Savunmalar ölçülebilir mi

Açılış sahnesi

Konya'da şubat akşamı. Rukiye, organize sanayideki bir kumaş boyahanesinde renk ölçüm teknisyeni; on bir yıldır her partiyi önce gözüyle, sonra renk ölçerle kontrol ediyor. Yavuz bölgesel ligde basketbol hakemi. Masada federasyon gözlemcisinin dünkü maç için doldurduğu değerlendirme formu duruyor: son çeyrekteki faul kararına "hatalı" yazılmış.

"Ben oradaydım," diyor Yavuz. "Gözlemci tribünün tepesindeydi. Yanımdaki hakem de faul gördü."

Rukiye gülüyor. "Bizde de öyle. Bugün iki ustabaşı aynı laciverde baktı, biri 'kırmızıya kaçmış' dedi, öteki 'tam tuttu'. Cihaz ikisine de katılmadı."

Yavuz telefonunu uzatıyor. Öğle arasında bir sitede otuz soruluk bir "savunma mekanizması testi" çözmüş; sonuç ekranı en çok yadsıma kullandığını söylüyor. "Saçma," diyor, "ben hiçbir şeyi yadsımam." Rukiye bir süre ekrana bakıyor: "Yadsıyan biri de böyle derdi herhalde. Peki o soruları sen kendin işaretledin, değil mi? Farkında olmadığın bir şeyi nasıl işaretledin?"

Bu mutfak, bu ders için hayal edildi; sorusu ise gerçek. Bir ruhsal işlemi ölçmenin üç yolu masada duruyor: kişinin kendi işaretlediği bir form, dışarıdan bakan bir gözlemcinin formu, bir de iki gözlemcinin birbiriyle uyuşup uyuşmadığı.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M06-D08) savunmaların bir kataloğa nasıl dönüştüğünü ve savunma ekseninin DSM-IV ekine nasıl girdiğini anlattı. Bu ders o kataloğun ölçüme çevrilme çabasına bakıyor. Önce Freud'un 1937'de savunmalar hakkında yazdığı ve ölçüm sorusunu iki yönden besleyen bir pasajı okuyacağız. Sonra J. Christopher Perry'nin görüşmeye dayalı derecelendirme ölçeklerini, onların kısa ve öz bildirim biçimlerini ve Phebe Cramer'in öykülerden savunma puanlayan kılavuzunu göreceğiz.

Bugünün tarafında değerlendiricilerin ne ölçüde uyuştuğunu ölçen çalışmalar, bir Türkçe uyarlama ve öykü kartlarının puanı nasıl yönlendirdiğini gösteren bir araştırma var.

Sıfır noktası

Ölçmek, gözlenen bir şeye kurallara bağlı bir sayı vermektir. Boy ölçerken cetvel boydan bağımsızdır. Savunma ölçerken araç, ölçülen şeyin kendisiyle iç içe geçebilir: savunma, Terapi tarafında S05-P01-D01'in tanımladığı gibi, çoğunlukla farkında olunmadan işler, ölçümün en kolay yolu ise kişiye sormaktır. Bu gerilim dersin bütününü taşıyor.

İkinci temel fikir güvenirlik. Bir aracın tutarlı sonuç vermesi ile ölçtüğünü iddia ettiği şeyi gerçekten ölçmesi ayrı niteliklerdir; iç tutarlılık ve yapı geçerliği Temel Psikoloji'nin M12-D08 dersinde, iki uzmanın aynı kişiye aynı kararı verme oranı ise (M17-D02, Temel Psikoloji) tanı sınıflaması bağlamında işlendi. Burada aynı kavramlar bir psikanalitik yapıya uygulanıyor.

Mekanizma

Freud'dan bir ipucu: kalıcılaşan seçki

Freud savunmayı ölçmeye girişmedi; onun aracı analiz seansıydı. Yine de 1937'de, analizin sonlu mu sonsuz mu olduğunu tartıştığı geç yazısında ölçüm sorusunu iki yönden besleyen bir pasaj bırakır. Bir yandan herkesin olası bütün savunmaları kullanmadığını, yalnızca bir seçkisini kullandığını ve bu seçkinin benin içinde sabitlenip "karakterin düzenli tepki biçimleri" hâline geldiğini yazar. Öte yandan benin savunma mekanizmalarının iç algıyı çarpıtmaya mahkûm olduğunu, bize kendi içimiz hakkında ancak eksik ve bozulmuş bir bilgi bıraktığını ekler.

Bu iki cümle bir ölçüm kuramı kurmaz, ama ölçümcülerin işine yarayan iki varsayım taşır. Savunmalar kişiye özgü ve tekrarlanan bir örüntüyse, bir kişiyi başka bir kişiden ayıran bir puan anlamlı olabilir. İç algıyı çarpıttıkları doğruysa, kişinin kendi hakkındaki bildirimi bu puanın en güvenilmez kaynağı olabilir.

