Çekirdek çatışmalı ilişki teması

Açılış sahnesi

Palu'da, Murat'ın üstündeki eski köprüye bakan bir pansiyonun kahvaltı salonu. Masada bir dizüstü bilgisayar, iki kulaklık ve kenarları kurşun kalemle dolmuş bir defter.

Leyla on iki yıldır türkü derleyicisi. Ferit onunla köy köy dolaşıp kayıtları notaya geçiren bir notist. Üç gündür üç ayrı köyde aynı türkünün üç kaydını aldılar ve şimdi üçünü arka arkaya dinliyorlar.

"Sözler hiç tutmuyor," diyor Ferit. "Birincide gelin gurbete gidiyor, ikincide asker dönmüyor, üçüncüde değirmen yıkılıyor."

"Nakarata bak," diyor Leyla.

Ferit kaydı başa sarıyor. Üç köyde de kıta biter bitmez ses yükseliyor, birisine sesleniyor, sonra aynı inişle kendi içine dönüp susuyor. Defterde üç kayıttan üçünün kenarına aynı küçük işareti koymuş.

"Sesleniş," diyor Ferit. "Ama ben bunu ağıt diye duyuyorum. Karşıdan cevap gelmiyor, o yüzden iniyor."

"Ben çağrı diye duyuyorum. Cevabı beklemeden iniyor." Leyla defteri çeviriyor. "İkimiz de aynı yeri işaretlemişiz. Neyi duyduğumuzu sonra tartışırız. Önce kaç kayıtta tuttuğunu say."

"Üçte üç."

"Yarın dördüncü köye gidiyoruz. Orada sözler yine başka olacak. Nakarat da aynı çıkarsa, bu türkünün asıl taşıdığı şey sözler olmayabilir."

Bu iki derleyici de onların türküsü de bu sayfanın kurgusu; farklı sözlerin altında aynı kalıbı aramak ise her derleyicinin tanıdığı bir iştir.

Bu derste ne olacak

Çekirdek çatışmalı ilişki teması M07-D05'te tekrar zorlantısının ölçülebilir bir izi olarak tanıtıldı. Bu ders yöntemin kendisine giriyor. Önce bir seans dökümünden ilişki epizotlarının nasıl ayıklandığını, sonra her epizodun nasıl puanlandığını ve epizotlardan çekirdek temanın nasıl çıkarıldığını göreceğiz. Bunu tek bir kurmaca danışanın öyküleri üzerinde adım adım yapacağız. Sonra yöntemle yapılan araştırmalara geçeceğiz: yargıçların ne ölçüde anlaştığı, temanın terapi öncesinde ve terapide ne kadar kararlı kaldığı, uzun bir terapiden sonra neyin değiştiği.

Sıfır noktası

Yöntemin adı M07-D05'te tanımlandı; üç bileşeni oradan biliyoruz. Burada eklenen şey, bu bileşenlerin klinisyenin sezgisine bırakılmadan, bir kılavuza göre ve kayıttan çıkarılmasıdır. Lester Luborsky yöntemi 1977'de bir derleme kitabındaki bölümde, psikoterapide yaygın bir ruhsal yapıyı ölçme girişimi olarak duyurdu. Yöntem, Paul Crits-Christoph'la birlikte hazırladığı ve ikinci baskısı 1998'de çıkan el kitabında, kodlama kuralları ve araştırma bölümleriyle bir araya getirildi.

Freud'un 1912'deki aktarım yazısında sevme koşullarının bir "klişe baskı" gibi yinelendiğini anlattığı pasaj bu fikrin uzak atasıdır. Luborsky'nin el kitabının başlığı da aktarımı anlamayı vaat eder. Yöntemin iddiası daha dardır: anlatılardaki tekrar sayılabilir ve iki kişi aynı tekrarı bağımsız olarak bulabilir.

Mekanizma

Epizotları ayıklamak

Yöntemin ham maddesi ilişki epizodudur. Klinisyen dökümde danışanın belirli bir kişiyle yaşadığı belirli bir olayı anlattığı yerleri arar. Genel bir yargı ("annem hep böyledir") epizot sayılmaz; bir gün, bir yer, bir konuşma gerektiği için anlatının somut olması aranır. Her epizodun kiminle olduğu kaydedilir, ne kadar ayrıntılı anlatıldığına göre de puanlanır; yeterince tam anlatılmayan epizotlar puanlamaya alınmaz.

