Tip testlerinin doğuşu

Açılış sahnesi

Diyarbakır'da, organize sanayi bölgesindeki bir mermer fabrikasının toplantı salonu. Fabrika yurt dışına blok satacak yeni bir ihracat ekibi kuruyor ve bugün ekibin ilk günü. Bir hafta önce herkes internette kısa bir anket doldurmuş; şimdi içeri giren bir danışman, her birinin önüne dört büyük harfin basılı olduğu bir yaka kartı bırakıyor. Dış ticaret sorumlusu Aysel kartını çeviriyor: ENFP. Blok kesim hattının ustası Cüneyt'inki ISTJ.

Danışman tahtaya on altı kutulu bir çizelge çiziyor, kartları kutulara yapıştırıyor. "Bu kutudakiler takvimi tutar, şu kutudakiler fikir üretir," diyor.

Cüneyt kartını avucunda evirip çeviriyor. Çay molasında Aysel'e eğiliyor: "Yirmi yıldır taş kesiyorum, kimse bana harf vermedi. Bu dört harf kimin aklından çıktı? Bir profesör mü buldu bunu?"

Aysel omuz silkiyor. "Jung diye bir psikiyatrist varmış galiba."

Mermer fabrikası da yaka kartları da bu sayfanın icadı; Cüneyt'in sorusu ise gerçek bir tarihe açılıyor ve o tarihin baş kişileri ne profesördü ne psikiyatrist.

Bu derste ne olacak

M12-D02 Jung'un tutumların üzerine dört işlevi nasıl yerleştirdiğini ve kişide öne çıkan işlevle geride kalan arasındaki gerilimi anlattı. O kurgu 1921'de bir kitabın son bölümlerinde duruyordu; ne bir anket vardı ne de puan. Bu ders, o kitaptan bugünkü yaka kartına giden yolu izliyor.

Önce Katharine Cook Briggs'in Jung'la karşılaşmasına bakacağız. Sonra kızı Isabel Briggs Myers'ın savaş yıllarında bir anket kurmasını, Jung'da bulunmayan dördüncü harfin nereden geldiğini ve Göstergenin bir sınav kurumundan bir danışmanlık yayıncısına uzanan kurumsal yolculuğunu izleyeceğiz. Usta katmanında Jungçu analistlerin kendi araçlarını ve psikoloji dünyasının bu araca yıllarca neden mesafeli durduğunu tartacağız.

Sıfır noktası

Bir tip testi, Jung'un bir okumada sezgiyle verdiği kararı bir anketle vermeye çalışır. Jung 1921'deki kitabında tipleri hastalarından, okuduğu yazarlardan ve kendi gözleminden kurdu; kimin hangi tipe girdiğini belirleyecek bir ölçek önermedi. Tipoloji kavramı ve ona yöneltilen genel itiraz Temel Psikoloji M12-D10'da işlendi. Bu dersin merakı daha dar: Jung'un kitabındaki sınıflama nasıl kâğıda, sorulara ve harflere dönüştü?

Mekanizma

Bir annenin defterleri

Katharine Cook Briggs 1875'te doğdu ve 1968'de öldü; Jung'un yaşıtıydı. Psikoloji eğitimi almamıştı. Çocuk yetiştirme üzerine yazılar yazıyor, evinde kızını gözleyerek bir tür ev laboratuvarı kuruyordu. Jung'un tipler kitabı 1923'te İngilizceye çevrildi ve Briggs onu bu çeviriden okudu. Biyografik kaynaklar, kitabın onda bir tür uyanış etkisi yarattığını, kendi biriktirdiği insan betimlemelerini Jung'un çerçevesine taşıdığını aktarır. 1926'da The New Republic dergisinde "Meet Yourself: How to Use the Personality Paint Box" başlıklı bir yazı yayımladı; okura türleri fişlere yazıp kendine uyanları seçmeyi öneren, sohbet havasında bir yazıydı. İki yıl sonra aynı dergide "Up from Barbarism" başlıklı ikinci bir yazı çıktı.

Briggs Jung'la yazıştı ve Jung 1936'da Harvard'ın yıldönümü törenleri için Amerika'ya geldiğinde onunla görüşmeye gittiği aktarılır. Jung'un Briggs'in çalışmasını yönlendirdiğine dair bir kayıt yok.