Gözlemcinin ölçeği: görüşmeden puana

Görüşmeye dayalı ölçümün en çok kullanılan aracı, Perry ve arkadaşlarının geliştirdiği Savunma Mekanizmaları Derecelendirme Ölçekleri. Değerlendirici bir görüşmenin ya da terapi seansının kaydını, çoğunlukla yazıya dökülmüş hâlini okur, her savunmanın tanımına ve ayırt edici ölçütlerine göre geçtiği yerleri işaretler. Araç yirmi sekiz savunmayı yedi düzeyde toplar ve bunlardan tek bir özet puan çıkarır.

Perry 2014'te bir savunmanın işlediğini fark etmenin tanımları ezberlemekle olmadığını, konuşmadaki "anomalilere" bakmakla başladığını anlatır: duygunun ifadesinde, davranışta, konuşmanın akışında ya da içeriğinde beklenmedik bir kırılma. Sonra değerlendirici o kırılmanın bağlam içinde ne işe yaradığını sorar. Ölçek bu çıkarımı kurallara bağlamaya çalışır; çıkarım yine de bir yorumdur.

Ölçeğin ilk büyük sınaması 1989'da yayımlandı. Perry ve Steven Cooper, kişilik ve duygudurum bozukluğu olan kişilerle yapılmış psikodinamik görüşmelerin video kayıtlarını mesleği klinisyenlik olmayan değerlendiricilere puanlattı.

Bu sonuç bir çelişki gibi görünür ama ölçümün doğasını gösterir: bir değerlendiricinin "bu yansıtma mı, yadsıma mı" kararı oynaktır, "bu kişi genel olarak hangi basamaktan konuşuyor" yargısı daha sağlamdır. Tek bir savunmanın adını koymak, kişinin genel düzeyini kestirmekten daha zordur.

Kısaltmak ve kişinin kendisine sormak

Döküm puanlamak uzun ve pahalı bir iştir; Erzincan'daki boş form satırı M06-D08'in son durumunda bunu gösteriyordu. Perry'nin çevresindeki araştırmacılar bu yüzden iki kısa yol denedi. Mariagrazia Di Giuseppe ve arkadaşlarının 2014'te tanıttığı Q-sıralaması biçiminde klinisyen, bir seansın bütününden edindiği izlenimle hazır cümleleri ne kadar uyduklarına göre sıralar; dökümü satır satır okumaya ve savunma eğitimine gerek duymaz. 2025'te aynı çizgiden bir ekip bu kısa biçimi terapi dışındaki klinik görüşmelere uyguladı.

İkinci kısa yol kişinin kendisine sormaktır. Di Giuseppe, Perry ve arkadaşları 2020'de Q-sıralamasının cümlelerinden otuz madde seçip kişinin kendisi için yanıtlayacağı biçime getirdi. İtalyanca ilk sınamada 94 katılımcıda genel puanın iç tutarlılığı yüksek çıktı ve gözlemci araçlarıyla ilişkisi iyi bulundu; yazarlar özette öz bildirimin psikodinamik olgular için "iyi bilinen sınırlarını" kendileri anıyor. 2022'de 1.539 kişilik uluslararası bir çevrimiçi örneklemde Prout ve arkadaşları üç etkenli bir yapı buldu: olgun savunmalar, zihinsel ketlenme ve kaçınma, olgun olmayan ve depresif savunmalar.

Bu anket, M06-D07'de faktör yapısı sorgulanan kırk maddelik anketten başka bir mantıkla kuruldu: maddeleri gözlemci ölçeğinin hiyerarşisinden türetiliyor. Bu, öz bildirimin temel sorununu çözmüyor, onu bir ölçüte bağlıyor: kişinin bildirdiği şey gözlemcinin gördüğüyle karşılaştırılabiliyor.

Öyküden puan: Cramer'in kılavuzu

Üçüncü yol kişiye ne sorulduğunu ne de onun konuşmasının nasıl gözlendiğini kullanır: kişiden bir öykü anlatması istenir. Phebe Cramer'in Savunma Mekanizmaları Kılavuzu, Tematik Algı Testi'nin (Temel Psikoloji M12-D09) resimlerine anlatılan öykülerde yadsımayı, yansıtmayı ve özdeşleşmeyi puanlar. Bu üç savunmanın yaşla nasıl yer değiştirdiğini gösteren 1987 çalışması M06-D05'te kart olarak okundu; burada aracın kendisinin ne kadar sağlam olduğu soruluyor.

Kılavuzun bir sınaması 2010'da yapıldı. Porcerelli ve arkadaşları birinci basamak sağlık merkezine başvuran 60 düşük gelirli kentli kadına dört resim kartı ve bir görüşme uyguladı; öyküleri Cramer'in kılavuzuyla, görüşmeyi DSM-IV'ün savunma ekseniyle puanladılar. Öykülerdeki yadsıma puanı görüşmedeki genel savunma işlevselliğiyle zayıf ama anlamlı biçimde ters ilişkiliydi (r = −0,28); yansıtmadaki ilişki ise anlamlılık sınırında kaldı. İki araç aynı yöne bakıyor ama birbirinin yerine geçecek kadar örtüşmüyor.

