Savunmaları değerlendirmek

Açılış sahnesi

Gölcük'te, çarşıya bakan bir iş hanının ikinci katında küçük bir satranç kulübü. Yıllık hızlı turnuvanın ikinci günü; saatlerin tıkırtısı çay ocağının sesine karışıyor.

Sevgi bir lastik fabrikasının laboratuvarında kimyager. Arif belediyenin çevre biriminde körfezden su numunesi alan bir biyolog. Bu tur oynamıyorlar; dördüncü masada kulübün en neşeli üyesini izliyorlar.

Adam on beşinci hamlede bir fil kaybediyor. Hemen yan masaya dönüp bir espri yapıyor, iki masa birden gülüyor. Rakibi vezirini ilerletince telefonunu çıkarıp ekrana bakıyor. Sonra hamleleri hızlanıyor. Konum hâlâ savunulabilirken elini uzatıp oyunu bırakıyor ve gülerek kalkıyor.

"Kaçtı," diyor Sevgi. "Bunu ona söylemek lazım. Kaybettiği oyunlara bir bakarsa görür."

Arif skor kâğıdının kenarını gösteriyor: "Fil gidince şaka, vezir gelince telefon, sonra hız, sonra el sıkışma. Sırasına bak."

"Hepsi aynı şey değil mi?"

"Şaka onu masada tuttu. Telefon tutmadı; ondan sonra oyuna hiç dönmedi. Şimdi yanına gidip 'kaçıyorsun' dersen elinde kalan tek kalkanı da alırsın. Önce ona neyin ağır geldiğini anlamak isterim. Belki kaybetmekten çok herkesin önünde yavaş düşünmek."

"Peki ne zaman söyleyeceksin?"

"Bir analiz akşamında, oyun bitmişken. Ve önce şakasından başlarım. Şakayı o da biliyor."

Bu salonu da bu iki kişiyi de biz kurduk; zor bir konumdan bakışını kaçıran oyuncuyu ise her salon tanır.

Bu derste ne olacak

Önce seansta bir savunmanın konuşmanın akışında nasıl belirdiğine bakacağız. Sonra onu ne zaman ve hangi derinlikte adlandırmanın ittifakı nasıl etkilediğini gösteren süreç araştırmalarını okuyacağız. Ardından kayda geçiyoruz: seans notu ve klinisyenin hızla doldurabileceği bir Q-sıralaması aracı. Son bölüm aylar içinde değişen bir savunma profilini izlemeye ayrıldı.

Sıfır noktası

Savunma kavramını S05-P01-D01 (Terapi) tanımladı; tek tek işlemler, Anna Freud'un kataloğu ve savunma hiyerarşisi M06 boyunca, ölçüm araçları da M06-D09'da işlendi. Bu ders o bilgiyi seansa taşıyor. Klinisyen için soru şudur: şu anda, bu odada, bu kişi neyden uzaklaşıyor, bu uzaklaşma onu neye karşı koruyor ve ben bununla ne yapacağım?

Kitapta bir savunma bir tanımdır; seansta bir olaydır ve klinisyen onu çoğu zaman bir içeriğe yaklaşırken değişen bir hareket olarak görür.

Mekanizma

Seansta savunmayı görmek: içerikten sürece

Seanstaki işaretler kitaptaki adlardan daha dağınıktır. Konu birden değişir; acı bir olay bir rapor tonuyla, tarihler ve teşhislerle anlatılır; kişi ağlamaklı bir yerde güler; terapistin sözünü küçümser; az önce söylediğini "ne diyordum" diye unutur. M06-D09'da Perry'nin "anomali" dediği şeyin klinikteki karşılığı bunlardır. Hiçbiri tek başına bir savunma kanıtı sayılmaz. Değerlendirmeyi güçlendiren tekrardır: aynı kırılma aynı türden içeriğe yaklaşıldığında tekrar tekrar geliyorsa, klinisyen bir örüntü gördüğünü düşünmeye başlar.

İkinci ölçüt işlevdir. Aynı savunma farklı kişilerde farklı iş görür. Bir kişinin şakası acıyı söylenebilir kılar ve konuşmayı derinleştirir; bir başkasınınki konuyu kapatır. Entelektüelleştirme (M06-D06) bir danışanın bir kaybı dağılmadan anlatabilmesini sağlarken bir başkasında yası aylarca dondurabilir. Klinisyen bu yüzden savunmanın şu anda ne yaptığını da sorar.

