Bebek araştırması ve psikanaliz

Açılış sahnesi

Kadirli'de, ilçe stadyumunun arkasındaki mahalle parkı, nisan başı, öğleye doğru. Gülşen sulama birliğinde su dağıtım görevlisi; hafta boyunca kanal kapaklarını açıp kapatıyor, izin gününde bu bankta çayını içiyor. Yanındaki Rıza çırçır fabrikasının bakım ustası, iki sokak ötede oturan komşusu; elinde bir poşet simit.

Karşı bankta genç bir baba, dört aylık kızını dizlerine yatırmış. Baba gülümsüyor, bebek de gülümsüyor; baba kaşlarını kaldırıp bir ses çıkarıyor, bebek ağzını açıp ince bir sesle karşılık veriyor. Sonra bebek başını yana çeviriyor, ağaçlara bakıyor. Baba bekliyor, konuşmuyor. Birkaç saniye sonra bebek yeniden babasının yüzüne dönüyor ve oyun kaldığı yerden sürüyor.

"Sırayla yapıyorlar," diyor Gülşen. "Biri susunca öteki başlıyor."

Rıza bir simidi ikiye bölüyor. "Peki bu kız ne kadarını anlıyor? Babası olduğunu biliyor mu, yoksa yalnız bir yüz mü görüyor?"

"Bilmem. Ama kafasını çevirince babası üstüne gitmedi, onu gördüm."

Bu park sahnesindeki iki komşu ile karşı banktaki baba bu ders için yazıldı; dört aylık bir bebekle bakım vereni arasındaki bakışma ve ara verme ise laboratuvarlarda binlerce kez kayda geçmiş bir görüntü.

Bu derste ne olacak

Zihinselleştirme dersi (M19-D05), yakın dönem bir gelişim modelinin bebeğini psikanalizin eski bebeğinin yanına koyarak kapanmıştı. Bu ders o karşılaştırmayı tek tek kuramlar üzerinden yürütüyor.

Önce iki bebeği ve iki bilgi yolunu tanımlayacağız. Sonra Freud'un oral evresini, Mahler'in kapalı başlangıcını, Klein'ın fantezi dolu bebeğini, Winnicott'un ve Kohut'un ilişki vurgusunu sırayla bebek gözleminin karşısına koyup her birinde neyin düzeldiğine, neyin ayakta kaldığına bakacağız. Sonda psikanalizin içinden gelen itirazı dinleyeceğiz.

Sıfır noktası

Psikanalizin ilk yarım yüzyılında bebek hakkındaki önermelerin çoğu bebekten gelmedi. Freud'un kuramı yetişkin hastaların çağrışımlarından, rüyalarından ve anılarından geriye doğru kuruldu; çocuk analizleri bile iki-üç yaşından büyük, konuşan çocuklarla yapıldı. 1960'lardan sonra gelişim psikologları bebeğin bakış süresini, emme hızını ve yüz ifadesini ölçen yöntemler geliştirdi ve aynı yaş için bambaşka bir resim çizmeye başladı.

Daniel Stern bu iki resmi 1985 kitabında adlandırdı (kitabın Mahler'e itirazı M15-D05'te anlatıldı).

Mekanizma

Bebeğe bakmanın yeni araçları

Konuşmayan bebeğe soru sorulamaz. 1960'lar ve 1970'lerde bu engel, bebeğin kendi denetleyebildiği küçük davranışlar kullanılarak aşıldı: tanıdık olana daha kısa, yeniye daha uzun bakması, emme hızını değiştirmesi, başını bir sese çevirmesi. Ardından video geldi: iki yüz aynı ekranda yan yana kaydedilip saniyenin kesirleriyle kodlanabildi.

Bu birikim 1970'lerin başında Joseph Stone, Henrietta Smith ve Lois Murphy'nin derlediği The Competent Infant adlı kalın bir kitapta bir araya getirildi. "Yetkin bebek" deyimi oradan yayıldı. Kitapta bebek, dünyayı seçerek algılayan ve ona etki eden bir varlık olarak resmedildi.

Robert Emde aynı yıllarda bebeğin duygulanımına baktı. 1983'te psikanalitik çocuk çalışmalarının yıllığında yayımlanan makalesinde, benliğin dil ve temsilden önce olumlu ve olumsuz duygulanımın sürekliliği etrafında örgütlendiğini öne sürdü. Emde ve çalışma arkadaşlarının belirsiz bir durumda bakım verenin yüzüne bakıp ona göre davranan bebeklerle ilgili çalışmaları, sosyal referans almanın (Terapi S01-P03-D02) araştırma geçmişinin bir parçasıdır.

