Tip dili nerede işe yarar

Açılış sahnesi

Erzurum'un Palandöken ilçesinde, kayak merkezinin işletme binası, kasım ortası. Pistlerde henüz kar yok; koridorda boya kokusu var, sezon öncesi işe alım görüşmeleri sürüyor. Demet merkezin operasyon müdürü. Önündeki dosyada bir başvuru formu, bir referans mektubu ve adayın bir hafta önce internetten doldurduğu kişilik anketinin çıktısı duruyor. Çıktının tepesinde dört harf: ESFP.

Karşısında Cihan oturuyor. Son üç kışı başka bir merkezde ratrak operatörü olarak geçirmiş; gece yarısından sonra pistleri tek başına, iş makinesinin farları içinde düzleyen kişi.

Demet çıktıyı çeviriyor. "Raporun dediğine bakılırsa sen insanların arasında parlayan birisin. Gece pistte tek başına, sekiz saat motor sesiyle... Seni kiralama dükkânına, müşterinin karşısına koysak daha iyi olmaz mı?"

Cihan bir an duruyor. "Ben bu işi seviyorum. Gece, kar, bir de sabah ilk kayakçının iz bırakmadığı pist. Ama testim başka diyor, öyle mi?"

Referans mektubu dosyada, zarfının ağzı hâlâ kapalı.

Görüşme odası da Demet ile Cihan da bu sayfa için kuruldu; bir başvuru dosyasında dört harfin referans mektubundan önce okunması ise hiç de uzak bir sahne sayılmaz.

Bu derste ne olacak

Ölçmede zayıf kalan dört harf, Sille'deki atölyede yine de iki komşuyu konuşturmuştu. Kullanım değerini bu ders dört ayrı masada tartıyor. İşe alımda aracın yayıncısını ve iş başarısını yordama verisini, Türkiye'deki yasal çerçeveyle birlikte okuyacağız. Sınıfta öğrenme stilleri efsanesiyle akrabalığa, çiftin arasında "sen zaten öylesin" cümlesinin işlevine bakacağız. Sonunda tip dilinin işe yaradığı dar alanı, kanıt düzeyini saklamadan çizeceğiz.

Sıfır noktası

Tip testinin ne kadar tutarlı ölçtüğü M12-D04'te, Beş Faktör modeliyle ilişkisi M12-D05'te tartıldı. Burada sorulan, ölçümün kalitesinden sonra gelen bir soru: bir sonuç elde edildikten sonra onunla ne yapılıyor? Aynı rapor bir kişinin kendi çekmecesinde başka, başkasının karar dosyasında bambaşka bir iş görür.

Mekanizma

İşe alım masasında

Bu sorunun en açık cevabını eleştirmenlerden önce aracın yayıncısı veriyor. Yayıncının destek sayfası ve aracın kurucularının adını taşıyan vakfın etik kuralları, M12-D04'teki vakıf beyanının bir adım ötesine geçip kullanımı doğrudan sınırlıyor.

Yayıncının saydığı gerekçelerden biri, işe alımda en kolay görülen sorunu adlandırıyor.

Peki iş başarısını önceden söyleyen bir kişilik bilgisi var mı? Bu soru tip testi için sorulmadı ama Beş Faktör boyutları için büyük ölçekte soruldu.

İki kart birlikte okunduğunda bir boşluk görünüyor. Kişilik araştırmasının iş başarısıyla en tutarlı ilişki kuran boyutu sorumluluktu. Tip göstergesinde sorumluluğa en yakın ölçek, M12-D05'te görüldüğü gibi yargılama-algılama tercihidir ve o ilişki ılımlıydı. Üstelik araç bu ölçeğin iki ucunu eşit değerde sunar: "algılama" çıkan biri işe alımda "daha az sorumlu" diye okunursa, aracın kendi mantığı da çiğnenmiş olur. Bir aday hakkında güvenilir bilgi, çoğu zaman Demet'in açmadığı zarfta durur: kişinin aynı işte daha önce ne yaptığı.

Türkiye'de bir kişilik testinin işe alım dosyasına girmesinin bir de hukuki yanı var. 24 Mart 2016'da kabul edilen 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), kimliği belirli ya da belirlenebilir bir kişiye ilişkin her bilgiyi kişisel veri sayar; adının yanında duran bir test sonucu da bu tanıma girer. Kanunun dördüncü maddesi, verinin belirli, açık ve meşru amaçlar için, amacıyla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü biçimde işlenmesini zorunlu tutar. Ders yazıldığı tarih itibarıyla mevzuatın genel çerçevesi budur; somut bir uygulamanın bu ilkelere uyup uymadığı hukuki bir değerlendirme gerektirir.

