısıyla bir tarih var; babası onu yurt dışından, Okan yedi yaşındayken göndermiş. Geçen kış toprağa verdiler.

Hatice kaseti takıyor. Önce hışırtı, sonra bir öksürük, sonra kalın bir ses: "Okan, oğlum, sesimi duyuyor musun?" Okan gülüyor. "Hep böyle bağırırdı, telefonda da." Elini midesine bastırıyor, bir kez öksürüyor, cüzdanını çıkarıyor: "Ne kadar tutar?"

Hatice fiyatı söylemiyor, teybi de durdurmuyor. Sandalyesini biraz geri çekip gözünü tezgâhtaki kablolara indiriyor. Kayıtta baba, kar yağıp yağmadığını, karnenin nasıl geldiğini soruyor.

Cüzdan tezgâhın üstünde kalıyor. Okan'ın omuzları önce sessizce sarsılıyor, sonra ağlaması sesleniyor. Hatice peçete kutusunu onun tarafına itiyor, o kadar. Kayıt bitince yalnızca soruyor: "Baştan mı?"

Okan başını sallıyor. İkinci dinleyişte kalın ses geldiğinde gülmüyor.

Bu derste ne olacak

Destekleyici çalışmada duygu çoğu zaman taşınabilir kılınacak bir yüktü. Bu ders terazinin öteki kefesine bakıyor: danışanın kaçındığı bir duyguyu seansın içine davet etmenin psikodinamik yollarına. Breuer ile Freud'un bir gözleminden terapistin duygu odağını ölçen meta-analize, McCullough'un duygulanım fobisi modeline ve onu sınayan denemeye geçiyoruz. Sonra güçlü bir duygunun ne zaman kaçış olduğunu, ego gücü düşük danışanda neden önce düzenlendiğini ve terapistin kendi duygusunun bu karara nasıl karıştığını vakalarla izliyoruz.

Sıfır noktası

Duygulanım (affect) klinik dilde duygunun bedende, seste ve yüzde yaşanan, adı konmadan önce de var olan yanıdır. Duygu ile duygudurumu birbirinden S01-P01-D09 (Terapi) ayırdı; bu derste sözcük, seansın içinde o an yaşanan duyguyu kasteder.

Breuer ile Freud'un 1893 tarihli Ön Bildirisi, iki yıl sonra kitaplarının ilk bölümü olarak yeniden basılırken şu cümleyi taşıyordu: "Affectloses Erinnern ist fast immer völlig wirkungslos", yani duygusuz hatırlama neredeyse her zaman tamamen etkisizdir. Katartik yöntem ve abreaksiyon M02-D04'te anlatıldı. Freud sonra hipnozu ve boşaltımı bırakıp dirence ve yoruma yöneldi; duygusuz anlamanın yetmediği fikri ise gelenekte kaldı. Terapi Akademisi'nin duygusal içgörüsü (S05-P01-D01) ve M24-D04'teki düzeltici duygusal deneyim bu fikrin sonraki biçimleridir. Blagys ve Hilsenroth'un psikodinamik terapiyi bilişsel davranışçı terapiden ayıran yedi özelliği (M19-D08) de listeye duygulanıma ve duygunun ifadesine odaklanmayla başlar.

Mekanizma

Terapist duyguya nasıl eşlik eder

Duyguya odaklanan terapist önce yavaşlatır. Danışan bir olayı anlatırken sesin değiştiği, bakışın kaydığı ya da bir gülümsemenin söze uymadığı noktada durur. Bedende neyin olduğunu sorar, duyguya bir ad önermeye yardım eder, duygunun kime yöneldiğini merak eder ve duygudan uzaklaşma anlarını gösterir: konunun birden değişmesi, bir şaka, "neyse" ile kapanan bir cümle. Yoğunlaştırma ve empatik tahmin gibi duygu odaklı araçlar İlişki M17-D06'da işlendi. Psikodinamik çerçevenin farkı, duyguyla birlikte ona karşı kurulan savunmayı da izlemesidir.