Savaş yılları ve bir anket

Isabel Briggs Myers 1897'de doğdu, Swarthmore Koleji'nde siyaset bilimi okudu. 1929'da bir polisiye roman yarışmasını kazanan bir romancıydı; o da psikoloji eğitimi almamıştı. Myers'ın biyografilerinde aktarılan anlatıya göre, İkinci Dünya Savaşı başladığında işçiyi işe uydurma üzerine bir dergi yazısı okudu ve insanların kendilerine uygun işi bulmasına yardım edecek bir araç düşündü. Savaş üretimine ilk kez giren kadınların hangi işte rahat ve verimli olacağını görmek, bu anlatının merkezinde durur.

Myers anket kurmayı Philadelphia'da beyaz yakalı çalışanlar için yetenek testleri hazırlayan Edward N. Hay'in yanında öğrendi. Soruları önce eşinde, çocuklarında ve onların okul arkadaşlarında denedi. Aile belgelerini koruyan Florida Üniversitesi koleksiyonunun tanıtımına göre ilk soru formu 1943'te tescil edildi; ilk el kitabı 1944'te çıktı.

Dördüncü harf

Jung'un kitabında iki tutum ve dört işlev vardı; bunların birleşimi sekiz tip veriyordu. Myers ve Briggs bu yapıya Jung'da ayrı bir ölçek olarak bulunmayan dördüncü bir boyut ekledi. Kaynak, M12-D02'de kurulan akılcı ve akıldışı işlev ayrımıydı. Myers bu ayrımı ayrı bir soru kümesine çevirdi: kişi dış dünyada ağırlıkla bir hükme mi varıyor, yoksa algılamayı mı sürdürüyor? Bu harf, ortadaki iki harften hangisinin dışarıya dönük kullanıldığını gösteren bir anahtar işlevi gördü. Puanlama kuralı bu anahtarla tutumu birleştirerek üstün ve yardımcı işlevi çıkarıyordu; Jung'un okuyarak sezdiği hiyerarşi, böylece bir dizi işaretten hesaplanan bir sonuca dönüştü. Jung'un tiplerin insanları etiketlemek için kullanılmaması gerektiği uyarısı (M12-D02) bu çeviride kendiliğinden korunmadı.

Bu ekleme sekiz tipi on altıya çıkardı. Myers on altı tipi dörde dört bir çizelgeye yerleştirdi ve her kutuya bir betimleme yazdı. Fabrikadaki danışmanın tahtası bu çizelgenin bir kopyasıydı.

Kurumlar ve kapı bekçileri

1950'lerin sonunda, standart sınavlarıyla tanınan Educational Testing Service (ETS) Göstergeyle ilgilendi. Kurumun başkanı Henry Chauncey Myers'ı destekledi ve 1962'de el kitabı ETS tarafından yayımlandı. Kurum aracı sınav portföyüne katmadı; onu bir araştırma aracı olarak yayımladı. Myers bu yıllarda ETS'nin istatistikçileriyle uzun bir gerilim yaşadı; aracın iddialarını destekleyecek verinin toplanmasında beklenen sonuçlar gelmedi.

1975'te Gösterge, Kaliforniya'da kurulu Consulting Psychologists Press'e geçti; aynı dönemde Myers, Mary McCaulley ile birlikte Florida'da tip araştırmalarına adanmış bir merkez kurdu. Gösterge buradan danışmanlık, eğitim ve işyeri gelişimi dünyasına yayıldı. Myers'ın tip kuramını genel okura anlatan kitabı Gifts Differing, onun 1980'deki ölümüyle aynı yıl çıktı. Yayıncı bugün The Myers-Briggs Company adını taşır ve MBTI bu şirketin tescilli markasıdır.

Psikoloji dünyasının tepkisi en baştan beri mesafeliydi. Eleştirinin bir kısmı aracın yapanlarına yöneldi: iki kadının akademik eğitim almamış olması, kurumsal çevrelerde onların ciddiye alınmasını zorlaştırdı. Bir kısmı ise aracın kendisine yöneldi ve bu eleştiri ayrı bir zemindedir. Yapanların kim olduğu bir aracı ne doğrular ne yanlışlar; aracı yargılayan, verdiği sonuçların sınamadan nasıl geçtiğidir. Bir testin hangi adımlarla kurulduğunu Temel Psikoloji M12-D07 anlatır; ölçmenin iki temel ölçütü ise aynı akademide M12-D08'de anlatıldı.

Usta katmanı

Aynı yıllarda Jung'un kendi çevresinde de tipleri ölçme denemesi yapılıyordu. San Francisco'da çalışan Jungçu analist Joseph Wheelwright ile Stanford'dan hekim Horace Gray, 1940'ların ortasında kendi soru formlarını geliştirdi. Gray-Wheelwright anketi dışadönüklük-içedönüklük ile iki işlev çiftini üç iki kutuplu ölçekte ölçtü; yargılama-algılama gibi ayrı bir dördüncü ölçek içermiyordu.