Sınıfta

Tip dilinin okula girdiği en yaygın biçim, öğrenciyi "türüne" göre öğretme fikridir. Bu fikrin bir akrabası Temel Psikoloji'de (M07-D10) ayrıntılı tartışıldı: öğrenme stilleri ve onları ders anlatımıyla eşleştirme hipotezi. Harold Pashler ve arkadaşlarının 2008 derlemesi, bu hipotezi sınamak için gereken deney desenini tarif etti: öğrencileri stillerine göre ayırmak, her grubu rastgele farklı öğretim yöntemlerine atamak, herkese aynı sınavı vermek ve her grubun en iyi sonucu kendi yöntemiyle aldığını göstermek. Derlemeye göre bu deseni kullanan çalışma çok azdı, kullananların bir kısmı hipotezle açıkça çelişiyordu ve öğrenme stili değerlendirmelerini genel eğitim pratiğine katmayı haklı çıkaracak bir kanıt tabanı yoktu.

Tip testinin sınıfta kullanımı aynı yapıyı taşır. "Duyum tipi somut örnekle, sezgi tipi büyük resimle öğrenir" cümlesi bir tercih betimlemesinden çıkıp bir öğretim reçetesine dönüşür. O reçeteyi tip testiyle sınayan, Pashler'in tarif ettiği türden bir deney olmadıkça, cümle bir hipotez olarak kalır.

Çiftin arasında

Tip dilinin en sevildiği yer belki de ilişkilerdir. İnternette hangi dört harfin hangisiyle "uyumlu" olduğunu gösteren çizelgeler dolaşır. Bu çizelgelerin arkasındaki varsayım, iki kişinin kişilik benzerliğinin ilişkinin mutluluğunu önceden söylediğidir. Tip eşleşmesini doğrudan sınayan büyük ölçekli bir çalışma buradaki kanıtlar arasında yok; aynı varsayım ise Beş Faktör boyutlarıyla, çok büyük örneklemlerde sınandı.

Bu bulgu tip çizelgeleri için doğrudan bir sınama sayılmaz. Ama çizelgelerin dayandığı fikri, benzerliğin ilişkiyi taşıdığını, sınanabildiği en geniş zeminde zayıf bırakıyor. İlişki doyumunu açıklamada daha çok iş gören, eşin uyumlu, sorumlu ve duygusal olarak dengeli olmasıydı; bunların hiçbiri iki kişinin aynı kutuya düşmesiyle ilgili değil.

Bir çiftin günlük konuşmasında ise tip dili başka bir iş görür. "Ben içe dönüğüm, kalabalık yemekten sonra bir saat yalnız kalmam lazım" cümlesi, kişinin kendi alışkanlığını eşine anlatmasını kolaylaştırır. Aynı dil yöneldiği kişiyi değiştirdiğinde etkisi de değişir: "sen zaten J'sin, plansız bir şey yapamazsın" cümlesi bir alışkanlığı betimlemekten çok bir tartışmayı kapatır. Kişinin kendisi için kurduğu anlatı ile ötekine biçilen kalıp arasındaki fark, Temel Psikoloji'nin kalıp yargı dersindeki (M13-D07) ayrımın iki kişilik ölçekteki karşılığına benzer.

Dilin işe yaradığı dar alan

Buraya kadar okunanlar, tip dilinin karar aracı olarak kullanımının ağır bir kanıt yükü taşıdığını ve o yükü kaldıramadığını gösteriyor. Geriye ne kalıyor? Bir tanışma ortamında insanlara kendi alışkanlıklarını anlatacak hazır bir sözlük ve farklılıkları kimseyi kusurlu ilan etmeden konuşmanın bir yolu. Aracın iki kutbu eşit değerde sunması burada bir kolaylıktır: kimse bir harf yüzünden kötü görünmez.

Bu yararın kanıt düzeyi düşüktür. Eldeki kanıt, tip atölyelerinin ekip içi iletişimi kalıcı olarak iyileştirdiğini karşılaştırma gruplu bir çalışmayla göstermiyor; söylenebilecek olan, katılımcıların bu konuşmaları çoğu zaman keyifli ve aydınlatıcı bulduğudur.

Usta katmanı

Jung tipolojisini insanları etiketlemek için yazmadığını, gözlemi sıraya koymaya yarayan eleştirel bir araç olarak okunmasını istediğini, kitaptan sonraki yıllarda bir dersinde ve bir mektubunda söylemişti (M12-D02). Bugün aracın yayıncısının etik kuralı da aynı yöne bakıyor: bilgi kimseyi etiketlemek, değerlendirmek ya da sınırlamak için kullanılmamalı.