Ağızdan çok kanallı ilişkiye

Freud 1905'te bebeğin ilk haz örgütlenmesini ağız çevresinde topladı ve beslenmeyi ilk ilişkinin dayanağı saydı (M05-D01, M05-D03). Bu çerçevede anne her şeyden önce besleyen göğüstü. Gözlem ise bebeğin ilk haftalardan itibaren ağızdan başka pek çok kanalla ilişkide olduğunu gösterdi: bakış, ses, dokunma, beden tonusu, uyku ve uyanıklığın ritmi.

Psikanalist Joseph Lichtenberg 1989 kitabında bu bulgulardan yola çıkarak dürtü kuramı yerine beş ayrı motivasyon sistemi önerdi: fizyolojik gereksinimlerin düzenlenmesi, bağlanma ve yakınlık, keşif ve kendini ortaya koyma, kaçınma, duyusallık ve cinsellik. Cinsellik bu şemada yerini korudu, ama tek kaynak olmaktan çıktı.

Stern'in en çok anılan kavramlarından biri de bu çok kanallılığa dayanıyordu.

Kapalı başlangıç ve dolu iç dünya

Mahler bebeğin ilk haftalarını dünyaya kapalı, ardından gelen ayları anneyle ayrışmamış bir birlik olarak tasarlamıştı (M15-D05). Yüz tercihi, ses tanıma ve çok duyulu eşleştirme bulguları bu başlangıçla bağdaşmadı; bu düzeltme artık psikanalitik yazında da geniş ölçüde kabul görüyor.

Klein'ın bebeği ise tersine aşırı doluydu. Kleincı kuram ilk aylardaki bebeğe saldırgan ve onarıcı fanteziler, parçalanmış iyi ve kötü nesneler atfetti (M16-D02, M16-D03). Bebek araştırmacılarının itirazı fantezinin içeriğine değil, içeriğin nereden bilindiğine yönelikti: söz ve sembol öncesindeki bir zihne yetişkin dilinde kurulmuş öyküler yüklemek, gözlemle sınanamayan bir çıkarımdı. Bebeklerin yanlış inanca erken duyarlılık gösterip göstermediği tartışması (Temel Psikoloji M11-D07) bugün bile tek bir yöne kapanmadığına göre, aylık bir bebeğe ayrıntılı zihinsel senaryolar yüklemek için gereken kanıt daha da uzakta.

Yine de bir şey korundu. Klein de Mahler de bebeğin ilk ayların yoğun duygu hâlleri içinde yaşadığını, bu hâllerin bakımla düzenlendiğini vurguluyordu. Bebek gözlemi bu yoğunluğu, örneğin sıkıntının saniyeler içinde tırmanıp yatışabildiğini, ayrıntılarıyla kaydetti. Düzelen, yaşantıya verilen içerik ve takvimdi.

Düzenleme, onarım ve ölçülü bir merkezilik

Winnicott'un bebeği bakımdan ayrı düşünülemeyen bebekti (M16-D06) ve Kohut'un kuramı kendiliği aynalayan ve ideal sunan ötekinin işlevleri üzerine kurdu (M18-D01, M18-D02). Bu iki kuramın ana fikri, yani bebeğin ilişkinin içinde örgütlendiği, araştırmayla en çok uyuşan miras oldu. Uyumun sık sık bozulup yeniden kurulduğu bulgusu da Winnicott'un kusursuz değil yeterince iyi bakım fikrine yakın duruyor; sağlıklı çiftlerde eşgüdümün azlığı daha önce kart olarak verildi (M16-D06). Duygu ayarlaması Kohut'un aynalamasına yakın görünür. Ayrıldığı yer, ayarlamanın bebeğin yaptığını geri yansıtmaması, başka bir kanaldan karşılamasıdır.

Beatrice Beebe, Frank Lachmann'la birlikte bu etkileşimi iki yönlü bir düzenleme olarak kuramlaştırdı: her taraf hem kendi durumunu düzenler hem ötekinin bir önceki davranışına göre ayar yapar.

Annenin bebeği ne kadar yakından izlerse o kadar iyi olduğu sezgisi böylece desteklenmedi; ölçülü bir uyum, aşırı takipten de kopukluktan da daha olağan görünüyordu.

Usta katmanı

Psikanalizin itirazı

Her psikanalist bu karşılaşmayı kazanç saymadı. Londra'daki bir toplantıda Stern ile André Green karşı karşıya geldi; metinler, Joseph Sandler, Anne-Marie Sandler ve Rosemary Davies'in derlediği 2000 tarihli Clinical and Observational Psychoanalytic Research: Roots of a Controversy kitabında yorumlarla birlikte yayımlandı. Green'in itirazını kabaca şöyle özetleyebiliriz: psikanalizin konusu seansta, söz ve aktarım içinde ortaya çıkan bilinçdışı anlamdır; bir bebeğin yüzünü kaydetmek bu konuya dışarıdan bakar ve ona ulaşmaz. Stern ise gözlemin kuramın gelişimle ilgili önermelerini sınayabileceğini savundu.