Öyküye dayalı ölçümün kendine özgü bir sorunu var: resmin kendisi.

Usta katmanı

Ölçümün bu kadar zor olduğu bir alanda bulguların tutarlılığı ilginç bir soru doğuruyor. Martino ve arkadaşlarının 2025 sistematik derlemesi, otuz maddelik öz bildirim biçimini ilk beş yılında kullanan 26 çalışmayı topladı; derlemeye göre olgun savunmalar uyumlu işlevsellik ve dayanıklılıkla, olgun olmayan ve nevrotik savunmalar daha fazla sıkıntıyla ilişkili çıktı. Aynı sonuç, M06-D07'de okunan depresyon meta-analizinin bulgusuyla kısmen örtüşüyor ve kısmen ayrışıyor: orada olgun savunmalarda fark bulunmamıştı.

Bu tutarlılığın bir kısmı yöntemin kendisinden gelebilir. Hem savunmayı hem sıkıntıyı aynı kişi, aynı oturumda, aynı türden bir formla bildirdiğinde iki puan arasındaki ilişki, ortak yöntemin payını da taşır; Temel Psikoloji'deki çok özellik-çok yöntem matrisi (M12-D08) tam bu payı ayırmak için kurulmuştu. Savunma araştırmasının en güçlü tasarımları bu yüzden gözlemci puanı ile kişinin kendi bildirimini aynı çalışmada buluşturanlar.

Bir başka çizgi, savunma ölçümünün tedavide değişime duyarlı olup olmadığı. Babl ve arkadaşları 2019'da depresyon ya da kaygı bozukluğu tanılı 47 ayakta hastanın bilişsel davranışçı tedavisinden dört seansı gözlemci ölçeğiyle puanladı; genel savunma işlevselliği ve uyumlu savunmalar tedavi boyunca arttı, nevrotik ve uyumsuz savunmalar değişmedi. Ölçek psikodinamik bir gelenekten doğdu ama başka bir terapinin seanslarında da bir şey yakalıyor gibi görünüyor.

Kanıtın sınırı

Savunma ölçümünün kanıtı tutarlı bir yönü gösteriyor ama sağlamlığı araca ve düzeye göre değişiyor. Tek tek savunmaların değerlendiriciler arası güvenirliği ilk sınamada düşüktü; güvenilir olan, özet ve genel düzey puanlarıydı. Bu, "bu kişi yansıtıyor" gibi tekil bir yargının araştırma desteğinin hâlâ zayıf olduğu anlamına geliyor.

Araçların sınamalarının önemli bir kısmı onları geliştiren ekiplerden geliyor; bağımsız ekiplerin tekrarı daha sınırlı. Öz bildirim biçimleri iyi iç tutarlılık gösteriyor, ama kişinin kendi iç algısını çarpıttığı varsayılan bir işlemi o kişinin kendi bildirimiyle ölçmek kavramsal bir tartışma olarak duruyor; gözlemci puanıyla örtüşme ancak orta düzeyde. Öyküye dayalı puanlar resmin kendisinden etkileniyor ve bu etki örneklemden örnekleme değişiyor.

Kültürel genelleme açısından Türkçe uyarlama yapının başka bir dilde de kurulabildiğini gösteriyor; ancak bu tek bir çevrimiçi örneklem, gözlemci ölçeğinin Türkçe görüşmelerdeki güvenirliği bu derste görülen kaynaklarda sınanmış değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Freud 1937'de savunmaların kişiye özgü, kalıcı bir seçki oluşturduğunu ve iç algıyı çarpıttığını yazdı. Bu iki fikir bugün ölçüm çabasının hem dayanağı hem de en büyük engeli.

Gözlemci ölçeklerinde tek bir savunmayı adlandırmak oynak, kişinin genel savunma düzeyini kestirmek daha güvenilir. Kısa ve öz bildirim biçimleri ölçümü kolaylaştırdı; ölçüt olarak hâlâ gözlemcinin hiyerarşisine bağlılar.

Öykülerden puan çıkarmak, resmin kendisinin bir şey "çektiğini" hesaba katmayı gerektiriyor. Değerlendiricilerin uyuşması tutarlılığı gösterir; geçerliği ayrıca sınamak gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu dersin bütün ölçümleri bir anlık fotoğraftı: bir görüşme, bir anket, bir öykü seti. Oysa savunma hiyerarşisinin asıl iddiası zamana yayılıyor; olgun savunmaları kullananların hayatın uzun yolunda daha iyi uyum sağladığını, daha sağlıklı yaşlandığını söylüyor. Bir kişinin yirmili yaşlarında puanlanan savunma düzeyi, onun kırk yıl sonraki işini, ilişkilerini ve bedenini önceden haber verebilir mi? Savunma, uyum ve sağlık arasındaki bu bağı onlarca yıl boyunca aynı insanları izleyerek sınayan araştırmalar M06-D10'un konusu.