Libido tartışması ve ayrılık

Açılış sahnesi

İzmit'te, eski çarşının üst katındaki ebru atölyesinde son akşam. Melek teknelerin suyunu boşaltıyor; Haydar fırçaları tek tek yıkayıp gazete kâğıdının üstüne diziyor. On bir yıldır bu odada birlikte çalışıyorlar. Haydar'ı kalfa diye ilk kez Melek çağırmıştı; şimdi Haydar kendi atölyesini açıyor.

Ayrılık bir kavgayla gelmedi. Haydar son iki yıldır büyük tuvallerle uğraşıyor, kitre yerine başka kıvamlaştırıcılar deniyor, suyun üstünde yüzen her rengin yaptığı işe ebru diyor. Melek ise ebruyu tarakla, battalla, gelgitle, kitreli suyla ve onlardan çıkan desenlerle tanımlıyor. "Her yüzen boyaya ebru dersek," diyor bugün de, sakin bir sesle, "sözcük bir şey anlatmaz olur." Haydar gülümsüyor: "Yalnız tarağa ebru dersek, sözcük bu odada kalır."

İkisi de haklı olduğunu düşünüyor, ikisi de ötekini anlıyor. Melek bir süre sonra asıl canını sıkanı söylüyor: geçen bahar Haydar fuara giderken ona haber vermemiş, adını katalogda görmüş. Haydar şaşırıyor, o fuarı bir iş meselesi saymış. Konuşma desenden fuara, fuardan on bir yıla kayıyor.

Kapıdan çıkarken Haydar, Melek'in kendisine ilk verdiği tarağı geri bırakmak istiyor. Melek almıyor. "Sende kalsın," diyor, "ama adını sen koy."

Melek ile Haydar'ın atölyesi yalnız bu dersin içinde var. Bir sözcüğün sınırı üzerine yapılan tartışmanın içine bir fuar, bir katalog ve on bir yılın sığması ise 1912'de Zürih ile Viyana arasında olanın kaba bir taslağıdır.

Bu derste ne olacak

M10-D03 iki adamın yakınlığını mektuplardan kurmuş, veliahdın çekincelerini ilk yılların satırlarında göstermişti. Bu ders o çekincenin bir kitaba dönüştüğü ve kitabın bir ayrılığa yol açtığı iki yılı izliyor.

Kitaptan libido sözcüğüne, oradan 1912 baharı ile 1914 arasındaki mektuplara geçeceğiz; mekanizma kuramsal nedeni kişisel ve kurumsal nedenlerden ayırma denemesiyle kapanıyor. Usta katmanı tarihçilerin bu ayrılığı nasıl okuduğunu ve bilim okullarının nasıl dağıldığını soruyor.

Sıfır noktası

Jung'un kitabının adı Türkçeye «Libidonun Dönüşümleri ve Sembolleri» olarak çevrilir; addaki iki sözcük, dönüşüm ve sembol, bütün tartışmanın özetidir. Libido, Freud'un sevgi dürtülerinin enerjisine verdiği addı (M05-D02). Freud sözcüğü cinsel dürtüye bağlı tuttu; Jung ise kitabın ikinci yarısında onu her türlü ruhsal etkinliği besleyen bir enerjinin adı yapmayı önerdi. Tartışmanın merkezinde, bir kuramın ana sözcüğünün sınırını kimin çizeceği sorusu duruyor.

Mekanizma

İki taksitlik bir kitap

Psikiyatri tarihçisi Sonu Shamdasani'nin aktardığına göre Jung'un ilgisi, 1909'da Burghölzli'den ayrıldıktan sonra mitoloji, folklor ve din araştırmalarına kaydı. Bu okumaların ürünü olan kitap Jahrbuch'un üçüncü cildinde 1911'de, dördüncü cildinde 1912'de, iki bölüm hâlinde çıktı.