İtiraz bir ayrımı keskinleştiriyor: bebek araştırması bir yetişkinin rüyasını ya da belirtisini açıklamaz, yalnız kuramın bebeklik hakkındaki gelişim iddialarını olgularla karşılaştırır.

Evreler yerine süren alanlar

Freud'un ve Mahler'in şemaları evre mantığıyla kuruluydu: bir dönem bitince yerini ötekine bırakır, takılı kalan izler yetişkin bozukluğunu açıklar. Stern'in benlik duyguları ise sırayla ortaya çıkıp ömür boyu birlikte etkin kalan alanlardı (M15-D05). Yetişkin de sohbette ses tonuna göre ayar yapar. Bu bakış, yetişkin sorununu belirli bir aya sabitleme alışkanlığını gevşetti.

Klinik bebek yetişkinin hatırlamasından kurulur ve hatırlama bugünün ihtiyaçlarıyla örülür.

Bu bulgu hatırlamayı değersiz kılmaz. İki yol farklı şeyleri yakalıyor: biri kişinin hayatını bugün nasıl düzenlediğini (M19-D04), öteki o gün kayda geçeni.

Kanıtın sınırı

Bebek araştırmasının da kendi sınırları var. Ölçtüğü şey bakış süresi, yüz hareketi, sesin zamanlaması gibi davranışlardır; bebeğin öznel yaşantısı, tıpkı psikanalitik kuramda olduğu gibi, bu davranışlardan çıkarılır. Stern'in benlik duyguları da ayarlama kavramı da bu anlamda gözleme dayalı yorumlardır. Beebe ve arkadaşlarının bulgusu tek kentte, tek örneklemde elde edildi ve kaçınmacı bağlanma grubu sınanamadı; bağımsız tekrarları sınırlı. İncelenen anne-bebek çiftleri çoğunlukla zengin, sanayileşmiş ülkelerin kentlerinden seçildi. Bakımın birçok kişiye dağıldığı, bebeğin sırtta taşındığı, yüz yüze oyunun daha az yer tuttuğu toplumlarda "dört aylık yüz yüze etkileşim" ölçüsünün aynı anlamı taşıyıp taşımadığı bilinmiyor; Feldman'ın derlemesinin kültürel farklara işaret etmesi bu yüzden önemli. Yenidoğan taklidinde olduğu gibi (M15-D05) bazı çarpıcı bulgular tekrarlama denemelerinde zayıfladı. Son olarak, bebeklik ölçümlerinin yetişkin kişiliğini yordama gücü küçük ve tartışmalıdır; Green ve Wolff'un itirazı da psikanalizin konusunu neyin oluşturduğuna dair bir tanım farkıdır ve kanıtla kapatılamaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Stern'in ayrımı iki bilgi yolunu adlandırır: klinik bebek yetişkinin anlatısından geriye doğru kurulur, gözlemlenen bebek o yaştaki bebeklerden kaydedilir.

Gözlem, Freud'un ağız çevresinde toplanan bebeğinin yerine bakış, ses, dokunma ve ritimle aynı anda ilişki kuran bir bebek koydu; Lichtenberg cinselliği beş motivasyon sisteminden biri olarak yeniden yerleştirdi.

Mahler'in kapalı başlangıcı bulgularla bağdaşmadı; Klein'ın fantezileri ise yanlışlanmaktan çok sınanamaz kaldı, çünkü sözsüz bir zihnin içeriğine dışarıdan ulaşılamıyor.

Winnicott'un ve Kohut'un ilişki vurgusu, uyumun bozulup onarıldığı bulgularla en iyi uyuşan miras oldu; Beebe'nin çalışması uyumun ölçülü bir aralıkta en olağan olduğunu düşündürüyor.

Green ve Wolff'un itirazı geçerliliğini koruyor: bebek araştırması gelişim iddialarını sınar, bir yetişkinin bilinçdışı anlamını açıklamaz.

Sonraki derse köprü

Feldman'ın derlemesi bakım veren ile bebek arasındaki zamanlamayı davranışın yanında kalp ritminde ve hormonlarda da aradı. Psikanalizin bir kesimi aynı adımı daha büyük bir iddiayla attı: bastırma, rüya ve dürtü gibi kavramlara beyindeki karşılıklarını bulmak. Nöropsikanaliz adını alan bu girişim neyi öne sürüyor, beyin görüntüleri bir kuramı doğrulayabilir mi ve eleştirmenler ona hangi noktalarda itiraz ediyor? M19-D07 bu sorularla açılıyor.