Büyük tartışmalar

Açılış sahnesi

Bafra'da, ovaya açılan yolun başında, eski bir tütün ambarının bir köşesine sığmış tohum takas derneği; şubat sonu, genel kurulun ertesi sabahı. Selma bir markette kasiyer, akşamları derneğin kayıt defterini tutuyor. Erdinç ilçede zirai ilaç ve gübre dükkânı işletiyor; dün geceki toplantıdan kalan sandalyeleri üst üste diziyor.

"On iki yıl," diyor Selma, defteri kapatırken. "On iki yıldır aynı kavga. Sizinkiler deneme tarlası istiyor, bizimkiler ata tohumuna yabancı polen bulaşacak diye korkuyor."

"Ayrılalım diyenler de vardı," diyor Erdinç. "Bir kapı öteye ikinci tabela asılırdı, olurdu biter."

"Olmadı ama." Selma kararın yazılı olduğu sayfayı açıyor: iki çalışma kolu, iki ayrı tarla, tek ambar, tek yönetim. Yönetimde iki koldan eşit sayıda üye, başkan ikisinden de olmayan biri. "Kim haklı, ona kimse karar vermedi. Yalnızca aynı çatının altında nasıl kalacağımıza karar verdik."

Erdinç gülümsüyor. "Hasat gelsin, kimin tohumu tutacak görürüz."

"Göreceğiz," diyor Selma. "Ama ikimizin tohumu da tutarsa ne olacak, onu yazmadık."

Bafra'daki bu dernek ve iki üyesi bu sayfa için uyduruldu; bir anlaşmazlığı çözmeden onunla birlikte yaşamaya karar veren bir kurum ise 1940'ların Londra'sında gerçekten kuruldu ve hâlâ ayakta.

Bu derste ne olacak

Önceki üç ders Klein'ın kuramını içeriden açtı: oyun tekniği ve bilinçdışı fantezi, iki konum, kişinin hissetmek istemediğini bir başkasına yaşatması. Bu ders kuramdan kuruma geçiyor. Aynı fikirler bir dernek salonunda, savaşın ortasında, kimin aday yetiştireceği sorusuyla birlikte tartışıldığında ne olur?

Viyanalı analistlerin 1938'deki gelişinden başlayıp 1942 ile 1944 arasındaki bilimsel toplantılara, oradan Glover'ın istifasına ve 1946'daki eğitim düzenlemesine yürüyeceğiz. Sonunda bir anlaşmazlığın oylamayla ve uzlaşmayla "çözülmesinin" neyi çözüp neyi açık bıraktığını soracağız.

Sıfır noktası

Britanya Psikanaliz Derneği (British Psychoanalytical Society) 1919'da Ernest Jones'un önderliğinde kuruldu; Klein 1926'dan beri Londra'daydı (M16-D02). Viyana Derneği ise 13 Mart 1938'de Berggasse 19'daki son toplantısında dağılmaya ve Freud nereye yerleşirse orada yeniden toplanmaya karar verdi. Freud ailesinin Londra'ya geçişi M15-D01'de, Viyana'dan çıkışlarını hızlandıran sorgu M09-D06'da anlatıldı.

Bir derneğin içinde iki kuramın yaşayıp yaşayamayacağı somut kararlara bağlanıyordu: kim eğitim analisti olur, adaylara ne okutulur, yönetimde kim kaç yıl kalır. Kurumsal bölünme kavramı M01-D08'de tanımlanmıştı; bu ders bir bölünmenin nasıl gerçekleşmediğini izliyor.

Mekanizma

Londra'ya gelenler

Viyana'dan Britanya'ya göç eden analist sayısı sanıldığı kadar büyük değildi. Derneğin kendi tarihçesine göre on yedi Viyanalı Britanya'ya geldi, birçoğu Amerika'ya geçerken burada yalnız konakladı; 1944'te aralarından yalnız beşi derneğin üyesiydi. Sayı küçüktü, ama grup olarak geldiler ve Freud'un kızının çevresinde toplandılar.

Gerilim onlarla başlamadı. 1930'ların başından beri Edward Glover ile Melitta Schmideberg Klein'ın yöntemine karşı birlikte duruyordu (M16-D02). 1934 ile 1935 arasında Viyana ile Londra kuramsal farkları anlamak için karşılıklı konferanslar düzenledi, Londra'yı Joan Riviere, Viyana'yı Robert Waelder temsil etti; ayrılık yerinde kaldı. Viyanalıların gelişinin havayı yumuşatacağını umanlar yanıldı: Klein'ın çocuk analizine itiraz eden bir grup artık aynı salonda oturuyordu.