Kitabın çıkış noktası Jung'un kendi hastası değildi. Cenevre'de psikolog Théodore Flournoy, Amerikalı genç bir kadının, Miss Frank Miller'ın kendi kaleme aldığı fantezileri ve şiirlerini kısa bir girişle Archives de psychologie dergisinde yayımlamıştı. Jung bu kısa metni bir karşılaştırma ağının merkezine koydu: Miller'ın şiirlerini ve bir kahraman fantezisini farklı çağların ve kültürlerin mitleri, dinsel metinleri ve masallarıyla yan yana getirdi.

Kitabın ilk bölümü iki düşünme türünü ayırır. Shamdasani'ye göre Jung bu ayrımda William James gibi yazarlardan yola çıktı.

Jung'a göre bugünün yetişkininin fantezisini anlamak, aynı zamanda çocuğun ve eski toplumların düşüncesine ışık tutacaktı; o yüzden bir Amerikalı kadının şiirini binlerce yıl önceki mitlerle karşılaştırmayı meşru gördü. Çocuk, eski insan ve "ilkel" denen toplumlar arasında kurulan bu eşitlik, dönemin antropolojisinden devralınmıştı ve bugün kabul görmüyor. Mitleri karşılaştırma yöntemine Jung sonradan bir ad verdi; o yöntemin rüya yorumundaki yeri M12'de.

Libido sözcüğü genişliyor

Ayrılık ikinci bölümde açıkça ortaya çıktı. Shamdasani'nin özetine göre Jung, Freud'un cinsel libido kuramından ayrıldığını ve bireyin gelişimine dair kendi açıklamasını kitabın bu kısmında açıkça ortaya koydu. İkinci bölüm Eylül 1912'de, Jung New York'a doğru yola çıkarken yıllıkta yayımlandı.

Bu genişlemenin klinik bir sonucu vardı. Freud'un 1911'deki Schreber çözümlemesi paranoyayı libidonun dış dünyadan geri çekilmesiyle açıklıyordu (M08-D06). Jung, şizofrenide dünyadan çekilen şeyin cinsel ilgiden fazlası olduğunu savundu; ona göre bu tablo ancak libido genel bir ilgi enerjisi sayılırsa açıklanabilirdi. Freud bu itiraza narsisizm üzerine yazısında cevap verdi (M07-D01).

Kitabın ikinci büyük hamlesi ensest temasıydı. Freud için ensest isteği çocukluğun gerçek bir isteğiydi ve Oidipus kompleksinin çekirdeğinde duruyordu (M05-D04). Jung mitlerdeki kahramanın anneye dönüşünü başka okudu: kahraman annenin bedenine değil, oradan yeniden doğmak için geri dönüyordu.

Jaffé'nin derlediği anı kitabında Jung, kurban üzerine olan bölümü yazarken bunun Freud'la dostluğuna mal olacağını önceden bildiğini ve bu yüzden uzun süre yazamadığını anlatır. Bu önsezi, ayrılıktan onlarca yıl sonra ve başkasının düzenlediği bir metinde kayda geçti; o kitabın ihtiyatla okunma nedenlerini M10-D01 sıralamıştı.

Bir yıl içinde dağılan bağ

Kopuşun belgeleri 1912 baharında başlar. Freud Mayıs 1912'de Zürih'e yakın Kreuzlingen'e, Ludwig Binswanger'i görmeye gitti. Kongre Kütüphanesi'nin Jung sergisindeki açıklamaya göre bir haberleşme karışıklığı yüzünden Jung'u ziyaret etmedi; Jung kendini çok kırılmış hissetti ve olaya "Kreuzlingen jesti" adını verdi.

Aynı yaz Jung Freud'a, New York'ta vereceği derslerin kuramsal formüllerde değişiklik önerileri içereceğini yazdı ve bunun Adler'in yolundan bir babayı aşma girişimi olmadığını ekledi. Fordham Üniversitesi'ndeki dersleri yaklaşık doksan dinleyiciye verdi. Amerika'dan Freud'a, libido kuramını değiştiren görüşlerinin psikanalize karşı direnci kırdığını, pek çok kişiyi kazandığını yazdı. Freud 1914'teki hareket tarihinde bu mektuba ne cevap verdiğini kendisi anlatır: psikanalizin zor kazanılmış doğrularından ne kadar çok vazgeçilirse direncin de o kadar azalacağını, bunun övünülecek bir şey olmadığını yazmıştı.