Epizotlar terapi seanslarından toplanabileceği gibi, bu amaçla yapılan bir görüşmeden de toplanabilir. Luborsky'nin geliştirdiği görüşmede kişiden başkalarıyla yaşadığı, her biri belirli bir kişiyle geçen birkaç olayı anlatması istenir. Bu sayede terapi başlamadan önce de bir tema çıkarılabilir.

Kurmaca danışanımıza dönelim. Terapist onun ilk dört seansının dökümünde on bir epizot buluyor. Üçü özellikle tam anlatılmış.

Epizodu puanlamak

Her epizotta üç bileşen aranır. İstek, kişinin o olayda ötekinden ya da durumdan ne istediğidir. Ötekinin tepkisi, ötekinin gerçekten yaptığı ya da kişinin onun yapacağını beklediği şeydir. Kendinin tepkisi kişinin düşüncesi, duygusu, davranışı ya da bir belirtisidir. İki tepki de olumlu ya da olumsuz diye ayrıca işaretlenir: öteki isteği karşıladı mı, kişi kendi isteğine yaklaşabildi mi?

Puanlama iki katmanda yapılır. İlkinde yargıç danışanın kendi sözcüklerine yakın, o kişiye özgü bir ifade yazar ("başarısını görsün istiyor"). İkincisinde bu ifade ortak bir listeye çevrilir. El kitabındaki listenin en son sürümü birkaç düzine istek ve tepki kategorisi içerir ve bunları her bileşen için sekizer kümede toplar.

Yargıçlar anlaşıyor mu

Bir formülasyonun klinik ayrıntısı arttıkça klinisyenlerin anlaşması zorlaşır (M22-D01). Çekirdek temanın araştırma aracı olabilmesi için iki yargıcın aynı dökümden benzer temalar çıkarması gerekiyordu.

Çekirdek temayı çıkarmak

Tema tek tek epizotlardan sayılarak çıkar. Her bileşen için, o kategorinin kaç epizotta göründüğüne bakılır. Bir kategorinin göründüğü epizotların toplam epizotlara oranı onun yaygınlığıdır. En yaygın istek, en yaygın öteki tepkisi ve en yaygın kendi tepkisi birlikte çekirdek temayı oluşturur. El kitabındaki bir bölüm bu yaygınlığın terapi boyunca nasıl değiştiğine ayrılmıştır.

Danışanın terapistle yaşadığı epizotlar da aynı biçimde puanlanabilir; bunların öteki epizotlara benzediğini gösteren kart M07-D05'te okundu.

Seanslardan çıkarılan tema terapistin sorularıyla şekillenmiş olabilir. Bu itirazı sınayan bir çalışma, terapi başlamadan alınan görüşmelerle ilk seansları karşılaştırdı.

Temayı yorumda kullanmak

Luborsky'nin yöntemi bir klinik yaklaşımla birlikte doğdu. 1984'te yayımlanan destekleyici-ifade edici terapi el kitabı, terapistin ifade edici çalışmasını hastanın ana ilişki temasına odaklamasını önerir; yaklaşımın kendisi M25-D05'in konusudur ve yelpazenin iki ucu M21-D01'de tanıtıldı. Çekirdek tema bu el kitabında kısa terapiye bir odak verir: terapist her seansta yeni bir tema aramaz, aynı temanın yeni epizotlarda ve odada nasıl yinelendiğini gösterir.

Yorumun temaya ne kadar değdiği de ölçülebildi. Yorum isabeti kavramı ve onunla yapılan iki çalışma M22-D01'de okundu; bu ders o bulguları tekrarlamıyor, yöntemin isabeti ölçmeyi nasıl mümkün kıldığını gösteriyor.

