Sürçmeleri deneyle sınamak

Açılış sahnesi

Edirne'de bir ses kayıt stüdyosu, öğleden sonra. Selçuk camın arkasında, kulaklıkları takılı; bir beyaz eşya mağazasının radyo reklamını okuyor. Metnin son cümlesi "Peşin fiyatına taksit" diye bitiyor. Dördüncü kayıtta ağzından "Taksit fiyatına peşin" çıkıyor. Kontrol masasında Hümeyra kaydı durduruyor, ses teknisyeni olarak bu stüdyoda on bir yıldır çalışıyor.

"Sabah müşteriyle ücret yüzünden tartıştın," diyor mikrofona. "Taksitle ödeyeceklermiş. Hâlâ aklında."

Selçuk gülüyor. "Bu sabah başka bir firmanın spotunda 'taksit' kelimesini belki on beş kez söyledim. Dilim alışmış."

Hümeyra metni çeviriyor, kalemle bir şey yazıyor. "O zaman şöyle yapalım. Önce sabahki metni yeniden oku, sonra bunu. Ardından ters sırayla. Hangisinde daha çok kayıyorsun, sayarız." Masada bir kâğıt, üzerinde iki çetele.

Stüdyo, reklam ve iki seslendirme emekçisi okur için uyduruldu; Hümeyra'nın kâğıdındaki iki çeteleyi ise 1970'lerde bir laboratuvar gerçekten tuttu.

Bu derste ne olacak

M04-D01 dil sürçmelerini metinden okudu ve Freud'un iddiasını bugünkü dilbilimle karşılaştırırken açık bir soru bıraktı: bir güdü, deney odasında sürçmenin yönünü değiştirebilir mi? Bu ders o soruya cevap aramış çalışmaları izliyor.

Sürçmeyi laboratuvarda üretmenin yolundan başlayıp o yöntemin sürpriz bulgusuna geçeceğiz: konuşmacılar anlamlı hataları daha sık yapıyor, uygunsuz olanları ise yutuyor. Sonra elektrik şoku ve cinsellik beklentisiyle yapılan deneyleri, Daniel Wegner'in açıklamasını ve beyin ölçümü eklenmiş yeni sınamaları okuyacağız. Sonunda soru şu olacak: bu bulgular Freud'un sürçme kuramını mı destekliyor, yoksa ondan çok daha dar bir cümleyi mi?

Sıfır noktası

Bir sürçmeyi kaydetmek kolay, onu sınamak zor. Gündelik hayatta sürçme bir kez olur, kimse önceden hazırlıklı değildir, konuşmacının o anki kaygısı da sonradan, onun anlatımıyla öğrenilir. M04-D01'de bir yöntem notunun uyarısıyla gördüğümüz gibi, duyulduğu anda not edilen sürçme kaydı güvenilir bile sayılmaz. Bir iddiayı sınamak içinse olayın ne zaman olacağını kestirebilmek, koşulları değiştirebilmek ve sonucu saymak gerekir.

Mekanizma

Sipariş üzerine sürçme

1975'te Bernard Baars, Michael Motley ve Donald MacKay, Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior dergisinde yapay olarak üretilen dil sürçmeleri üzerine bir makale yayımladı. Kullandıkları teknik sonradan bir kısaltmayla anıldı: SLIP. Motley ile Baars'ın 1978 tarihli bir değerlendirmesi düzeneği özetliyor. Katılımcı ekranda art arda sözcük çiftleri görür. Bunların çoğunu sessizce okur, bazılarını ise yüksek sesle söylemesi istenir. Söyleyeceği hedef çiftten hemen önce gelen çiftler, hedefin ilk seslerini ters sırada taşır. Böylece "wage rate" (ücret oranı) çifti, öncesindeki çiftler yüzünden "rage wait" diye çıkmaya hazır hâle gelir.

Araştırmacı hangi hatanın hangi çiftte çıkabileceğini önceden bilir ve takasın sonucunu ayarlar: gerçek bir sözcük, anlamsız bir ses yığını, nötr ya da utandırıcı bir söz. Aynı tuzak yüzlerce kişiye kurulabilir.