Kasım 1912'nin sonlarında yerel derneklerin başkanları Münih'te toplandı. Freud ile Jung burada yüz yüze konuştu; toplantının bir yerinde Freud'un bayıldığı ve Jung'un onu bir kanepeye taşıdığı aktarılır. Bremen'deki benzer sahne (M10-D03) gibi bu da bir olay kaydıdır, bir tanının malzemesi olarak kullanılmaz.

Aralık 1912'de bir sürçme ilişkiyi kopma noktasına getirdi. Jung, Adler'in çevresinin bile kendisini onlardan biri saymadığını yazmak isterken mektubuna "sizinkilerden" yazmıştı; Freud bu sürçmeye dikkat çekti. Jung 18 Aralık'ta öfkeli bir cevap gönderdi: Freud'u, çevresindeki herkesin belirti eylemlerini kollayıp onları kusurunu kızararak kabul eden oğullar ve kızlar durumuna düşürmekle, kendisi ise baba olarak tepede kalmakla suçladı.

Freud 3 Ocak 1913'te cevap verdi ve aralarındaki kişisel ilişkiye tümüyle son vermeyi önerdi; mektubun bu cümlesi yazışmayı inceleyen tarih çalışmalarında sık aktarılır.

Kurumsal ayrılık daha yavaş ilerledi. Eylül 1913'te Münih'teki kongreye Jung başkanlık etti. Freud'un sonradan yazdığı anlatıya göre Jung yeniden başkan seçildi ama salondakilerin beşte ikisi ona oy vermedi; Freud iki tarafın birbirini bir daha görme gereği duymadan ayrıldığını yazar. Jung 1913'te yıllığın editörlüğünü bıraktı, 1914'te derneğin başkanlığından çekildi. Freud'un bu yıllarda kurduğu gizli komite ve üyelerine verdiği yüzükler M01-D08'de; Jones'un önerisi 1912 yazına aittir ve Jung, hâlâ başkanken, o halkanın dışında tutuldu.

Kuramsal neden, kişisel neden

Bu ayrılığın nedenlerini sıralarken iki tür gerekçe birbirine karışır. Kuramsal olanlar açık yazılmıştır: libidonun kapsamı, ensestin gerçek mi sembolik mi olduğu, nevrozun kökeninde cinselliğin yeri. Freud 1914 tarihli hareket tarihinin üçüncü bölümünde Adler'le birlikte Jung'u eleştirdi; ona göre cinsel libidonun yerine soyut bir kavram konmuş, Oidipus kompleksine yalnızca "sembolik" bir anlam bırakılmıştı (bu metnin genel çerçevesi M01-D08'de).

Kişisel ve kurumsal gerekçeler de aynı belgelerde durur: kuramı değiştiren bir halef, hareketin yönetimini kime bırakacağı sorusunu da açıyordu. Jung ise Kasım 1912'de Jones'a yazdığı bir mektupta, Freud'un her yeni düşünce denemesini kişisel bir direnç, bir baba kompleksi diye okumasına karşı kendini çaresiz hissettiğini anlattı. Jung'un Burghölzli'deki genç bir hastasıyla, Sabina Spielrein'la ilişkisinin bu yıllardaki yeri de tartışılır; belgeleri M10-D05'te.

Kuramsal itiraz tek başına bir kopuşa yeter miydi? Freud, Jung'un New York derslerini ancak 1913 yazında okudu. Shamdasani'nin aktardığı 5 Ağustos 1913 tarihli Ferenczi mektubunda Freud metni beklediğinden iyi ve zararsız bulduğunu, hataların ve tartışmalı karşılaştırmaların bulunduğunu ama itirazların psikanalizin kendi zemininde kaldığını, tehlikeyi uzaktan fazla büyüttüğünü yazar.