Usta katmanı

Yöntemin en çok tartışılan bileşeni istektir. Ötekinin tepkisi ve kişinin kendi tepkisi çoğu zaman anlatıda açıkça söylenir; istek ise çoğu kez söylenmez, yargıç onu bağlamdan çıkarır. Bir başka eleştiri yükle ilgilidir: klasik uygulama seansların kaydedilmesini, dökümünü, epizotların ayrı yargıçlarca belirlenmesini ve kodlanmasını gerektirir. Araştırmada yürüyen bu işlem gündelik klinikte ağırdır. Kategorilerin kendisi de eleştirildi. Leipzig ve Ulm'deki bir ekip 2002'de özgün kategorilerden kaynaklanan sorunlar nedeniyle kendi Almanca kategori sistemini geliştirdi ve ilk kez 32 kadın hastanın ilk görüşmelerine uyguladı.

Dökümsüz bir kısaltma denendi ve bedeli ölçüldü.

Uzun bir terapiden sonra temada ne değişir? İsveç'teki bir ekip bu soruyu doğal ortamda yürüyen uzun terapilerde inceledi.

Bu tür bir örüntüyü bir dökümde görmek, onu odada yorumlayabilmekten ayrı bir beceridir ve ikincisi kayıtlı seansların bir süpervizörle birlikte puanlanıp yeniden dinlenmesiyle olgunlaşır.

Kanıtın sınırı

Yöntemin güvenirlik ve kararlılık çalışmalarının önemli bir kısmı onu geliştiren Pennsylvania ekibinden çıktı; kılavuzla eğitilmiş yargıçların uyumu, yoğun bir klinikte tek başına çalışan bir terapistin aynı uyuma ulaşacağını göstermez. Dökümsüz kısaltmalarda uyum belirgin biçimde düşüyor ve düşüş en çok istek bileşeninde. Terapiste yönelik epizotlarla öteki epizotların benzerliği bir aktarım varsayımıyla tutarlıdır, ama temanın nedenini, örneğin çocuklukta öğrenilmiş olup olmadığını göstermez. Temadaki olumlu değişimin belirti iyileşmesiyle ancak seyrek ilişkili çıkması, bu değişimin terapinin sonucuna ne kattığı sorusunu açık bırakıyor. Okunan çalışmalar Amerika, İsveç, Norveç ve Almanya'dan; Türkçe konuşan danışanlarla, Türkçe dökümler üzerinde yapılmış bir çalışma bu kaynaklarda yer almıyor. İsteklerin ve tepkilerin kategorileri belirli bir kültürde kurulmuş bir listedir. Bireysel tanınmayı öne çıkarmayan bir aile düzeninde aynı listenin aynı biçimde işleyip işlemediği tartışmaya açıktır ve genellemenin nerede durduğu bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çekirdek çatışmalı ilişki teması bir izlenim olmaktan çıkıp bir işleme dönüşmüş bir formülasyondur. Danışanın anlattığı somut olaylar tek tek ayıklanır, her birinde istek, ötekinin tepkisi ve kişinin kendi tepkisi önce kendi sözleriyle, sonra ortak bir listeyle kodlanır.

Tema saymayla çıkar: en çok epizotta görünen istek ve tepkiler birlikte çekirdeği kurar. Temanın kırıldığı epizotlar da kayda girer.

Eğitimli yargıçlar dökümler üzerinde makul bir uyuma ulaşıyor; uyum en zayıf istekte ve döküm atlanınca düşüyor. Tema terapi başlamadan önceki görüşmede de benzer biçimde çıkıyor, terapistle yaşanan epizotlarda da beliriyor.

Uzun bir terapiden sonra ana tema çoğu zaman yerinde durur; değişen esneklik ve olumlu karşılıkların sıklığıdır.

Sonraki derse köprü

Çekirdek tema ilişkiyi danışanın anlattığı olayların düzeyinde yakalar: kim neyi istedi, kim nasıl karşılık verdi. Ama aynı olaylar başka bir düzlemde de okunabilir. Danışanın zihninde ötekiler bütün ve canlı kişiler olarak mı yaşıyor, yoksa tek bir sıfata mı inmiş? Yakınlık gerektiğinde güvenle mi yaklaşıyor, yoksa yaklaşmayı baştan mı askıya alıyor? Bu sorular, iç nesne ilişkilerini ve bağlanma örüntüsünü değerlendirmenin araçlarına uzanıyor; M22-D07 bu değerlendirme yollarını ele alıyor.