Bir fark da var. Jung'da bir tip, bilinçteki tek yanlılığın ve onu dengeleyen bilinçdışı karşı tutumun adıydı (M12-D01); tip, kişinin içinde süren bir gerilimi gösteriyordu. Gündelik kullanımda ise harf, kişinin artık bilinen ve değişmeyecek bir özelliğine dönüşüyor. "Sen zaten X'sin" cümlesi bu kurguda pek anlam taşımaz, çünkü tip karşıtını içinde taşır.

Etiketin bir kişinin kendi anlatısına yardım etmesi ile ona dışarıdan biçilmesi arasındaki çizgi ince ama seçilebilir. Biri kendi deneyimini bir sözcükle adlandırdığında, sözcük ona sonradan değiştirebileceği bir taslak verir. Başkası ona aynı sözcüğü biçtiğinde ise taslak bir hükme döner ve kişi o hükme karşı kendini savunmak zorunda kalır. Bu ayrım bir araştırma bulgusu olmaktan çok bir uyarı; kanıt etiketiyle söylenirse Kuramsal görüş.

Kanıtın sınırı

İş başarısını yordama verisi Beş Faktör boyutlarından, çift benzerliği verisi de aynı boyutlardan geliyor; tip göstergesinin bu sonuçlara ne kadar uyacağı, M12-D05'teki eşlemelerin gücüne bağlı ve o eşlemeler örneklemden örnekleme oynuyordu. Barrick ve Mount'un meta-analizi 1991'e kadarki çalışmaları birleştirdi; sorumluluğun yordama gücünün bugünün Türkiye'sindeki işyerlerine nasıl genelleneceği ayrıca sınanmalı. Dyrenforth ve arkadaşlarının çiftleri üç Batı ülkesinden ve yalnız evli çiftlerden oluşuyor; geniş aile içinde yaşayan, görücü usulüyle evlenen ya da evli olmayan çiftlerde benzerliğin rolü bilinmiyor. Tip eşleşmesini doğrudan sınayan bir çalışma yerine Beş Faktör verisine dayandığı için ilişkiler kısmındaki çıkarım dolaylı kalıyor. Tip atölyelerinin iletişime yararı ise çoğunlukla katılımcı memnuniyetine dayanıyor ve karşılaştırma gruplu tekrarı yok. Yayıncının etik kuralı bir şirket metnidir; uygulamada ne ölçüde uyulduğu tartışmalı ve ölçülmemiş durumda. KVKK kısmı kanunun genel ilkelerini aktarıyor, belirli bir uygulamanın hukuka uygunluğu üzerine bir yorum içermiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Modül, Jung'un enerjinin yönüne dair bir fikriyle başladı ve bir başvuru dosyasında bitti. Arada tutumlara işlevler eklendi, kitap Atlantik'in öte yanında bir ankete çevrildi, anket tekrar uygulamalarda harflerini korumakta zorlandı ve puanları sonunda Beş Faktör'ün dört boyutuna yaslandı. Her adımda kavram biraz daha ölçülebilir, biraz daha az Jungçu oldu.

Aracın yayıncısı, tip göstergesinin iş adaylarını seçmek ya da elemek için kullanılmasını etik dışı sayıyor. İş başarısıyla en tutarlı ilişki kuran kişilik boyutu sorumluluktur ve ona en iyi tanıklık edenler çoğu zaman kişinin geçmişteki iş kayıtlarıdır.

Öğrenciyi tipine göre öğretme fikri, öğrenme stilleri tartışmasındaki eşleştirme varsayımına yaslanır ve o varsayım için uygun desenli deneylerde destek bulunamadı. Çiftlerde kişilik benzerliğinin ilişki doyumuna katkısı, büyük örneklemlerde neredeyse sıfırdı.

Tip dili, kişinin kendini anlatması ve farklılıkların suçlamasız konuşulması için ortak bir sözlük olarak iş görebilir; bu yararın kanıtı zayıftır. Dil kişinin kendi elinde bir taslaktır, başkasının elinde bir hükme dönüşebilir.

Sonraki derse köprü

Cihan'ın çıktısındaki dört harf onu bir kutuya koyuyordu; Jung'un tipolojisi ise bir kişinin içinde ihmal ettiği karşıtın sessizce büyüdüğünü söylüyordu. Peki bu ihmal edilen yan bir ömür boyu orada kalmak zorunda mı? Jung'a göre amaç bir tipe iyice yerleşmek olmaktan çok, bilinçdışında bekleyen parçalarla yüzleşip bütünleşmekti; bu sürece bireyleşme adını verdi. Modül 13'ün açılış dersi M13-D01, bireyleşmeyi Jung'un kendi tanımıyla kuruyor ve onu bugünün "kendini geliştir" dilinden neyin ayırdığını soruyor; rüya ve sembol de bu yolculuğun dili olarak orada sahneye çıkıyor.