Usta katmanı

Shamdasani bu ayrılığı alışılmış sıranın tersinden okur. Ona göre Jung'un kuramsal farklılıklarını kopuşun nedeni saymak bir hatadır. Kişisel ilişkinin ve iki adamın kurduğu siyasi ittifakın çökmesi, kuramsal farkların sonradan kamuya bir gerekçe olarak sunulduğu bir durum yaratmıştı. Freud'un çevresinin Jung'un kitaplarına karşı sert eleştiriler yayımlaması da bu çerçevede okunur.

Shamdasani'nin daha geniş çalışması, Jung and the Making of Modern Psychology (2003), Jung'u dönemin psikoloji ve psikiyatri tartışmaları içinde konumlar ve Freud'un yolundan sapmış öğrenci imgesine itiraz eder. Aynı girişte aktarıldığına göre tarihçi Dean Rapp, 1912 ile 1919 arasında İngiliz basınındaki eleştirmenlerin Jung'un daha geniş libido kavramını tercih ettiğini bulmuştu.

Bir okulun kurucusu alanı nasıl biçimlendirir? Yaşam bilimlerinde yapılan bir çalışma soruya beklenmedik bir yerden, ünlü bilim insanlarının erken ölümünden sonra alanlarına kimlerin girdiğinden baktı.

Bulgu Freud ve Jung hakkında bir şey kanıtlamaz; güçlü bir kurucunun yanında içeriden yeni bir yön açmanın neden zor olduğunu düşündürür.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kronolojisinin önemli bir kısmı tek bir tarihçinin girişinden, bir sergi açıklamasından ve Freud'un kendi 1914 anlatısından geliyor. Jung'un kitabının içeriği Almanca özgününden değil bir özetten aktarılıyor; kitabın 1952'de baştan yazıldığı da hatırlatıldı. Jung'un mektuplarından alıntı yok; içerikleri özetlenerek verildi ve bu bir yorum katmanı ekliyor. Münih'teki bayılma ve Jung'un kurban bölümünü yazarken ayrılığı önceden bildiği anlatısı, birinin aktarımı ötekinin yaşlılık anısı olarak kaldı; ikisinden de bir tanı ya da bir niyet çıkarmadık. Ayrılığın kuramsal mı kişisel mi olduğu tartışması belgelerle tam çözülemez: taraflar gerekçelerini sonradan yazdı, tarihçilerin bağlılıkları da okumalarını etkiliyor. Bilim okulları kartı yaşam bilimlerinden geliyor ve kurucusu hayatta olan küçük bir harekete genellenemez. Tek bir Amerikalı kadının fantezilerinden bütün insanlığa ait bir mit katmanı çıkarmanın sınırı ise sonraki modüldeki arketip tartışmasının da sınırı olacak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Jung'un libido kitabı 1911 ile 1912 arasında iki parça hâlinde çıktı; Freud'dan kuramsal ayrılığı ikinci parçada açığa vurdu.

Jung libidoyu her ruhsal etkinliği besleyen genel bir enerjiye dönüştürmeyi önerdi ve ensest motifini bir yeniden doğuş imgesi olarak okudu. Freud bunu cinselliğin kuramdan uzaklaştırılması saydı.

Kreuzlingen kırgınlığından sürçme mektubuna uzanan bir yılın sonunda Freud 3 Ocak 1913'te kişisel bağı bitirmeyi önerdi; yıllık ve başkanlık 1914'e kadar elden çıktı.

Shamdasani'nin okumasına göre kuramsal farklar kopuşu başlatmadı; kopuştan sonra onun kamusal gerekçesine dönüştü.

Sonraki derse köprü

Wandlungen'in ikinci bölümünün çıktığı yıl, 1912'de, Burghölzli'de Jung'un hastası olmuş bir kadın da yıkım ile oluş üzerine bir yazı yayımlamıştı; Freud bu yazıyı yıllar sonra ölüm dürtüsünün habercilerinden biri olarak anacaktı (M07-D06). Bu ders Sabina Spielrein'ın adını yalnızca kişisel nedenler listesinde bıraktı. M10-D05 onu bir dipnot olmaktan çıkarıyor: tedavi edildiği klinikten kendi muayenehanesine ve kendi kuramına uzanan yolu, mektuplar ve günlükler hangi parçasını taşıyorsa o kadarıyla izliyor.