Olağanüstü toplantılardan bilimsel tartışmaya

Savaşın ilk yıllarında derneğin huzursuzluğu yalnız kuramla ilgili değildi. Üyelerin bir kısmı yönetimin, özellikle Jones'un ve Glover'ın, yıllardır aynı kişilerin elinde kalmasından ve yukarıdan yönetilmesinden şikâyetçiydi. 1942'de 25 Şubat'tan hazirana kadar bir dizi olağanüstü iş toplantısı (Extraordinary Business Meetings) yapıldı. Bu toplantılarda Klein'ın katkılarının psikanalize uyup uymadığı, görev sürelerini sınırlayacak kural değişiklikleri ve adaylara verilecek eğitimin türü birbirine dolanmış biçimde tartışıldı.

Çıkış yolu bir öneriden geldi. Derneğin Britanyalı üyelerinden Marjorie Brierley, kişisel hesaplaşmalardan gönüllü olarak uzak durulmasını ve kuramsal farkların bilimsel bir incelemeyle ele alınmasını istedi. Dernek, Klein'ın görüşlerini ayda bir yapılacak resmî bilimsel toplantılarda tartışmaya karar verdi. Düzenleme küçük bir kurula bırakıldı; Glover, Brierley ve James Strachey'den oluşan kurula Jones başkanlık etti.

İlk toplantı 21 Ekim 1942'de yapıldı. Kleincı tarafın ilk büyük bildirisi Susan Isaacs'ın fantezi yazısıydı (kavram M16-D02'de); üyelere dağıtıldı ve 27 Ocak 1943'ten 19 Mayıs'a kadar her toplantının konusu oldu. Haziranda Paula Heimann içe alma ve yansıtma üzerine konuştu, aralıkta Isaacs ile Heimann gerileme üzerine ortak bir bildiri sundu. Son toplantı 1 Mart 1944'te Klein'ın depresif konum bildirisi üzerine yapıldı (konum kavramı M16-D03'te).

Brierley tartışmanın sorusunu açık biçimde kurmuştu: zihinsel gelişimi bebeğin nesne ilişkilerinin serüveniyle anlatan bir kuram, dürtülerin serüveniyle anlatan bir kuramla ilkede ya da ayrıntıda bağdaşır mı? Bu soru M16-D01'in iki model ayrımının kırk yıl önceki biçimidir. Viyanalılar Kleincı fantezinin bebeğe fazla erken ve karmaşık bir iç yaşam yüklediğini savundu; Kleincılar görüşlerinin öncüllerini Freud'un 1920 sonrası metinlerinde buldu.

Kim yetiştirecek?

Kuramsal tartışmanın ardındaki asıl kaygı eğitimdi. Eğitim analizinin bir adayın kurumsal soyunu belirlediği M01-D08'de anlatılmıştı. Bir Kleincı eğitim analistinin adayı Kleincı yetişecekse, eğitim kurulunda kimin oturduğu derneğin geleceğini belirleyecekti. Glover yıllarca eğitim kurulunun en etkili üyelerinden biriydi ve Klein'ın görüşlerinin Freud'un kuramıyla bağdaşmadığını, derneğin eğitiminde okutulmaması gerektiğini düşünüyordu.

Tartışma dizisi sürerken bu kaygı bir sonuca bağlandı. Glover 24 Ocak 1944'teki toplantının ardından dernekten istifa etti. Anna Freud da eğitim kurulundan çekildi ve derneğin eğitimine katılmayı bıraktı. Aynı yıl üyeler görev sürelerini sınırlayan kural değişikliklerini kabul etti, Jones'un uzun başkanlığı sona erdi ve Sylvia Payne başkan seçildi. Payne Hanns Sachs'la analiz olmuş, iki savaş arası yıllarda adayların önemli bir kısmını yetiştirmiş bir analistti.

Üç grup, tek dernek

Payne'in ilk işi derneği bölünmeden çalışır hâle getirmekti. Tartışmaların daktiloyla tutulan kayıtlarını düzenletti ve 1946'da Anna Freud'u eğitime geri döndüren görüşmeleri yürüttü. Kasım 1946'da biçimlenen düzenlemeyle iki paralel eğitim kursu kuruldu. Adaylar birini seçti. Üçüncü yılda ise bütün adaylar iki kurstan da öğretmenlerle klinik seminerlere katıldı.

Kâğıt üzerinde iki kurs vardı; pratikte üç grup doğdu. A kursunun içinde Kleincılar ile bağlanmayanlar zamanla ayrıştı ve derneğin hayatı üç kolla yürümeye başladı: Kleincılar, Anna Freud'u izleyen B Grubu ve Orta Grup. Bu son grubun kökü 1938'den de, Klein'ın gelişinden de eskiydi: Payne, Ella Sharpe ve Glover'ın 1920'lerde kurduğu Britanyalı Freudcu eğitim geleneğine dayanıyordu.

Eğitimin yanında yönetim de paylaşıldı. Payne'in aracılığıyla yapılan ve kurallara yazılmayan bir anlaşma, derneğin ve enstitünün kurullarında üç grubun eşit temsil edilmesini, hiçbir grubun öbürlerini ezecek kadar güç toplamamasını öngördü. Başkanın ilk dönemde Orta Grup'tan seçilmesi de anlaşmanın parçasıydı; sonra başkanlık yazısız bir teamülle gruplar arasında döndü.

