Wilhelm Reich

Açılış sahnesi

Ödemiş'te, eski bir tütün deposundan çevrilmiş prova salonu, perşembe akşamı. İlçenin amatör tiyatro topluluğu bahar oyununu çalışıyor. Necla on altı yıldır bu topluluğu çalıştırıyor; gündüzleri devlet hastanesinin diyaliz ünitesinde teknisyen. Kudret sanayi sitesinde rot balans ustası, oyunda yıllar sonra eve dönen oğlunu affeden babayı oynuyor.

Kudret affetme repliğini dördüncü kez söylüyor. Sözcükler doğru, vurgular yerinde. Necla elindeki metni masaya bırakıyor. "Bir dakika. Bana ne dediğini değil, nasıl durduğunu söyle."

Kudret aşağı bakıyor. Kolları göğsünde kavuşmuş, çenesi yukarıda, ağırlığı arkadaki ayağında. "Böyle mi duruyormuşum?"

"Dört provadır böyle. Ağzın 'gel' diyor, kolların 'yaklaşma' diyor. Seyirci kollara inanır."

Kudret kollarını indiriyor. Repliği bir kez daha söylüyor; bu kez sesi kısılıyor, cümlenin yarısında duruyor. Necla nedenini sormuyor. "Tamam. Buradan devam edelim."

Ödemiş'teki salon da iki oyuncu da bu sayfa için uyduruldu; kolları kavuşturulmuş bir af cümlesini ise hemen her prova salonu bir kez duymuştur.

Bu derste ne olacak

M14-D03 analistin tutumunu ve hastayla arasındaki gücü tartışan bir kuramcıyla kapandı. Bu ders dikkati hastanın sözünden tavrına çeviren bir analisti izliyor. Wilhelm Reich 1920'lerin Viyana'sında teknik tartışmanın merkezindeydi; 1933 tarihli karakter kitabı savunma çözümlemesinin kurucu metinlerinden biri oldu. Sonraki yirmi yıl onu siyasetten sürgüne, "orgon" adını verdiği bir enerji iddiasına ve bir Amerikan cezaevine götürdü.

İlk yarı Viyana'daki kliniği, karakter direncini ve zırh kavramını izliyor; ikinci yarı dışlanmayı, orgonu, Einstein'ın denetimini ve mahkemeyi belgelerden aktarıyor.

Sıfır noktası

Gündelik dilde "karakter" çoğu zaman bir ahlak yargısıdır: karakterli insan, karaktersiz insan. Psikanalitik gelenekte sözcük, bir insanın çatışmalarla başa çıkarken zamanla kalıcılaşmış tavırlarının toplamını anlatır. Freud'un andığı ve Abraham'ın genişlettiği anal karakter (M05-D03) bu çizginin erken bir örneğiydi. Reich soruyu tersinden sordu: bu kalıcı tavırlar analiz odasında nasıl görünür ve tedaviyi nasıl tıkar?

Mekanizma

Viyana'da bir ücretsiz klinik

Reich 1897'de, Avusturya-Macaristan'ın Galiçya bölgesinde doğdu. Birinci Dünya Savaşı'nda askerlik yaptı, ardından Viyana'da tıp okudu. Freud'la 1919'da tanıştı; Freud ona henüz öğrenciyken hasta görmeye başlama izni verdi. Diplomasını 1922'de aldı.

Aynı yıl, 22 Mayıs 1922'de, Viyana'da Eduard Hitschmann'ın yönetiminde psikanalitik bir poliklinik açıldı. Ambulatorium adıyla bilinen klinik, ödeyemeyenlere ücretsiz ya da düşük ücretli analiz sunuyordu; Berlin'de 1920'de kurulan poliklinikten sonra hareketin ikinci kliniğiydi. Reich açılıştan itibaren orada çalıştı, 1924'te Hitschmann'ın yardımcısı oldu ve Berlin'e taşındığı 1930'a kadar kaldı. Kliniğe işçiler, köylüler, öğrenciler geliyordu; Freud'un muayenehanesindeki orta sınıf hastalardan çok farklı hayatlar.

Reich aynı yıllarda Viyana'daki haftalık teknik semineri yönetti. Seminerin işi, tedavide neyin tıkandığını konuşmaktı. Analist Richard Sterba 1982'de, Reich'ın o yıllarda parlak bir klinisyen ve öğretmen olduğunu, kıdemli analistlerin bile seminerine katılmak istediğini yazdı; Fritz Perls 1927'den itibaren katılanlar arasındaydı.

Biçim içerikten önce: karakter direnci

Reich'ın teknik sorusu Freud'un geç döneminden gelir. Freud 1920'lerde analizin işini, bastırılmış içeriği bulmak kadar hastanın bu içeriğe ulaşmaya karşı koyuşunu çözmek olarak görmeye başlamıştı; Terapi tarafında S05-P01-D01 direnci bu genel anlamıyla kurar. Reich seminerde vakaları karşılaştırdıkça her hastanın direncinin kendine özgü, tekrarlanan bir biçimi olduğunu gördü. Hastanın ne anlattığından önce nasıl anlattığına bakılmalıydı: aşırı kibar bir konuşmaya, her yoruma hemen hak veren bir uysallığa, sabit bir gülümsemeye, yüksekten bakan bir ironiye.

