Tip testleri ölçer mi

Açılış sahnesi

Duisburg'un Marxloh semti, ekim sonu, akşam. Mutfak masasında iki çıktı yan yana duruyor. Nurcan şehrin büyük hastanelerinden birinde biyomedikal teknisyeni; ağustosta hastanenin hizmet içi eğitiminde bir kişilik anketi doldurmuş, sonuç sayfasının tepesinde ISTJ yazıyor. Geçen hafta sendikanın açtığı bir liderlik kursunda aynı anketi yeniden doldurmuş. Yeni kâğıtta ISFJ var.

Sedat, semtin kapalı yüzme havuzunun bakım ustası, işten yeni gelmiş; ellerindeki klor kokusu hâlâ çıkmamış. İki kâğıdı alıp ışığa tutar gibi bakıyor. "Belki hastanede kafan cihazlardaydı," diyor, "kursta insanları düşünüyordun."

Nurcan gülmüyor. "İki ay oldu. Ben iki ayda değiştim mi? Hangisi benim?"

Sedat sonuç sayfalarının altındaki çubuklara bakıyor. Üç çubuk iki kâğıtta da bir uca yaslanmış. Dördüncüsü, düşünme ile duygu arasındaki çubuk, iki kâğıtta da ortadaki çizginin hemen yanında duruyor; bir keresinde bir yanında, bir keresinde öbür yanında.

Marxloh'taki bu mutfak ve iki çıktı yazarın masasında kuruldu; ortadaki çizgiye yapışan bir çubuk ise ölçme kitaplarının çok iyi tanıdığı bir görüntü.

Bu derste ne olacak

M12-D03 göstergenin tarihini anlatıp kapanışta yaka kartındaki harflerin kalıcılığını, çizgiye yakın puanların kaderini ve harflerin iş hayatına dair bir şey söyleyip söylemediğini merak ediyordu. Bu ders o merakı araştırmanın önüne koyuyor.

Önce tipin zaman içinde ne kadar tutunduğuna, sonra puanların gerçekten iki kümeye ayrılıp ayrılmadığına, en sonda da aracın neyi ölçüp neyi ölçmediğine bakacağız. Usta katmanında aracı savunanların en güçlü argümanlarını dinleyeceğiz.

Sıfır noktası

Ölçmenin temel araçları bu akademinin komşusunda kuruldu: güvenirlik ile geçerlik ve zaman içindeki tutarlılığın katsayısı Temel Psikoloji M12-D08'in konusuydu; tipoloji, bir çizgiyi ortasından kesmek ve herkese uyan tanımın çekiciliği ise M12-D10'da işlendi. Burada bir kat yukarı çıkıyoruz. Bir tip testinin ürettiği şey bir puan olmaktan çok bir kutudur ve kutunun güvenirliği ayrı bir sayıyla sorulur.

Kişiliğin yıllar içinde gerçekten değişmesi başka bir olgudur. Temel Psikoloji M12-D06 bunu sıra düzeni kararlılığı ve ortalama düzey değişimi diye iki soruya ayırmıştı; o değişimler on yıllar ölçeğinde konuşulur. İki ayda bir harfin dönmesi o soruların hiçbirine cevap vermez.

Mekanizma

Dört harfin hepsini tutmak

Kısa aralıkla yapılan tekrarlarda tipin sık değiştiği, eleştirmenlerin bulgusu olarak kalmadı. Aracın kendi el kitabındaki veriler de aynı yönü gösteriyordu ve bunu en açık biçimde, ABD'de Ulusal Araştırma Konseyi'nin insan performansını artırma iddiasındaki teknikleri değerlendiren bir komitesi kayda geçirdi.

Bu oranlar ilk bakışta sert görünür, ama bir sayı oyunu da içerir. Diyelim her harf tek başına, ikinci uygulamada beş kişiden dördünde aynı çıkıyor. Dört harfin hepsinin birden tutması için bu olasılıkların çarpılması gerekir ve sonuç yüzde kırk civarına iner. Bu bir veri olmaktan çok bir hesap örneği; yine de kutunun neden tek tek ölçeklerden daha kırılgan olduğunu gösterir. Dört kesme çizgisinin her biri, bir harfin dönmesi için ayrı bir kapıdır.