Duygulanım fobisi

Leigh McCullough ve çalışma arkadaşları, 2003'te yayımlanan Treating Affect Phobia adlı kısa dinamik terapi el kitabında bu odağı davranışçı bir çerçeveyle yeniden kurdu. Model Malan'ın çatışma üçgenine ve kişi üçgenine (M24-D03) dayanır. Üçgenin bir köşesinde uyumlu bir duygu, öteki iki köşesinde o duygunun uyandırdığı kaygı ve ondan kaçmak için kurulan savunma durur. McCullough bu düzeni bir fobi gibi okur: korkulan şey kişinin kendi duygusudur.

Tedavi bu yüzden maruz bırakma (Terapi S05-P01-D02) ve tepki önleme (S08-P01-D04) mantığına yaslanır: danışan kaçındığı duyguya kademeli olarak yaklaştırılır, savunma her belirdiğinde fark ettirilip engellenir, kaygı düşene kadar düzenlenir. Hollanda'da yürütülen bir denemenin 2023 protokolü modeli, psikodinamik, bilişsel davranışçı ve deneyimsel teknikleri birleştiren kısa dinamik bir terapi olarak tanımlar.

Her güçlü duygu derinleşme değildir

Seansta görülen her gözyaşı ya da yükselen her ses aranan duygu değildir. Uyumlu duygu tam yaşandığında nefes derinleşir, ses yavaşlar ve ardından çoğu zaman bir açıklık ya da rahatlama gelir; M24-D02'deki anlık duygulanım deneyimi ölçüsü bu yaşantıyı puanlar. Kaygı duygunun yerine geçtiğinde kaslar gerilir, mide bulanır, düşünce bulanıklaşır. Savunmacı duygu ise başka bir duyguyu örter: öfkeyi örten bir ağlama, acıyı örten bir öfke. Bu son ayrım duygu odaklı terapideki birincil ve ikincil duygu ayrımına yakındır (İlişki M17-D03); psikodinamik okuma örtülen duygunun hangi kaygıyla örtüldüğünü de sorar.

Savunmacı ağlamanın klinik işaretleri tekrardır: hep aynı noktada başlar, rahatlatmaz, seans sonunda hiçbir şeyi değiştirmez. Boşaltım tek başına yetmez; duygu, bağlı olduğu kişiye, ihtiyaca ve çatışmaya bağlandığında iş görür.

Düzenlemek mi, uyandırmak mı

Duyguyu odaya çağırmak ego gücü (M24-D01) yeterli olan danışanda işe yarar. Ego gücü düşük danışanda aynı çağrı kaygıyı taşınamaz hâle getirebilir: bakış donar, zaman kayar, cümleler kopar, danışan "burada değilmişim gibi" der. Bu işaretler belirdiğinde terapist destekleyici uca (M24-D05) geçer: tempoyu düşürür, dikkati odaya ve bedenin oturduğu yere getirir, yaşantıyı düşünceyle sarmalar. Kendine zarar riskinin belirdiği anlarla çalışma M26-D06'nın konusu.

Bu ayrımı zihinselleştirme geleneği bir kapasite olarak ele alır. Fonagy, Gergely, Jurist ve Target'ın 2002 kitabı (M19-D05) duygu düzenlemesini zihinselleştirmeyle birlikte düşündü; Jurist bu kapasiteyi 2005'te Psychoanalytic Psychology'de yayımlanan bir makalede kavramlaştırdı.

