Narsisizm araştırması bugün

Açılış sahnesi

Eğirdir'de, göle inen yolun üstündeki elma üreticileri kooperatifinin bahçesi, cumartesi sabahı. Yönetim kurulu seçimine bir saat var; plastik sandalyeler dizilmiş, kantarın yanına bir masa çekilmiş. Aslı yirmi kişilik bir hasat ekibinin başı. Tarık yıllarca büyük şehirde kamuoyu araştırmalarına saha anketörlüğü yaptı, iki yıl önce babasının hissesiyle kooperatife ortak oldu.

Aslı telefonunu uzatıyor. Adaylardan biri ortakların mesaj grubuna bir ekran görüntüsü atmış: internetteki bir "liderlik ve özgüven testi", en üstte yüzde doksan iki. Altına da şunu yazmış: "Tüccarla pazarlığı ben yaparım, kimse beni ezemez."

"Bence fena değil," diyor Aslı. "Geçen yıl fiyatı tüccar belirledi, biz baktık. Biraz kendinden emin biri lazım."

Tarık ekrana bakıyor. "O soruları ben de çok okuttum insanlara. Kişi kendini nasıl anlatmak istiyorsa öyle işaretliyor. Sabah başka, akşam başka."

"Yani test boş mu?"

"Boş demiyorum. Bir şey ölçüyor. Ama hangisini? Pazarlıkta dik durmayı mı, yoksa toplantıda kimseye söz vermemeyi mi? Geçen genel kurulda ikisini de yaptı."

Aslı sandalyesini masaya çekiyor. "O zaman neye bakacağız?"

Kooperatif, seçim ve ekran görüntüsü yazara ait bir kurgu; puan ile insan arasındaki mesafeyi tartma derdi ise herkesin.

Bu derste ne olacak

İki klinik kuram narsisizmi muayene odasında, tek tek hastalardan kurdu (M18-D04). Bu ders aynı sözcüğün anket formlarında ve büyük veri setlerinde nasıl ölçüldüğüne geçiyor. Sıra şöyle: iki geleneğin aynı kelimeyle neyi kastettiği, en çok kullanılan ölçeğin iç yapısı, kırılgan yüzü yakalayan araçlar, iki yüzün bağı ve "narsisizm salgını" tartışmasında ölçümün kendisi. Son bölüm tanı sistemlerine ve iki psikanalitik kurama döner.

Sıfır noktası

Narsisizm sözcüğü bugün iki ayrı evde yaşıyor. Freud'dan Kohut'a ve Kernberg'e uzanan klinik gelenek ve psikiyatrik tanı onu bir kişilik sorunu olarak ele alır: kişinin kendini ve ilişkilerini zorlayan bir örüntü. Kişilik psikolojisi ise 1970'lerin sonundan beri narsisizmi herkeste az ya da çok bulunan, normal aralıkta dağılan bir özellik olarak ölçer; öğrencilerden, çalışanlardan, gönüllülerden toplanan öz bildirime (Temel Psikoloji M01-D01) dayanır. İki gelenek aynı kelimeyi kullanır, ama birinin "yüksek narsisizm"i ötekinin tanı eşiğine karşılık gelmez.

Bir ölçekten alınan puan, o ölçeğin hangi gelenekte ve hangi kişilerle kurulduğu bilinmeden okunamaz. Güvenirlik ve geçerlik kavramları (Temel Psikoloji, M12-D08) burada narsisizme uygulanıyor.

Mekanizma

Tek bir ölçeğin içindeki birkaç yüz

NPI (M07-D02) ilk kez 1979'da Raskin ile Hall'un Psychological Reports dergisindeki tek sayfalık bir notuyla duyuruldu. Kırk maddelik sürümü ve yedi alt bileşeni Raskin ile Terry'nin 1988 çalışmasından gelir. Envanter her maddede iki ifade sunar ve kişi kendine daha yakın olanı seçer. Puan, büyüklenmeci yöndeki seçimlerin toplamıdır.

Toplam puan uzun süre tek bir özellik gibi kullanıldı. Oysa araştırmacılar maddelerin kaç boyuta ayrıldığı konusunda iki ile yedi arasında değişen çözümler önermişti. Ackerman ve arkadaşları bu dağınıklığı toparlamaya çalıştı.