Bu yöntemin ilk büyük bulgusu güdüyle değil, konuşmacının bilgisinin hatayı süzmesiyle ilgiliydi. Motley ile Baars 1978'de, bir hedefteki hata sıklığının hedefin kendisinden çok olası sürçmenin dilsel özelliklerine bağlı olduğunu yazar. Bu, konuşmacının söyleyeceği ses dizisini ağzından çıkmadan önce bir tür denetimden geçirdiğini düşündürüyordu.

Ağızdan çıkmadan önce bir süzgeç

Baars ve arkadaşlarının 1975 makalesinin başlığı bu denetimin ilk ölçütünü adlandırıyordu: sözlüksel durum için çıktı düzeltmesi. Takas sonucu gerçek bir sözcük çıkacaksa sürçme daha sık oluyordu; anlamsız bir dizi çıkacaksa daha seyrek. Sonraki literatür bu farka sözlüksel yanlılık adını verdi. Motley ile arkadaşlarının 1982'deki çalışması ikinci bir ölçüt ekledi: takasın sonucu tabu bir sözcük olacaksa hata daha seyrek görülüyordu ve böyle çiftlerde katılımcıların deri iletkenliği yükseliyordu. Uygunsuz sözcük ağızdan çıkmamıştı, ama beden onun bir an hazırlandığını kaydetmiş gibiydi.

Rakip bir açıklama da var. M04-D01'de adı geçen yayılan etkinleşme modelleri (Dell 1986) sözcük ve ses düzeyleri arasında karşılıklı bir akış öngörür; bu akış, hiçbir denetçi olmadan, gerçek sözcüklere giden hataları kendiliğinden güçlendirebilir. Robert Hartsuiker ve arkadaşlarının 2005 tarihli yazısı Baars ve arkadaşlarına bir cevap olarak çıktı ve başlığında sözlüksel yanlılığın bağlama göre değiştiğini, ama standart izleme açıklamasının tutmadığını söylüyordu. Sieb Nooteboom ile Hugo Quené'nin 2008 makalesi sorunun iki adayını başlığa taşıdı: öz izleme ve geri besleme.

Şok, cinsellik ve beklenti

Motley ile Baars, 1978'deki değerlendirmelerinde yöntemin Freud'un sorusuna da uygulanabileceğini gördü. İki deney anlattılar. Birincisinde, fonetik tuzağa hedef hatayla eşanlamlı sözcükler eklenince hata oranı belirgin biçimde arttı. İkincisinde, katılımcılar hedef hatanın anlamıyla uyumlu bir durumsal beklentiye sokulunca hata oranı yine yükseldi. Yazarlar buradan konuşma üretiminde Freudyen sürçmeler için varsayılana çok benzeyen anlamsal bir ölçüt bulunduğu sonucunu çıkardı.

Aynı yıl, bu kez Carl Camden'ın da katıldığı bir çalışma soruyu bir adım öteye taşıdı. Freud'un sürçmeyi konuşmacının özel iç durumunun dışavurumu saydığını ve bu iç durumun kişilik ile durumun etkileşiminden doğduğunu hatırlattılar. Buradan, söyleyiş öncesi süzgecin kişiliğe ve duruma bağlı anlamsal ölçütler de kullandığı öngörüsünü çıkardılar.

Özet şok beklentisinin nasıl kurulduğunu anlatmıyor. Gerçekte verilmeyecek bir şokun beklentisini kurmak bugünün araştırma etiğinde iki soru doğurur: katılımcıyı yanıltmanın gerekçesi ve kaygı ya da cinsel çağrışım uyandırılan kişiye deney sonunda neyin açıklandığı.

Söylememeye çalışılanı söylemek

Laboratuvarın süzgeci uygunsuz olanı çoğu zaman yakalıyordu. Peki süzgeç ne zaman ters tepiyordu? Daniel Wegner 1994'te Psychological Review'da zihinsel denetimin ironik süreçleri üzerine bir kuram önerdi. Ona göre zihni belli bir yöne çekme çabası iki süreci birlikte devreye sokar: istenen duruma uygun içerik arayan bir işletim süreci ile istenmeyen içeriği arayıp çabanın gerekip gerekmediğini yoklayan bir izleme süreci. İşletim süreci daha çok kapasite ister. Kapasite azaldığında izleme süreci öne geçebilir ve kişiyi tam da kaçınmak istediği içeriğe duyarlı kılar.

