Kohut ve kendilik psikolojisi

Açılış sahnesi

Şahinbey'de, eski çarşının arka sokağında bir sedef kakma atölyesi, cumartesi öğleden sonra. Tezgâhta yarısı işlenmiş bir ceviz kutu duruyor; kapağına yerleştirilmiş sedef parçaları ışıkta bir yeşile, bir pembeye dönüyor. Sibel kazı sezonunu bitirmiş bir arkeolog; ısmarladığı çerçeveyi almaya gelmiş, Erhan da çayı yeni demlemiş. Erhan on yedi yıldır aynı ustanın yanında kalfa.

"Bu kapağı üç gündür işliyorum," diyor Erhan. "Usta dün geçerken bir baktı, 'olmuş' dedi. Akşam eve gittim, hiç yorgun değildim."

"Bugün?"

"Bugün dükkâna hiç uğramadı, oğlunun düğün işleri var. Sabahtan beri bir parçayı üç kez söktüm. Aynı el, aynı sedef. Ama biri bakmayınca iş elimde dağılıyor gibi."

Sibel çerçeveyi ışığa tutuyor. "Kazıda da öyle. Hocam bir çizime 'tamam' demeden ben o katmanı kapatamıyorum. Sonra o da bir gün emekli oldu."

"Ne oldu?"

"Bir süre her çizimi iki kez yaptım. Sonra bir sabah onun bakacağı yere kendim baktığımı gördüm."

Erhan çay koyuyor. "Benim yaşımda adam hâlâ ustasının bir sözünü bekler mi?"

"Bekler herhalde," diyor Sibel. "Bunda ayıp bir şey göremiyorum."

Atölye de iki konuşan da bu sayfanın icadı; bir bakışla toparlanan, bakışsız kalınca dağılan iş ise her çarşıda tanıdık.

Bu derste ne olacak

Freud narsisizmi 1914'te bir aşama olarak kurmuştu (M07-D01). Önce bu şemayı başka bir yöne çeviren Heinz Kohut'un Viyana'dan Chicago'ya uzanan hayatına ve empatiyi bir gözlem yöntemi olarak tarif ettiği 1959 makalesine bakacağız. Sonra 1971 kitabında narsisizme verdiği ayrı gelişim çizgisini, kendilik nesnesi kavramını ve küçük hayal kırıklıklarından yapı kurulduğu fikrini açacağız. 1977'deki kopuşu, Bay Z vakasını ve itirazları tartıp en sonda bu kuramın araştırmayla ne kadar buluşabildiğine geleceğiz.

Sıfır noktası

Psikanaliz tarihinde narsisizm uzun süre bir gelişim evresinin adıydı: Freud'un şemasında libido önce kişinin kendine yönelir, olgunlaştıkça başkalarına taşınır. Bu şemaya göre yetişkinde kalan narsisizm, yolun yarıda kaldığını gösterir.

Kohut bu sırayı tartışmaya açtı. Ona göre kişinin kendisine dair değer, süreklilik ve bütünlük duygusu, başkalarını sevmeyle yarışan bir artık sayılamazdı; kendi kaynakları ve kendi olgunlaşması olan bir alandı.

Mekanizma

Viyana'dan Chicago'ya: içeriden bir analist

Heinz Kohut 3 Mayıs 1913'te Viyana'da doğdu ve 1932'de Viyana Üniversitesi'nin tıp fakültesine girdi. 1938 başında Freud'un yakın dostu August Aichhorn'la analize başladı; aynı yıl Avusturya'nın Almanya'ya katılmasıyla Yahudi aileler mülklerini kaybetti. Kohut tıp sınavlarını bu koşullarda verdi, Avusturya'dan ayrıldı, bir süre İngiltere'de bir mülteci kampında kaldı ve Şubat 1940'ta bir konvoyla Boston'a, oradan Chicago'ya geçti.

Chicago'da önce nörolojide çalıştı, sonra psikiyatriye yöneldi; 1946'da Chicago Psikanaliz Enstitüsü'ne kabul edildi ve 1950'de analist oldu. Uzun yıllar enstitünün kuram dersini verdi; dönemin dilini, Hartmann'ın sistemleştirdiği ego psikolojisini (M15-D02) içeriden bilen biriydi. 1964–65'te Amerikan Psikanaliz Derneği'nin başkanlığını yaptı.

İlk özgün adımı bir yöntem tartışmasıydı. Bir analist hastasının iç dünyasını neyle gözler? Fiziksel dünya duyularla gözlenir; düşünceler, istekler, utanç ve özlem ise ancak içebakışla ve başkası söz konusuysa empatiyle, yani başkasının yerine geçerek yapılan bir içebakışla kavranır. Empatinin terapideki genel tanımı Terapi Akademisi'nde (S02-P02-D02) duruyor; Kohut'un katkısı onu bir alanın sınırını çizen bir gözlem aracı olarak düşünmekti.