Kırılgan yüzü ölçmek

NPI büyüklenmeci görünüme odaklanır. Utanca açık, eleştiriye aşırı duyarlı, içe çekilen narsisizmi (M07-D02) ölçmek için başka araçlara ihtiyaç vardı. Hendin ile Cheek 1997'de, Henry Murray'in daha eski bir narsisizm ölçeğini yeniden inceleyerek bir Aşırı Duyarlı Narsisizm Ölçeği (Hypersensitive Narcissism Scale) önerdi.

Daha kapsamlı bir girişim klinik gelenekten geldi. Pincus ve arkadaşları, kavramın klinik kuramda, kişilik psikolojisinde ve psikiyatrik tanıda tutarsız tanımlandığından yola çıktı ve iki sorun saydı: normal ile patolojik narsisizm ölçümünün karışması ve var olan ölçeklerin kapsamının dar kalması.

Envanterin sınırda kişilik örgütlenmesi ölçümleriyle birlikte yükselmesi, Kernberg'in narsisistik kişiliği bu aralığa yerleştirmesiyle (M18-D03) uyumlu. Uyum kuramı doğrulamaz; iki ölçümün aynı kişilerde birlikte arttığını söyler.

İki yüz: ayrı mı, ortak bir çekirdekte mi?

İki yüzün istatistik olarak birbirinden bağımsız çıkabildiğini Wink'in 1991 çözümlemesi göstermişti (M18-D04); aynı ders klinisyenlerin tarif ettiği alt tiplere de yer verdi. Miller ve arkadaşlarının 2011 çalışması (M07-D02) ise iki boyutun başkalarına karşı uzlaşmaz bir tutumda buluştuğunu bulmuştu.

Miller, Lynam, Hyatt ve Campbell 2017 derlemelerinde iki görünümün birbirinden ayrılmamasının dağınık bir yazın doğurduğunu ileri sürdü. Betimlerinde büyüklenmeci görünüm benmerkezci, hak iddia eden ve baskın; kırılgan görünüm benmerkezci, güvensiz, nevrotik ve içedönüktür. Ortak sözcük benmerkezcilik.

Aynı yıllarda Krizan ile Herlache başka bir yoldan gitti. 2018'de yayımlanan modelleri, normal ile patolojik narsisizm arasında bir süreklilik varsayar ve narsisistik özelliklerin kişi ile toplumsal çevresi arasındaki alışverişte belirdiğini öne sürer.

Üçüncü bir öneri veriden doğdu. Crowe, Lynam, Campbell ve Miller elde ne kadar narsisizm ölçeği varsa hepsini aynı katılımcılara doldurtup maddelerin kendiliğinden nasıl gruplandığına baktı. Kullanılan teknik etken çözümlemesiydi (M09-D10, Temel Psikoloji).

Bir salgın tartışmasında ölçümün kendisi

NPI'nin geniş kullanımı, yeni kuşakların öncekilerden daha çok kendine dönük olduğu iddiasını da doğurdu. Twenge ve arkadaşlarının artış bulan çözümlemesi ile Trzesniewski ve arkadaşlarının artış bulmayan çözümlemesi M07-D02'de yan yana kart olarak duruyor. Tartışma uzun süre ortalamaların karşılaştırılması üzerinden yürüdü. Wetzel ve arkadaşları ise önce başka bir soruyu sordu: aynı madde farklı on yıllarda aynı şeyi ölçüyor mu? Bu sorunun adı ölçme değişmezliği; Flynn etkisi tartışmasında tanımlanmıştı (Temel Psikoloji M09-D12).

Bulgu tartışmayı kapatmadı, ama bir adım ekledi: puan zaman içinde değişirse, değişenin insanlar mı maddelerin anlamı mı olduğu ayrıca sınanmalı.

Usta katmanı

Tanı sistemleri de aynı açıkla karşılaştı. Cain, Pincus ve Ansell'in 2008 taraması, tanı ölçütlerinin ağırlığı büyüklenmeci yüze verdiğini göstermişti (M07-D02). DSM-5'in ikinci bölümündeki kişilik bozukluğu ölçütleri DSM-IV'tekilerle aynı kaldı. Üçüncü bölümdeki alternatif model ise kişilik işlevselliğinin derecesini ve patolojik özellikleri birlikte değerlendirir; Kernberg'in kimlik ölçütüyle akrabalığı M18-D03'te anıldı.