Ne zaman, hangi derinlikte adlandırmak

Anna Freud'un kataloğu (M06-D08) analistin dikkatini benin savunma işine çevirmişti. Fenichel'in 1941 tarihli teknik kitabından beri anılan bir ilkeye göre yorum, kişinin farkındalığına en yakın olandan başlar ve ancak kişi hazır oldukça derine iner. Greenson 1967'de bu sırayı ayrıntılandırdı: kişinin o anda bir şeyden uzaklaştığını betimlemek yüzeye daha yakındır; neden uzaklaştığı ve bunun hangi geçmişten geldiği daha derindedir.

Pratikte bu sıra şöyle duyulur. Önce yalnız gözlem: "Babanızdan söz ederken sesiniz hızlandı." Ardından savunmanın neye karşı korunduğu, kaygıdan başlayarak: "Yavaşlasaydınız ne olabilirdi, belki bir şey ağır gelirdi?" Çok daha sonra köken: bu hızın hangi evde, kime karşı öğrenildiği. Bu öneriler klinik deneyimden doğdu; seans dökümlerinde sınanmaları çok sonra başladı.

Küçük çalışmalar aynı yöne bakıyor: yorum kişinin o anki savunma düzeyini fazla aşarsa ittifak zorlanıyor gibi görünüyor.

Kayda geçirmek: notta savunma nasıl yazılır

İyi bir seans notunda savunma onu doğuran gözlemle birlikte durur. "Yadsıma kullanıyor" cümlesi okuyana bir sonuç verir, dayanağını vermez. M08-D01'deki süreç notu mantığıyla yazılmış bir not sırayı korur: hangi içerik konuşuluyordu, ne değişti, terapist ne söyledi, kişi nasıl karşılık verdi. Etiket konacaksa en sona, bir varsayım olarak eklenir.

Kayıt yalnız uyumsuz savunmaları toplamaz. Mizah, yüceltme ve öngörülü hazırlık (M06-D07) kişinin güçlü yanlarıdır; formülasyonda neyin korunacağını, zor dönemlerde kişinin neye yaslanabileceğini gösterirler. Uyumlu savunmaların not edilmemesi, profili olduğundan karanlık gösterir.

Daha sistemli bir kayıt için Perry'nin derecelendirme ölçeklerinden türetilen Q-sıralaması biçimi (DMRS-Q) kullanılabilir. M06-D09 bu aracın döküm ve özel eğitim gerektirmeden kullanılmak üzere 2014'te önerildiğini anlatmıştı. Di Giuseppe ve Perry 2021'de aracın kuramsal temelini ayrıntılandırdı: hiyerarşideki otuz savunmanın tanım ve işlevlerinden 150 madde çıkarılmış; klinisyen bir seansın ardından bu maddeleri kişiye ne kadar uyduklarına göre sıralıyor. Çevrimiçi bir yazılım her kodlamadan sonra genel savunma işlevselliği (M06-D09), savunma düzeyleri ve tek tek savunmalar için sayısal puanlar ile düz yazıyla bir profil veren bir rapor üretiyor. Yazarlar aracın klinisyenin değişimi izlemesine ve müdahalesini yönlendirmesine yardım edebileceğini savunuyor; bu bir beklentidir, sınanmış bir sonuç sayılmaz.

Öz bildirim araçları da var: M06-D09'da okunan otuz maddelik biçim ve daha eski savunma tarzı anketi (DSQ). Bunların klinikteki değeri hızlı olmalarıdır; sorunları da bilinir. Savunmanın bir işlevi kişinin kendini görmesini bulandırmaksa, kişiye kendi savunmasını sormak her zaman bir paradoks taşır. Cramer'in öykü temelli kılavuzu (M20-D07) seansın dışında ikinci bir pencere açar.

Değişimi izlemek

Asıl bilgi iki profil arasındaki farktadır. Perry ve Bond'un uzun süreli dinamik terapide savunmaların iyileşmesini ve bunun beş yıllık sonuçla ilişkisini gösteren çalışması M06-D10'da kart olarak okundu. Daha kısa bir terapide değişimin zamanlamasına bakan bir çalışma bunu tamamlıyor.

Klinisyen için bunun anlamı sabırdır: belirtiler hafiflediğinde savunma profili henüz yerinde duruyor olabilir. Karşılaştırmayı anlamlı kılan, aynı aracı düzenli aralıklarla aynı biçimde kullanmaktır.