Reich'a göre iş birliğine hazır görünen bir yüzeyin altında gizli bir düşmanlık bulunabilirdi. Analist anıları ve rüyaları ortaya çıktıkları sırayla yorumlarsa, hasta yorumları kibarca kabul edip hiçbir şeyi değiştirmeyebilirdi. Reich bu yüzden sırayı değiştirdi: önce hastanın bilincine en yakın tavır ele alınacak, derin içerik sonra gelecekti.

Zırhtan savunma çözümlemesine

Reich'ın tekniği, savunmayı analizin nesnesi yapan geniş bir eğilimin parçasıydı ve onu hızlandırdı. Anna Freud'un savunma kitabını M06-D08 ayrıntılı işlemişti. Kitabın, savunmanın analizde nasıl gözlendiğini anlatan üçüncü bölümünde Anna Freud "kalıcı savunma olguları" başlığı altında Reich'ın 1933'teki tutarlı direnç çözümlemesi önerisine başvurur. Örnekleri Reich'ın diline yakındır: bedendeki katılık, sabit bir gülümseme, küçümseyen ya da alaycı bir tutum. Anna Freud bunları geçmişteki güçlü savunmaların, ilk durumlarından kopup kalıcı karakter özelliklerine dönüşmüş kalıntıları sayar ve Reich'ın zırh sözcüğünü anar.

Tarihçiler Reich'ın karakter çalışmasını ego psikolojisinin gelişimini besleyen kaynaklar arasında sayar. Savunmanın analiz odasındaki davranışta da okunabileceği fikri sonraki teknik yazının ortak malı oldu.

Karakterden kasa

Reich 1930'dan sonra klasik tekniğin sınırlarını zorladı. Hastanın arkasında oturmak yerine karşısına geçti, sorulara cevap verdi. Başarılı bir analizden sonra hastaların bedenlerini farklı taşıdığını gözlediğini söyledi ve zırhın bedendeki karşılığını aradı. Ona göre karakterdeki katılık, duygusal tıkanma ve kaslardaki süreğen gerginlik aynı işlevin yüzleriydi.

Reich bu yaklaşımı Ağustos 1934'te İsviçre'nin Lucerne kentindeki uluslararası psikanaliz kongresinde "karakter-çözümleyici vejetoterapi" adıyla sundu. Teknik, analistin hastaya dokunmadığı yerleşik kuralı bırakıyor, gergin bölgelere elle bastırmayı da içeriyordu. Bedenin duygudaki payı bugün başka yoldan araştırılıyor; Temel Psikoloji M10-D07 bedensel geri bildirimi bu açıdan ele alır. Reich'ın iddiası daha güçlüdür: kas gerginliği anıyı saklar, çözülmesi anıyı geri getirir. Bu iddia sınanmış bir bulguya dönüşmedi.

Usta katmanı

Reich'ın sonraki yolu siyasetten geçti. Kasım 1930'da Berlin'e taşınıp Alman Komünist Partisi'ne katıldı. Hitler'in iktidara gelişinden kısa süre sonra, Mart 1933'te, Almanya'dan ayrıldı. Aynı yıl yayımladığı Die Massenpsychologie des Faschismus (Faşizmin kitle psikolojisi), Freud'un kitle kitabından (M09-D02) farklı olarak cinsel bastırmayı siyasetin merkezine koydu. Danimarka Komünist Partisi Kasım 1933'te, Reich resmen üye bile olmadığı hâlde, onu dışladığını açıkladı ve kitabı karşı devrimci saydı. Ağustos 1934'teki Lucerne kongresinde Uluslararası Psikanaliz Birliği'nden (IPA) çıkarıldı. Bu dışlanmada siyasi tutumun, kişisel çatışmaların ve Nazi rejimi karşısındaki yatıştırıcı havanın payı tarihçiler arasında tartışılıyor.

Reich 1934 sonbaharında Oslo'ya geçti, beş yıl Norveç'te kaldı ve 1939'da New York'taki New School'da ders vermek üzere ABD'ye gitti. Kısa süre sonra biyolojik ve kozmik bir enerji keşfettiğini açıkladı, ona orgon adını verdi. 1940'tan itibaren bu enerjinin içinde biriktiğini ve sağlığa yararlı olduğunu iddia ettiği "orgon akümülatörü" adlı kutular yaptı. Ocak 1941'de Princeton'da Albert Einstein'ı ziyaret etti; iddialarından biri, kutunun içinde ısı kaynağı olmadan sıcaklığın yükseldiğiydi.

Orgon iddiaları 1947'de basında eleştirildi ve ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) soruşturma açtı.