Usta katmanı

Duygulanımı merkeze alan çağdaş psikodinamik yaklaşımlardan biri, Diana Fosha'nın 2000 tarihli The Transforming Power of Affect kitabıyla tanıttığı Hızlandırılmış Deneyimsel Dinamik Psikoterapi (Accelerated Experiential Dynamic Psychotherapy, AEDP). Bağlanma kuramına yaslanır; danışanı duygusuyla yalnız bırakmamayı ve acının yanında şefkat, gurur gibi olumlu duyguları izlemeyi öne çıkarır. Davanloo'nun ISTDP'si aynı hedefe baskı ve meydan okumayla (M24-D02) yürür. Duygu odaklı terapi duyguyu daha çok bir anlam kaynağı olarak işler; Pascual-Leone ve Greenberg'in işleme sırası İlişki M17-D03'te, deneyimleme derinliği üzerine meta-analiz M17-D06'da. Psikodinamik okuma duyguyu kaygı ve savunmayla, geçmişteki ve terapistle kurulan ilişkiyle birlikte ele alır.

Bu işin en kırılgan yeri terapistin kendisidir. Danışanın duygusu terapistin kaçındığı bir duyguya dokunduğunda yatıştırma, teknik bir karar gibi görünse de karşıaktarımdan gelebilir (M23-D05).

Duyguyu ne zaman çağırıp ne zaman yatıştıracağını klinisyen kendi danışanlarının karşısında ve süpervizyonda öğrenir; bu ders yalnızca hangi işaretlere bakılacağını gösteren bir harita.

Kanıtın sınırı

Duygulanım odağının sonuçla bağına dair veri büyük ölçüde kısa süreli dinamik terapi örneklemlerinden ve bağıntısal desenlerden geliyor; odak, ittifak ve danışanın başlangıçtaki kapasitesi birbirine karışık ve hangisinin değişimi taşıdığı tartışmalı. Duygulanım fobisi modelini doğrudan sınayan deneme küçük; iki tedavi arasında fark bulunmaması eşdeğerlik anlamına gelmez ve aynı bulgunun daha büyük örneklemlerde tekrarlanması henüz beklemede. Süreç çalışmalarının bir kısmını modeli geliştirenler yazdı. Duygu ifadesinin gösterim kuralları kültürden kültüre değişiyor (Terapi S01-P02-D08); Türkiye dışındaki kliniklerden gelen bu bulguların, öfkenin büyüklere karşı söylenmediği ya da ağlamanın erkeklere yakıştırılmadığı ortamlara nasıl taşındığı bilinmiyor. Ego gücü düşük danışanda duyguyu yoğunlaştırmanın olası zararları da sistemli olarak ölçülmedi; sınır burada en çok klinik deneyime dayanıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Breuer ile Freud duygusuz hatırlamayı etkisiz buldu; boşaltım gitti, duygunun yaşanmasına verilen değer kaldı.

Kısa dinamik terapilerde terapistin duygu odağı daha fazla düzelmeyle birlikte gidiyor; yönü bilinmiyor.

McCullough'un modelinde korkulan nesne kişinin kendi öfkesi, yası, şefkati ya da gururudur; kaygı düzenlenir, savunma fark ettirilir, duyguya adım adım yaklaşılır.

Bir gözyaşı başka bir duyguyu örtebilir, bir mide bulantısı duygunun önünde duran kaygı olabilir; derinleşme yoğunlukla ölçülmez.

Ego gücü düşükse önce düzenlenir; geri dönebileceğini bilen danışan davete daha kolay evet der.

Sonraki derse köprü

Kaçınılan bir duygu seansa her zaman doğrudan girmez; bazen bir gece önce görülen bir rüyanın içinde gelir: yanan bir ev, yetişilemeyen bir otobüs, bulunamayan bir çocuk. Terapist böyle bir rüyayı Freud'un açık içerikten gizil düşüncelere uzanan okumasıyla mı (M03-D03), Jung'un rüyayı geleceğe dönük bir mesaj sayan bakışıyla mı (M13-D03), yoksa bugünün klinisyenlerinin önerdiği başka yollarla mı ele alır? Rüya klinikte (M24-D07) bu yolları yan yana koyuyor.