1971: narsisizmin kendi yolu

Kohut'un ilk kitabı The Analysis of the Self (Kendiliğin Çözümlenmesi) 1971'de çıktı ve narsisistik kişilik bozukluklarının psikanalitik tedavisini konu aldı. Kitabın temel hamlesi, Freud'un 1914'te kurduğu tek çizgiyi ikiye ayırmaktı. Nesne sevgisi kendi yolunda gelişir; narsisizm de ayrı bir yolda, kendi ilkel biçimlerinden olgun biçimlerine doğru büyür. Olgunlaşmanın anlamı narsisizmden vazgeçip başkalarına yönelmek olmaktan çıkar; çocuksu büyüklük duygusu zamanla gerçekçi hırslara, kusursuz sanılan ebeveyn imgesi de benimsenmiş ideallere dönüşür.

Kohut bu çocukluk yapılarını analizde yeniden canlanan aktarımlarda gördü. Kimi hastalar analistten kendilerini yansıtan bir onay bekliyordu, kimileri onu güçlü ve sakin bir figür olarak idealleştiriyordu. Klasik teknik bu beklentileri bir direnç gibi yorumluyordu. Kohut ise onları gelişimin yarıda kalmış ihtiyaçları olarak okudu ve ilk iş olarak anlaşılmaları gerektiğini savundu. Horney'nin idealleştirilmiş imgesi (M14-D05) kişinin kendinden kaçışını anlatıyordu; Kohut'un idealleştirmesi ise büyümenin araçlarından biridir.

Kendilik nesnesinin üç temel işlevi, Kohut'un sonraki yazılarında aynalama, idealleştirme ve ikizlik adlarını aldı; bunları örnekleriyle M18-D02 açacak.

Küçük hayal kırıklıklarından yapı

Kohut'un gelişim tablosunda kendilik nesnesinin kusursuz olması beklenmez. Ebeveyn geç kalır, yanlış anlar, yorulur. Bu kopukluklar katlanılabilir ölçüdeyse ve ardından bağ onarılıyorsa, çocuk eksik kalan işlevin küçük bir parçasını kendi içinde üstlenir. Kohut buna en uygun hayal kırıklığı (optimal frustration) dedi. Ölçüsüz ya da sürekli olduğunda ise aynı kopukluk yapı kurmak yerine onu zayıflatır.

Analist de zaman zaman hastayı yanlış anlar, tatile çıkar, bir seansı kaçırır. Kohut bu anları empatik başarısızlık (empathic failure) diye adlandırdı ve yorumun ilk görevinin hastanın bu kopukluğu nasıl yaşadığını anlamak olduğunu söyledi. Kopukluğun anlaşılıp konuşulduğu her döngü, çocuklukta eksik kalmış içselleştirmeyi tamamlamanın bir fırsatıydı.

1977: Kendiliğin onarımı

İkinci kitap The Restoration of the Self (Kendiliğin Onarımı) 1977'de çıktı. Kohut 1971'de narsisizmi klasik kuramın yanına ikinci bir çizgi olarak eklemişti; bu kitapta kendiliği ruhsal yaşamın merkezine aldı ve dürtü kuramının dilini büyük ölçüde bıraktı. Kendilik psikolojisi böylece belirli bir hasta grubunun kuramından bütün insan psikolojisine dair bir öneriye genişledi.

Bu genişlemede iki kavram öne çıktı. Biri kendiliğin dağılma tehlikesiydi. Kohut'a göre en derin kaygı yasak bir isteğin cezalandırılması korkusundan çok kendiliğin bütünlüğünü yitirme korkusudur. Öteki öfkeyle ilgiliydi: incinen bir kendiliğin öfkesi, kendisine yol açan küçük olayla orantısızdır ve Kohut onu birincil bir dürtüden çok bu dağılmanın bir ürünü saydı.

Kohut aynı kitapta iki insan imgesini karşılaştırdı. Freud'un Suçlu İnsan'ı dürtüleriyle vicdanı arasında bölünmüştür; Kohut'un Trajik İnsan'ı ise hırslarını ve ideallerini gerçekleştirmeye çalışırken bunun için gereken karşılığı bulamamış bir kendiliği taşır. Bu iki imge iki ayrı terapi hedefine işaret ediyordu: ilki için bilinçdışı çatışmanın görünür kılınması, ikincisi için kendiliğin yeniden toparlanması. Kohut'un ölümünden sonra, 1984'te, öğrencilerinin yayına hazırladığı How Does Analysis Cure? (Analiz Nasıl İyileştirir?) bu çizgiyi tedavi kuramına taşıdı.