Usta katmanı

Tartışmaların kendi içinde bir kazananı olmadı; sonuçlarını kurum sonraki on yıllarda ölçtü. Amerikalı analist Roy Schafer, tutanakların yayımlanmasından sonra yazdığı değerlendirmede bu tarihin çoğulculuğun lehine konuştuğunu savundu. Karşı görüş de dernek içinden geldi: Glover'ı örnek alan Clifford Yorke, iki yaklaşım arasında klinik pratikte ve kuramda uzlaşmaz farklar olduğunu, bunun açıkça kabul edilmesinin iki tarafın da yararına olacağını yazdı. Aynı Yorke, 1991'de, anlaşmanın birbiriyle çatışan grupları huzursuz da olsa bir arada tuttuğunu teslim etti.

Orta Grup'un adı uzun süre olumsuz sözcüklerle anıldı: bağlanmayanlar, karar vermeyenler. Robinson bu adlarda tartışmaların mezhep havasını görür. Grubun nesne ilişkileri düşüncesi Balint, Fairbairn, Winnicott ve Bowlby arasında bir aile benzerliğiyle tanınır: bebeğin anneyle ilişkisindeki bozulmaya Klein kadar önem verir, ama doğuştan saldırganlığa daha az, çevrenin hayal kırıklığına daha çok ağırlık verir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin malzemesi tartışmanın içindeki ya da çevresindeki kişilerin kayıtlarından geliyor. Tutanakları derleyen King de, dernek tarihçesini yazan Robinson da derneğin üyesiydi; Schafer'in değerlendirmesi bir analistin yorumudur, Shapira'nın makalesi de bir tarih okumasıdır. Bu ders tutanakların bütününe değil, derlemenin tanıtımına ve özetlere dayandı. Daha derin sınır tartışmanın kendisinde. Brierley'in sorusu, hayatın ilk aylarını iki ayrı biçimde okuyan kuramların bağdaşıp bağdaşmadığıydı; dernek bu soruya bir veri toplama yoluyla cevap aramadı, eğitim kurslarını ayırıp yönetimi paylaştırarak cevap verdi. Kurumsal bir başarıydı; ama hangi kuramın bebeği daha doğru anlattığı oylamayla belirlenemez. 2023'te Uluslararası Psikanaliz Dergisi'nde bir tartışma dizisini açan Elizabeth Allison, bu örnekten yola çıkarak psikanalizin kuramsal farkları anlamak ya da çözmek için hâlâ bir yöntemden yoksun olduğunu, otoriteye ve geleneğe fazla yaslandığını, terim tanımlarında uzlaşma bulunmadığını tartışır. Kurumsal çoğulculuğun başka derneklerde, başka kültürlerde nasıl işlediği de genellenemez: Londra'daki uzlaşma savaş koşullarının, küçük bir üye sayısının ve belirli kişilerin ürünüydü.

Kendin dene

Aklında kalsın

Viyanalı analistlerin 1938'deki gelişi Britanya Derneği'ndeki gerilimi başlatmadı; Glover ile Schmideberg'in itirazı, yönetime yönelik şikâyetler ve eğitim kaygısı ondan önce de vardı.

Tartışmalı Görüşmeler 1942'deki olağanüstü iş toplantılarının ardından, kuramsal farkı bilimsel toplantılarda konuşma kararıyla başladı ve Mart 1944'e kadar sürdü; Isaacs'ın fantezi bildirisi aylarca gündemde kaldı.

Asıl soru kimin aday yetiştireceğiydi. Glover 1944 başında dernekten ayrıldı, Anna Freud eğitimden çekildi, Payne başkan oldu.

1946'da iki paralel kurs kuruldu ve dernek fiilen üç gruba ayrıldı; yazısız bir anlaşma kurullarda eşit temsili sağladı. Dernek bölünmedi, ama anlaşmazlık da çözülmedi.

Uzlaşma bir arada yaşamayı mümkün kıldı; hangi kuramın doğru olduğunu ise henüz kurulmamış bir yönteme bıraktı.

Sonraki derse köprü

Orta Grup'un ortak noktası, bebeğin iç dünyasını tek başına fanteziyle açıklamak yerine onu taşıyan ortama bakmaktı. Grubun en çok okunan adı Winnicott, savaş yıllarında tahliye edilen çocuklar için danışman çocuk doktoru olarak çalışmış bir analistti. Ona göre bir bebek, kusursuz değil, yeterince iyi bir bakımın ve kendisini tutan bir ortamın içinde kendisi olmaya başlar. Kusursuzluk değilse "yeterince iyi" neyi ölçüyor ve "tutmak" bir kucaktan fazlası mı? Bu iki soruyu M16-D06 açacak.