Usta katmanı

Teknik kitapları hastanın en belirgin savunmasının yorumlanmasını önerir; hangisinin en belirgin olduğu ise tartışmalıdır. Bhatia ve arkadaşları 2016'da bir üniversite danışmanlık merkezindeki 35 seansta hastaların savunma düzeyleri ile terapistlerin yorumlarının hedeflediği düzeyler arasında anlamlı bir ilişki bulamadı. Terapistler savunmayı yorumluyor, ama hangisini seçtikleri hastanın profilini izlemiyor gibi görünüyor.

Bunun bir nedeni terapistin kendisidir. Terapist de seansta zorlandığında uzaklaşır: konuyu teknik bir soruya çevirir, danışanın acısını kuramsal bir dile taşır, gerginliği bir şakayla dağıtır. Bu tepkileri tanımak karşıaktarım çalışmasının (Terapi S02-P02-D07) parçasıdır; karşıaktarımı ayrıntısıyla M23'te (D04–D05) açacağız.

Bir savunmayı ne zaman ve hangi sözcükle adlandırmanın inceliği, kayıtlı seansların bir süpervizörle tekrar tekrar dinlenmesiyle öğrenilir; bir ders bu kulağın neyi dinlediğini gösterebilir, onu kazandıramaz.

Kanıtın sınırı

Savunma yorumunun seans içi etkisine dair okunan çalışmalar küçüktür: yedi, on beş, otuz altı hasta; çoğu aynı Kanada ve İsviçre araştırma çevresinden çıktı ve bağımsız tekrarı sınırlıdır. Desenler ilişkiseldir; düşük ittifakın derin ve isabetsiz yorumlara mı yol açtığını, yoksa bu yorumların mı ittifakı bozduğunu ayıramazlar. Yüzeyden derine ilkesi bu bulgularla tutarlıdır, ama ilke rastgele atamalı bir deneyle sınanmış değildir. DMRS-Q'nun klinik yararına dair iddialar büyük ölçüde aracı geliştirenlerden gelir ve tek vaka raporlarına dayanır; klinisyenin bu raporu kullanmasının sonucu iyileştirip iyileştirmediği bilinmiyor. Kısa terapide savunmaların ikinci yarıda değiştiğini gösteren çalışmanın karşılaştırma grubu yoktur. Türkçe konuşan danışanlarla yapılmış seans içi savunma çalışması bu kaynaklar arasında yok; dini ve kaderci ifadelerin savunma mı, inanç dili mi, ikisi birden mi olduğu ise ölçeklerin tek başına çözemeyeceği bir tartışmadır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Seansta savunma bir hareketle kendini gösterir: konunun kayması, sesin düzleşmesi, uygunsuz bir gülüş, ani bir unutma. Tek bir an yalnız bir sorudur; aynı içeriğe yaklaşınca tekrar eden bir kırılma örüntüye işaret eder.

Aynı savunma farklı kişilerde farklı iş görür; değerlendirme hangi savunma sorusuyla birlikte onun şu anda ne yaptığını da sorar. Mizah ve yüceltme gibi uyumlu savunmalar da kayda girer, çünkü kişinin dayanaklarını gösterir.

Adlandırma yüzeyden başlar: önce uzaklaşma anı, sonra karşı korunan kaygı, en son köken. Kişinin düzeyini fazla aşan derin yorumlar ittifakı zorlayabilir.

Not gözlemle başlar, etiketle biter. DMRS-Q gibi bir araç sayı ve düz yazı bir profil ekler; değeri, aynı biçimde tekrar uygulanıp değişimi gösterdiğinde artar.

Sonraki derse köprü

Bir savunma, kişinin bir duyguya yaklaştığı anı yakalar. Ama danışanlar çoğu zaman bir an değil, bir öykü anlatır: bir patronla, bir eşle, bir kardeşle yaşanmış ve birbirine şaşırtıcı biçimde benzeyen olaylar. Bu öykülerin her birinde kişi bir şey istiyor, karşısındakinden bir tepki bekliyor ya da alıyor ve kendisi de bir biçimde karşılık veriyor. Luborsky'nin geliştirdiği yöntem, M07-D05'te adıyla tanıdığımız çekirdek çatışmalı ilişki teması, bu tekrarı anlatılardan sistemli biçimde çıkarmayı dener; M22-D06 yöntemin nasıl uygulandığını ve onunla yapılan araştırmaların ne bulduğunu ele alıyor.