Usta katmanı

Kohut 1979'da The Two Analyses of Mr Z (Bay Z'nin İki Analizi) başlıklı bir vaka yazısı yayımladı. Yazı aynı genç adamın arada birkaç yıl bulunan iki analizini anlatır: ilki klasik çerçevede, çatışma ve Oidipus yorumlarıyla, ikincisi kendilik psikolojisinin bakışıyla yürür. Kohut ikinci analizin, ilkinde ulaşılamayan bir değişimi sağladığını öne sürer.

İtirazlar üç cepheden geldi. Dürtü kuramını savunanlar, Kohut'un cinselliği ve saldırganlığı ikincil saydığını, çatışmayı kuramın dışına ittiğini ve her zorluğu ebeveynin empati eksikliğine bağladığını yazdı. Nesne ilişkileri geleneğinden gelen bazı yazarlar, kötü olan her şeyi dışarıdaki uyumsuz kendilik nesnelerine yerleştiren bir kuramın kişinin iç belirleyicilerine yer bırakmadığını öne sürdü; analistin daha iyi bir ebeveyn gibi davranmasının olumsuz aktarımı konuşulmaz kıldığını da ekledi. Otto Kernberg'in narsisizme dair karşı kuramı ve iki yaklaşımın klinik sonuçları M18-D03 ile M18-D04'ün konusu. Üçüncü itiraz kavramsal belirsizliğe yöneldi: kendilik hem bir yapı hem bir deneyim hem de bir düzenleyici merkez olarak kullanıldığında, neyin ölçüleceği belirsizleşir.

Kanıtın sınırı

Kohut'un kuramı neredeyse tamamen klinik gözleme ve vaka anlatısına dayanır. Kurucunun kendisi kuramını sınayacak bir araştırma programı kurmadı ve kavramlarının çoğu, kendilik nesnesi ile dönüştürücü içselleştirme başta olmak üzere, doğrudan ölçülebilecek biçimde tanımlanmadı. Bugünkü araştırmalar bu yüzden kuramı doğrudan sınamaz; ona yakın fikirleri ayrı ayrı inceler.

Bunlardan biri terapideki empatidir. Terapistin empatisi ile tedavi sonucu arasındaki ilişkiyi toplayan meta-analizler (Terapi, S02-P02-D02) tutarlı bir bağ bulur. Bu bulgu kendilik psikolojisine özgü bir destek sayılamaz; farklı ekollerin terapilerinde ortaya çıkar.

Bu çalışmanın arkasındaki model, Crocker ile Wolfe'un 2001'de önerdiği öz değer koşullarıdır: kişi değerini hangi alana bağlamışsa öz değeri o alandaki başarıyla dalgalanır. Kohut'un diliyle bu, kendiliğin belirli bir kendilik nesnesi işlevine bağlı kalmasına benzer, ama iki kuram farklı kavramlarla çalışır.

Kendilik psikolojisi temelli terapiyi sınayan kontrollü denemeler çok az ve küçüktür; bu kart o yüzden yalnız kalıyor. Kohut'un hastaları büyük ölçüde savaş sonrası Chicago'nun eğitimli orta sınıfındandı. Kendilik nesnesi ihtiyacının geniş aile ya da mahalle üzerinden karşılandığı toplumlarda kavramların nasıl işleyeceği tartışmalıdır ve sistemli biçimde incelenmedi.

Kendin dene

Aklında kalsın

1959 makalesi empatiyi, psikolojik alanın sınırını çizen bir gözlem aracı saydı.

1971'de narsisizmin olgunlaşması, başkalarına yönelmekten ayrı bir yol olarak tarif edildi. Kendilik nesnesi kişinin kendini bütün ve değerli hissetmesine yardım eden ötekidir ve bu ihtiyaç yaşam boyu sürer.

Katlanılabilir kopuklukların onarıldığı her döngü, dışarıdan alınan işlevi içeriye taşır. 1977'de kendilik merkeze yerleşti; en derin kaygı parçalanma kaygısı, orantısız öfke de onun bir ürünü sayıldı.

İtirazlar dürtü ve çatışmanın ihmaline, aşırı onaylayıcılık riskine ve kavramların belirsizliğine yönelir; Bay Z vakası da otobiyografi olabilir. Araştırma kuramın akrabası olan fikirleri inceler, kuramın kendisini sınayan kontrollü kanıt azdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste kendilik nesnesini tek bir kavram olarak kurduk ve işlevlerinin adlarını yalnızca andık. Bir çocuğun yüzünde parlayan onayı arayan bakış ile güçlü birine yaslanma isteği aynı ihtiyacın farklı yüzleridir; Kohut bunlara bir üçüncüsünü, benzer birinin yanında olma isteğini ekledi. Aynalama, idealleştirme ve ikizlik, gündelik örnekleriyle birlikte M18-D02'nin malzemesi olacak.