Tipler ve Beş Faktör

Açılış sahnesi

Konya'nın Sille semtinde, taş evlerin arasındaki eski bir çarşı sokağında küçük bir seramik atölyesi. Bahar burada çamur yoğuruyor, akşamları da yetişkinlere kurs veriyor. Kapının yanındaki optik dükkânını işleten Selçuk, çırağına gözlük çerçevesi bırakmak için uğramış, çayını tezgâhın ucunda içiyor.

Konu, kursa iki haftadır gelen yeni bir kadına geliyor. Bahar telefonunu uzatıyor: kadının sosyal medya profilinde dört harf duruyor. "O tam bir ENFP," diyor Bahar. "Baksana, her şey açıklanmış."

Selçuk harflere bakmadan gülüyor. Aynı kadın geçen ay dükkânına üç kez gelmiş. "Ben onu harfle tanımam. Meraklı biri, her çerçeveyi sorar, kimin yaptığını, nereden geldiğini. Sıcak, girer girmez çırakla sohbet açar. Biraz da dağınık, gözlüğünü iki kez tezgâhta unuttu."

Bahar duraksıyor. "Sen de aynı şeyi söylüyorsun aslında."

"Söylüyor muyum?" diyor Selçuk. "Senin harflerinde unutkanlık var mı?"

Atölye de iki komşu da bu satırların uydurmasıdır. Ama sorusu gerçek: dört harfle bir kişiyi anlatan dil ile üç sıfatla anlatan dil, aynı kişiden mi söz ediyor?

Bu derste ne olacak

M12-D04 dört harfin kutu olarak kırılgan kaldığını, ölçeklerin ise ortası kalabalık sürekli puanlar verdiğini gösterdi. Geriye bir soru kaldı: bu dört sürekli puan neyin puanı? Burada kişiliği beş boyutla ölçen modelin gözünden tiplere bakıyoruz ve kaygıyla ilgili, Jung'un çerçevesinde hiç yer almayan boyutun nereye düştüğünü arıyoruz.

Önce iki yaklaşımın nereden geldiğine bakacağız; biri bir kuramdan, öteki sözlükten doğdu. Ardından iki ölçeği aynı insanlara dolduran araştırmaları okuyacağız: dört harfin beş boyuttan hangisine düştüğünü ve hangi boyutun boşta kaldığını. Son bölümde Jung'un tutumlarını ve işlevlerini bu tablonun içine yerleştirip neyin yaşadığını, neyin dönüştüğünü tartacağız.

Sıfır noktası

Beş Faktör modeli ve onu doğuran sözcüksel yöntem Terapi tarafında, S01-P03-D10'da anlatıldı; Allport'un sözlük taramasından Costa ile McCrae'nin envanterine uzanan yolun ayrıntısı Temel Psikoloji derslerinde (M12-D04). Bu ders o tanımları hazır alıp Jung'un kurgusunun yanına koyuyor.

İki yaklaşımın doğuşu birbirine terstir. Jung tipleri bir kuramdan türetti: önce enerjinin yönü ve bilincin işleyişi üzerine bir fikri vardı, kişileri bu fikrin kutularına yerleştirdi. Beş Faktör ise hiçbir kuramla başlamadı; dildeki sıfatların hangi öbeklerde birlikte kullanıldığına baktı ve çıkan yapıyı sonradan adlandırdı.

Mekanizma

Aynı insanlara iki ölçek

Bir boyutun başka bir boyutla aynı şeyi ölçüp ölçmediğini anlamanın yolu, ikisini aynı kişilere uygulayıp puanların birlikte değişip değişmediğine bakmaktır. Robert McCrae ile Paul Costa bunu 1989'da yaptı. Göstergenin dört ölçeğini, kendi geliştirdikleri NEO Kişilik Envanteri'yle karşılaştırdılar; envanteri hem katılımcıların kendisi hem de onları tanıyan akranları doldurdu.

Eşleme şöyle çıktı. Dışadönüklük-içedönüklük ölçeği Beş Faktör'ün dışadönüklüğüyle güçlü biçimde ilişkiliydi. Duyum-sezgi ölçeği deneyime açıklıkla güçlü bir bağ gösterdi: sezgiyi seçenler açıklıkta yüksek puan aldı. Düşünme-duygu ölçeği uyumlulukla, yargılama-algılama ölçeği sorumlulukla daha ılımlı düzeyde ilişkiliydi. Beşinci boyut, Terapi S01-P03-D10'da duygusal dengesizlik adıyla anılan nevrotiklik, dört ölçeğin hiçbirinde belirgin bir karşılık bulmadı.

Boşta kalan boyut

Göstergede nevrotikliğin karşılığının olmaması bir rastlantıya benzemiyor. Jung'un tipolojisi, normal insanların dünyaya yönelme ve bilgiyi işleme alışkanlıklarını betimlemek için kuruldu. Kaygıya, ruh hâli dalgalanmalarına, olumsuz duygulara ne kadar yatkın olunduğu bu yönelimlerden biri sayılmadı; Jung onları tiplerin dışında, tek yanlılığın ve bilinçdışının bedeli olarak, kompleksler ve aşağı işlevle birlikte ele aldı (M11-D09, M12-D02). Göstergeyi yapanlar bu çizgiyi korudu: her harf bir tercihtir, iki ucu da eşit değerdedir.

Bu tasarım kararı kullanım alanında bir avantaj gibi işledi. Kimse "duygusal dengesizlikte yüksek" çıkmayı sevmez; dört harfin hepsi ise olumlu bir dille anlatılır. Ölçüm açısından ise kişiler arasındaki farkların en çok sonuç kestiren boyutlarından biri tabloda görünmez oldu. Nevrotikliğin ruhsal sağlıkla bağı Terapi tarafında, S01-P03-D10'daki kartta işlendi.