Savunanların burada haklı olduğu bir nokta var. Boyut puanlarının kendisi, yani harfe çevrilmeden önceki sayılar, birçok çalışmada makul ölçüde tutarlı çıkıyor.

İki kartın birlikte söylediği şey ilk bakışta bir paradoks gibi duruyor: sayı epey tutarlıyken kutu oynak kalabilir, çünkü kutuyu belirleyen sayının kendisinden çok onun kesme çizgisine uzaklığıdır.

Ortadaki çukur

Tip yaklaşımının sınanabilir bir öngörüsü var. İnsanlar gerçekten iki ayrı türe ayrılıyorsa, bir boyuttaki puanlar ortada seyrek, iki yanda yoğun dağılmalı. Çan biçimli tek bir tepe yerine iki tepe ve aralarında bir çukur beklenir.

Bazı erken raporlar aracın puanlarında böyle iki tepe bulduğunu bildirdi ve bunlar tip görüşünün lehine kanıt diye anıldı. Tammy Bess ile Robert Harvey aynı soruyu büyük bir örneklemde yeniden sordu.

Dağılımın biçimi tek başına son sözü söylemez; iki tepesi olmayan bir dağılımın altında bile gizli bir küme saklanabilir. Bunu sınamak için geliştirilen taksometrik çözümleme İlişki Akademisi'nde (M04-D02) bağlanma için kullanılmıştı. Aynı yöntem Jung'un tercihlerine de uygulandı.

Bu sonuç tek başına kalmıyor. Haslam ve arkadaşları 2020'de 183 makaleden 317 taksometrik bulguyu bir araya getirdi; boyutsal modeli destekleyen bulgular türsel modeli destekleyenlerden beşe bir oranında fazlaydı ve hiçbir içerik alanı toplamda türsel modeli desteklemedi. Kişilik farkları büyük çoğunlukla bir süreklilik boyunca dağılıyor. Terapi tarafında S04-P01-D02 bunu gerçek tür iddiası ve puan komşuluğu kavramlarıyla klinik sınıflamalar için tartışmıştı; tip testi aynı sorunun gündelik hayattaki biçimidir.

Ne ölçüyor, neyi söylemiyor

Kutunun kırılgan olması, ölçeklerin boş olduğu anlamına gelmez. Dört ölçeğin sürekli puanları başka kişilik ölçümleriyle ilişki kuruyor; bu ilişkilerin haritası Beş Faktör modeliyle yapılan karşılaştırmalarda çizildi ve ne kadar sıkı olduğu M12-D05'te tartılıyor. Kısaca, ölçekler bir şey ölçüyor ve o şey kişilik psikolojisinin bildiği boyutlardan bağımsız sayılmaz.

Sorun, araca yüklenen iddialarda büyüyor. Ulusal Araştırma Konseyi komitesi aynı raporda, aracın meslek danışmanlığında kullanılmasını haklı çıkaracak yeterli ve iyi tasarlanmış araştırma bulunmadığını, mesleklere göre tip dağılımlarına dair verilerin ise o mesleklerdeki performansla ilişki kurmadığını yazdı. David Pittenger 2005'te danışmanlık psikolojisi okurlarına yazdığı değerlendirmede aracın sezgisel çekiciliğini kabul etti, ama dört harfli formülden çıkarım yapmanın ciddi temkin gerektirdiğini ve tanıtanların iddialarını henüz taşıyamadığını vurguladı.

Aracı savunanlar bu eleştirilerin bir kısmına kendi tanımlarıyla cevap veriyor. Aracın kurucularının adını taşıyan vakıf, tanıtım sayfasında aracın tercihleri sınıfladığını; özellik, yetenek, beceri ya da karakter ölçmediğini yazıyor. Bu bir vakıf beyanıdır ve bağımsız bir sınama sayılmaz, ama kullanım alanını açıkça daraltıyor: bir tercih, birinin bir işi ne kadar iyi yapacağını söylemeye zaten talip olmamalı.

Usta katmanı

Randy Stein ile Alexander Swan 2019'da aracın arkasındaki kuramı, ölçeklerin teknik özelliklerinden ayırarak ele aldı. Değerlendirmelerinin merkezinde, her insanın dört ikilikle belirlenen bir "gerçek tipi" olduğu iddiası duruyor. Onlara göre bu kuram bilinen olgu ve verilerle uyuşmuyor, sınanabilirlikten yoksun ve kendi içinde çelişkiler taşıyor. Makalenin ikinci yarısı, böyle bir kuramın neden bu kadar sevildiğini, halkın bilimsel kuramları sezgiyle nasıl tarttığını soruyor.