Psikanalizle bağ burada yeniden kuruluyor. Kohut ağırlığı incinmişliğe, kırılgan bir kendilik duygusuna verdi; Kernberg ise patolojik büyüklenmeci kendilik ve onun savunduğu haset üzerinde durdu (M18-D04). Bugünkü ölçüm araştırması iki gözleme de yer açıyor: kırılgan yüzün utanç ve koşullu öz değerle bağı Kohut'un tarif ettiği tabloya, hak iddiası ve sömürücülükle tanımlanan düşmanca çekirdek de Kernberg'in tarif ettiği tabloya yakın okunabilir. Ama ölçekler bir kişinin bugünkü eğilimlerini kaydeder. Kohut'un karşılanmamış aynalama ihtiyacı ya da Kernberg'in kaynaşmış imgeler yapısı gibi gelişimsel açıklamalar bu verilerle sınanmış değil.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan bulguların neredeyse tamamı öz bildirime dayanıyor. Narsisizm ölçümünde bu ayrı bir sorun yaratır: büyüklenmeci uçtaki kişi kendini olduğundan parlak, kırılgan uçtaki kişi olduğundan karanlık anlatabilir, ve ölçek bu iki çarpıtmayı içeriden ayırt edemez. Yakınların ya da klinisyenlerin değerlendirmesini ekleyen çalışmalar az.

Örneklemler ağırlıkla Amerikalı üniversite öğrencilerinden ve çevrimiçi iş platformlarındaki gönüllülerden geliyor. Klinik örneklemler küçük. Kendini övmenin, alçakgönüllülüğün ve hak iddiasının nasıl ifade edildiği kültürden kültüre değişir; insanların kendini kendi çevresindekilerle kıyaslayarak puanlaması da karşılaştırmaları bozabilir (Temel Psikoloji M15-D01). Türkçe uyarlamaların aynı yapıyı aynı biçimde ölçtüğü, yani kültürlerarası ölçüm denkliği, ayrı ayrı sınanmadıkça varsayılamaz.

Kuramsal modeller de tartışmalı kalıyor. Yelpaze modeli ile üçlü model aynı veriyi farklı biçimde örgütlüyor ve hangisinin daha doğru olduğu üzerine fikir birliği yok. Son olarak, hiçbir ölçek puanı tek başına tanı değildir; bir ölçeğin narsisizmi ölçmesi ile bir insanın narsisistik kişilik bozukluğu taşıması arasındaki mesafeyi ancak klinik değerlendirme kapatabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Klinik gelenekte narsisizm bir kişilik sorunudur; kişilik psikolojisinde normal aralıkta dağılan bir özellik. Aynı kelime iki farklı insan grubunu anlatabilir.

NPI büyüklenmeci yüzü ölçer ve içinde birden çok boyut barındırır. Liderlik ve otorite boyutu uyumlu sonuçlarla, hak iddiası ve sömürücülük boyutu uyumsuz sonuçlarla bağlantılı çıktı.

Kırılgan yüz için aşırı duyarlılık ölçeği ve PNI gibi araçlar geliştirildi. İki yüz istatistik olarak ayrışabilir ama düşmanca, benmerkezci bir çekirdekte buluşur; yelpaze modeli ve üçlü model bu ilişkiyi farklı biçimlerde örgütler.

Narsisizm salgını iddiası, Amerikalı üniversite öğrencilerinde ölçme değişmezliği hesaba katıldığında desteklenmedi. Araştırma Kohut'un ve Kernberg'in gözlemlerine yer açıyor, ama gelişimsel açıklamalarını sınamış değil. Ölçek puanı tanı değildir.

Sonraki derse köprü

PNI'nin sınırda kişilik örgütlenmesi ölçümleriyle birlikte yükselmesi, modülün başından beri kullanılan bir sözcüğü yeniden öne çıkarıyor: sınırda. Kernberg bu sözcüğü bir yapı düzeyi için kullandı, ama sözcüğün kendisi ondan daha eskidir. Psikanalistler onu nevroz ile psikoz arasında bir yerde duran hastaları anlatmak için buldu; sonra tanı el kitapları onu ayrı bir kişilik bozukluğunun adı yaptı. Sınırda kişilik kavramının bu yolculuğu, M18-D06'nın ve modülün son dersinin konusu.