23 Ağustos 1956'da New York'ta bir çöp yakma tesisinde altı ton kadar kitap, dergi ve kâğıt yakıldı; aralarında karakter kitabının ve kitle psikolojisi kitabının İngilizce baskıları da vardı. Almanca ilk baskılar orgondan söz etmiyordu, ama Reich İngilizce baskılara orgon bölümleri eklediği için kitaplar yasak kapsamına girdi. Yüksek Mahkeme Şubat 1957'de davayı incelemeyi reddetti. Reich Mart 1957'de cezaevine girdi ve 3 Kasım 1957'de Pennsylvania'daki Lewisburg federal cezaevinde, cezaevi hekiminin kaydına göre kalp yetmezliğinden öldü.

Akıl sağlığı üzerine söylenenler de bu öykünün parçasıdır, ama ders sesinde bir tanıya dönüşmez. Eski analistlerinden bazıları ağır yargılar dile getirdi; biyografi yazarı Myron Sharaf ise psikanalistlerin çizgiyi aşan meslektaşlarını hasta ilan etmeye eğilimli olduğunu, Reich'ın eserinin "sağlıklı" ve "hasta" dönemlere bölünmesinin konuşanın hangi eserini beğenmediğine göre değiştiğini savundu. Bu bir tarihçi tartışmasıdır.

Reich'ın klinik mirası iki kola ayrıldı. Biri karakter ve savunma çözümlemesi olarak psikanalizin içinde kaldı. Öteki bedene yöneldi: Fritz Perls'in Gestalt terapisi, Reich'ın öğrencisi Alexander Lowen'ın biyoenerjetik çözümlemesi ve daha geniş bir beden odaklı psikoterapi ailesi bu kolda gelişti. Frank Röhricht 2009'daki derlemesinde, beden algısıyla ilgili sorunlarda ve konuşma terapilerine az yanıt veren durumlarda umut verici bulgular olduğunu, ama kanıt tabanının ana akım tedavi sayılmaya henüz yetmediğini yazdı.

Analiz odasında bedenin okunması fikri ölçümle geri döndü. Araştırmacılar seans kayıtlarında terapist ile danışanın hareketlerinin ne ölçüde birlikte değiştiğini bilgisayarla ölçmeye başladı.

Kanıtın sınırı

Reich'ın karakter tekniği klinik bir gözlem geleneğidir; kendisi karşılaştırmalı bir sınamadan geçmedi. Etkisi ise Anna Freud'un göndermesinden ve seminer tanıklıklarından belgelidir. Ama "önce biçimi yorumla" kuralının içerik yorumundan daha iyi sonuç verdiğini gösteren bir çalışma bilmiyoruz. Kas zırhının anıyı sakladığı iddiası da sınanmış değildir. Orgon iddiaları başka bir kategoridedir: Einstein'ın denetimi iddiayı odadaki sıradan bir sıcaklık farkına indirdi ve iddia bilim topluluğundan destek bulmadı. Beden odaklı terapiler için elimizdeki meta-analiz, birbirinden farklı yöntemleri tek bir aile olarak değerlendirir; başka kültürlerde bedene dokunmanın ve bedenden söz etmenin terapide nasıl karşılandığı az bilinir. Eşzamanlılık bulgusu ise tek bir klinikten, beyaz hastalardan ve aynı cinsiyetten çiftlerden gelir; neden-sonuç ilişkisi kurmaz ve başka örneklemlere ne kadar genellenebileceği tartışmalıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Viyana'daki ücretsiz klinikte ve teknik seminerde biçimlenen 1933 tarihli karakter kitabı direncin her hastada tekrarlanan bir biçim aldığını öne sürdü ve yorumun bu yüzeyden başlamasını istedi; Anna Freud 1936'da kalıcı savunma olgularını anlatırken bu öneriye dayandı.

Zırhın bedene taşınması Reich'ı dokunmaya dayanan bir tekniğe götürdü; Gestalt terapisi ve biyoenerjetik bu yoldan beslendi.

Siyasi katılımı onu 1933'te Danimarka'daki komünistlerden, 1934'te IPA'dan dışarıda bıraktı. Orgon iddiaları Einstein'ın ölçümünde tutunamadı; mahkeme yasağı, kitapların yakılması ve 1957'de cezaevinde ölüm bu süreci izledi.

Karakter çözümlemesi bir klinik katkı olarak kaldı, orgon kuramı bilimsel destek almadı. Beden odaklı terapilerin bugünkü kanıtı Reich'tan bağımsız sınanıyor ve henüz sınırlı.

Sonraki derse köprü

Reich kaygıya karşı örülen savunmayı tavırda ve bedende aradı. Berlin'de yetişip 1930'larda Amerika'ya geçen Karen Horney ise kaygının kaynağını çocuğun kendini düşmanca bir dünyada yalnız ve çaresiz hissetmesinde buldu ve bu kaygıya karşı geliştirilen, kişiyi esir alan ihtiyaçları adlandırmaya çalıştı. Yakınlığa, güce ya da bağımsızlığa duyulan bir ihtiyaç ne zaman nevrotik bir zorlamaya dönüşür? M14-D05 bu soruyu Horney'nin gözünden açıyor.