Jungçu çevreden gelen başka bir alternatif, June Singer ile Mary Loomis'in 1980'lerdeki envanteriydi; karşıt işlevleri ayrı ayrı soran tasarımı ve Kore'de yeniden sınanması M12-D02'de anlatıldı. Bu tasarım, Göstergenin her boyutta iki kutuptan birini seçtiren yapısının zorunlu olmadığını gösteriyordu.

Böyle bir tarihi en ayrıntılı yazan, edebiyat akademisyeni Merve Emre oldu. Emre'nin 2018'de Doubleday'den çıkan The Personality Brokers kitabı, iki kadının hayatını ve aracın kurumsal yolculuğunu bir biyografi gibi okunan bir anlatıyla izler. Kitap Göstergeyi soğuk savaş döneminin örgüt kültürüyle, işe yerleştirme ve uyum beklentisiyle ilişkilendirir. Telif altındaki bu kitaptan alıntı yapmıyoruz; aktarılan çizgiler yayımlanan tanıtım yazılarında da görülen ana hatlardır.

Kanıtın sınırı

Bu dersin büyük bölümü kurumsal bir tarihi anlattı ve o tarihin kaynakları eşit sağlamlıkta sayılmaz. Göstergenin doğuşuna dair en ayrıntılı anlatılar ya yayıncıya yakın kurumlardan ya da tek bir tarihçinin kitabından geliyor; savaş yıllarındaki motivasyon gibi ayrıntılar büyük ölçüde Myers'ın kendi anlatısına ve aile arşivine dayanıyor. Myers'ın Gray ve Wheelwright'ın çalışmasından ne ölçüde haberdar olduğu bilinmiyor. Kullanım yaygınlığı için dolaşan sayılar şirket beyanıdır; bağımsız bir sayım yok ve hangi ülkede kimin, hangi amaçla kullandığı belirsiz kalıyor. Pittenger'in derlemesi 1993'te yazıldı ve tek yazarlı bir anlatı derlemesidir; ondan sonra çıkan formlar ve çalışmalar ayrı bir değerlendirme ister. Kültür sınırı da açık: Gösterge Amerikan iş dünyasında ve İngilizce maddelerle doğdu, çeviriler ve uyarlamalar her dilde aynı kategorileri kuruyor mu sorusu tartışmalı kalıyor. Bu ders aracın tarihini anlattı; ölçtüğü şeyi ne kadar tutarlı ve doğru ölçtüğü sorusu burada cevaplanmadı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Jung 1921'de tipleri bir kitapta betimledi ama onları belirleyecek bir anket yazmadı. Bugün en yaygın tip göstergesi, onun kitabını 1923 İngilizce çevirisinden okuyan Katharine Cook Briggs ile kızı Isabel Briggs Myers'ın işidir; ikisi de psikoloji eğitimi almamıştı.

Myers aracı İkinci Dünya Savaşı yıllarında, insanları uygun işe yerleştirme fikriyle geliştirdi; anket kurmayı Edward N. Hay'in yanında öğrendi. İlk form 1943'te tescil edildi.

Yargılama ve algılama boyutu Jung'da ayrı bir ölçek olarak yer almaz; Myers onu Jung'un akılcı ve akıldışı işlev ayrımından türetti ve sekiz tipi on altıya çıkardı.

ETS el kitabını 1962'de araştırma aracı olarak yayımladı, 1975'te yayın bir danışmanlık yayıncısına geçti. Yaygınlık ile kanıt farklı sorulardır: biri kaç kişinin kullandığını, öteki aracın neyi ölçtüğünü sorar.

Sonraki derse köprü

Cüneyt'in yaka kartındaki harfler bir anketin cevaplarından çıktı; ama aynı anketi birkaç hafta sonra yeniden doldursa aynı kutuya düşer miydi? Puanı iki kutup arasındaki çizginin hemen yanında kalan biriyle uçta duran birine aynı harfi vermek ne kadar adil? Ve bu harfler, Cüneyt'in kesim hattında ya da Aysel'in ihracat masasında nasıl çalışacağını gerçekten önceden söyleyebilir mi? Tip testlerinin tutarlılığını, isabetini ve insanları kesin kutulara ayırmanın bedelini tartmak M12-D04'e, «Tip testleri ölçer mi» sorusuna kalıyor.