Jung'un kavramları nereye düşüyor

Eşleme Jung'un kendi boyutlarına uzanır ama dolaylı biçimde. Ölçülen şey, Myers ile Briggs'in Jung'un kitabını çevirdiği araçtır (M12-D03). Bu ayrım akılda tutulunca tablo şöyle okunur.

Jung'un iki tutumu modern kişilik psikolojisinde dışadönüklük adıyla yaşıyor, ama M12-D01'in gösterdiği gibi tanımı yolda değişti: Jung'un enerjinin yönü dediği şey, ölçeklerde sosyallik, girişkenlik ve olumlu duyguya dönüştü. Duyum ile sezgi arasındaki ayrım deneyime açıklığa yaklaşıyor; somut olana bağlı kalmak ile olasılıklara, imgelere, yeni fikirlere açılmak bu boyutun iki ucunu hatırlatıyor. Düşünme ile duygu arasındaki ayrım uyumlulukla kısmen örtüşüyor, ama burada kayma büyük: Jung'un «duygu» dediği şey bir değer biçme işleviydi, uyumluluk ise başkalarına karşı yumuşaklık, güven ve yardımseverlikle ilgili. Yargılama-algılama ölçeğinin sorumlulukla bağı ise Myers'ın eklemesinden geliyor; Jung'da bu ölçeğin bir karşılığı yoktu.

Usta katmanı

Eşleme sonraki çalışmalarda aynı netlikte çıkmadı. Ayrıntıya inildikçe, yani beş boyutun her birinin alt bileşenlerine bakıldıkça, ilişki dağınıklaştı.

Bu bulgu, 1989'daki temiz tablonun örneklemden örnekleme oynayabildiğini gösteriyor. Asıl soru ise başka bir yerde: Beş Faktör'ün kendisi ne kadar sağlam? Sözcüksel yöntemin farklı dillerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı S01-P03-D10'daki kartta genel olarak tartışıldı. Aynı soruyu, insanların kendini değil tanıdığı birini puanladığı bir tasarımla soran büyük bir çalışma var.

Beş Faktör'ün de eleştirisiz kalmadığını hatırlamak gerek. Ashton ile Lee'nin HEXACO modeli, birçok dilin sözcüksel verisinden altıncı bir boyut, dürüstlük-alçakgönüllülük çıktığını savunuyor (Temel Psikoloji M12-D05). Kişilik özelliklerinin ömür boyu ne kadar değiştiği de (Temel Psikoloji M12-D06) beş boyutun sabit kutular gibi okunmasını engelliyor.

Kanıtın sınırı

Eşlemenin dayandığı veriler belli bir zaman ve yerden geliyor. McCrae ve Costa'nın 1989 çalışması Amerikalı yetişkinlerle yapıldı ve karşılaştırma aracını geliştiren ekibin elinden çıktı; bu, sonucu geçersiz kılmaz ama bağımsız ekiplerin tekrarını önemli kılar. Furnham'ın daha büyük örneklemi ise geniş boyutlar düzeyinde bile her eşlemeyi doğrulamadı. Bu farkın örneklemden mi, ölçek sürümünden mi, çözümleme yönteminden mi kaynaklandığı bilinmiyor. Elli kültürlü çalışma beş boyutun tanıdık birini puanlarken de belirdiğini gösteriyor; ama puanlayanlar okuryazar ve eğitimli kişilerdi ve envanter Amerikan kökenliydi, bu yüzden bulguyu her toplumun kendi kişilik diline genellemek tartışmalı kalıyor. Jung'un kavramları açısından en büyük sınır ise şu: hiçbir çalışma onun tutum ve işlev tanımlarını doğrudan ölçmedi. Ölçülen hep bir aracın, çoğunlukla Myers ile Briggs'in yorumunun puanıydı. Enerjinin yönü, aşağı işlevin bilinçdışında kalması, tek yanlılığın telafisi gibi iddialar bu eşleme tablolarının dışında duruyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Jung'un tipleri bir kuramdan doğdu, Beş Faktör ise dilin ve istatistiğin bir sonucu olarak ortaya çıktı. İki sistemin ilişkisi ancak aynı insanlara iki ölçek uygulanınca görülebildi.

McCrae ile Costa'nın 1989 çalışmasında Göstergenin dört ölçeği beş boyuttan dördüyle örtüştü: dışadönüklükle, açıklıkla, uyumlulukla ve sorumlulukla. Bu ölçekler tip ayırmadı, sürekli boyutlar gibi davrandı.

Nevrotikliğin tip dilinde karşılığı yok. Bu boşluk, normal tercihleri olumlu bir dille anlatmak isteyen bir tasarımın sonucu ve ölçülen tabloda önemli bir yatkınlığı görünmez kılıyor.

Jung'un tutumları dışadönüklük olarak yaşıyor, ama anlamları değişerek. İşlevler açıklık ve uyumlulukla kısmen eşleşiyor. Tip ise bir ölçüm birimi olmaktan çıkıp yerini boyutlara bıraktı.

Sonraki derse köprü

Bahar'ın telefonundaki dört harf ölçüm açısından kaba bir özet olabilir; ama bir kursun ilk gününde insanların birbirini tanımasına yarıyorsa, bu tümüyle değersiz mi? Bir şirket aynı harfleri işe alımda bir eleme ölçütü yaparsa, bir öğretmen öğrencilerini harflerine göre gruplandırırsa, bir çift tartışmalarını harflerle açıklarsa ne kazanılıyor ve ne kaybediliyor? M12-D06, «Tip dili nerede işe yarar» sorusunu bu üç alanda tartıyor: hangi kullanımın bir konuşmayı açtığını, hangisinin bir kapıyı kapattığını.