En uygun tip uygulaması bu eleştirinin tam ortasına düşer. Anket ile kişinin görüşü çeliştiğinde kişinin görüşü tercih edilirse, anketin yanıldığı gösterilemez hâle gelir: her uyuşmazlık ankette kalan bir gürültü sayılır, her uyuşma aracın lehine yazılır. Savunanlara göre bu, kişiyi kendi hakkında son söz sahibi yapan saygılı bir tutumdur. Eleştirenlere göre ise aracın yanlışlanma yolunu kapatır. İki görüş de aynı uygulamayı betimliyor; ayrıldıkları yer, o uygulamadan ne beklendiği.

Psikanaliz okuru için burada tanıdık bir yapı var. Jung'un sonraki yıllarda bir dersinde ve bir mektubunda tiplerini etiket olarak okutmak istemediğini M12-D02 aktarmıştı; tip testinin en temkinli savunucuları da bugün aracı bir kendini tanıma sohbetine çağrı olarak sunuyor. Jung'un uyarısı ile aracın dört harfli kutuları arasındaki gerilim, ölçümün tarihi boyunca çözülmeden taşındı.

Kanıtın sınırı

Tip kararlılığına dair oranların bir kısmı aracın 1985 el kitabından, ikinci elden, bir komite raporu üzerinden geliyor; tekrar aralıkları ve örneklemlerin kimlerden oluştuğu bu kaynakta görünmüyor. Araç sonraki yıllarda yeni formlarla ve madde tepki kuramına dayanan puanlamayla yenilendi; eski oranların bugünkü formlara ne ölçüde taşınabileceği tartışmalı kalıyor; bunu sınayan bağımsız, yeni bir tekrar çalışması dersin dayandığı kaynaklar arasında yok. Taksometrik bulgular tutarlı biçimde boyutsal bir yapıyı gösteriyor, ama yöntemin kendisi örneklem büyüklüğüne ve ölçeğin kalitesine duyarlı. Yordama gücü için elimizdeki en güçlü cümle bir yokluk cümlesi: performansla ilişkiyi gösteren iyi tasarlanmış çalışma bulunamadı. Bu, ilişkinin sıfır olduğunu kanıtlamaz. Verilerin büyük çoğunluğu ABD'de, İngilizce formlarla ve iş dünyasından örneklemlerle toplandı; Türkçe uyarlamalara genellemek için ayrı veriye ihtiyaç var.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir tip testinin güvenirliği iki ayrı soruyla sorulur: sayılar ne kadar tutarlı ve kişi aynı kutuya ne kadar sık düşüyor. Birincisine verilen cevap makul olsa da ikincisi zayıf kalabilir.

Aracın kendi el kitabının örneklemlerinde tipini koruyanların ortanca oranı yüzde 40'tı; dört kesme çizgisi, dört ayrı dönme fırsatı demek.

Tip kuramı iki tepeli puanlar bekler; büyük örneklemlerde bulunan tek tepeli dağılımlar ve taksometrik çözümlemeler Jungçu tercihlerin sürekli boyutlar olduğunu gösteriyor.

Ölçekler bir şey ölçüyor ve kişilik psikolojisinin boyutlarıyla ilişki kuruyor. Zayıf halkalar harflere bölme, gerçek tip varsayımı ve meslek ya da performans iddiaları. Aracın vakfı da onun yetenek ölçmediğini söylüyor.

Sonraki derse köprü

Nurcan'ın çubukları kutulara bölünmeden okunduğunda geriye dört sürekli boyut kalıyor. Peki bunlar neyin boyutları? Göstergenin dışadönüklüğü kişilik araştırmasının dışadönüklüğüyle aynı şeyi mi yakalıyor, düşünme ile duygu ölçeği hangi eğilime yaslanıyor? Kaygıya ve duygusal dalgalanmaya dair bir boyut Jung'un tablosunda hiç yer almıyordu; aynı insanlara iki ölçeği birden dolduran araştırmalarda o boşluk nasıl görünüyor? Jung'un boyutlarını Beş Faktör modelinin yanına koyan çalışmaları M12-D05 okuyacak.