Wegner 2009'da Science dergisinde bu çizgiyi "her durum için tam da en kötü şeyi düşünmek, söylemek ya da yapmak" başlıklı kısa bir derlemede topladı. Bizi çoğu zaman en kötüsünden koruyan izleme süreçlerinin stres, zaman baskısı ya da dikkat dağınıklığı altında düşünce, konuşma ve eylem hatalarını artırdığını yazdı; sakıncalı önyargıların dile gelmesini de bu hatalar arasında saydı.

Freud'un bozan niyeti (M04-D01) geri itilmiş bir eğilimdi. Wegner'inkinde bozan şey kişinin bilerek uzak tutmaya çalıştığı içerikti ve onu ağza getiren de bu çabanın kendisiydi. M01-D10 aynı çizginin rüyadaki bir uzantısını okumuştu.

Usta katmanı

SLIP yöntemi bugün de kullanılıyor ve beyin ölçümleri eklenerek yeniden sınanıyor. Sorulan soru, Motley ve arkadaşlarının süzgecinin beyinde bir karşılığı olup olmadığı.

Freud'un sorusu ise süzgecin nerede olduğundan çok, ona neyin ve neden takıldığıydı. Brüksel'de Ariane Bazan'ın ekibi bu soruya savunma ölçüleriyle döndü.

Bazan ekibinin çizdiği ayrım dersin asıl sorusuna dokunuyor. Onlara göre Motley'nin söyleyiş öncesi süzgeci söze çok yakın, dışarıdan gelen bir ketleme katmanı; Freud'un metapsikolojisinde bilinç öncesi ile bilinç arasındaki sansüre denk düşüyor (topografik model için M03-D07). Freud'un sürçme kuramının iddiası ise bilinçdışı ile bilinç öncesi arasındaki bastırmaya uzanıyordu. Laboratuvarın ölçtüğü, bu görüşe göre, daha üstteki ve daha yüzeydeki kapı.

Gregory Hickok'un ekibinin 2023'te yayımlanan görüntüleme çalışması, sözcük oluşturan ve oluşturmayan olası hatalar arasında beyin tepkisinde anlamlı fark bulmadı; tabu sözcüğe yönelen olası hatalar ise sol arka orta temporal girusta daha güçlü tepki doğurdu. Sözlüksel yanlılığın beyin karşılığı tartışmalı kalıyor; tabu yönelimi ise beyin tepkisinde daha belirgin bir iz bırakıyor.

Kanıtın sınırı

Bu çizgi sürçmeyi sayılabilir kıldı; sınırları da sayının kendisinden başlıyor. Üretilen sürçme sayıları çok küçük: Lübeck çalışmasında katılımcı başına iki civarında, Brüksel'de 55 kişiden toplam 37. Bu kadar seyrek bir olayda küçük farklar kolayca rastlantıdan doğabilir ve bulguların bağımsız ekiplerce tekrarlanması belirleyici önem taşıyor. Tabu sürçmelerin daha seyrek olduğu bulgusu Lübeck'te çıktı, Brüksel'de çıkmadı.

1979 deneylerinin bize ulaşan özetleri örneklemi, katılımcıların cinsiyetini ve etki büyüklüğünü vermiyor; bu yüzden bulgunun başka gruplara taşınıp taşınamayacağı bilinmiyor. Dahası, bu deneylerde kurulan beklenti kişinin farkında olduğu bir beklentiydi: şokun ya da cinsel çağrışımın aklında olduğunu katılımcı büyük olasılıkla biliyordu. Freud'un iddiası geri itilmiş bir eğilim üzerineydi. Deney, aklın önünde duran bir kaygının sürçmenin içeriğini kaydırabildiğini gösteriyor; bastırılmış bir isteğin aynı şeyi yaptığını göstermiyor. Bazan ekibinin savunma ölçüleriyle o katmana ulaşma girişimi ilginç, ama ölçüm araçlarının neyi ölçtüğü tartışmalı. Son olarak SLIP malzemesi neredeyse tümüyle İngilizce, Almanca ve Fransızca; sondan eklemeli Türkçede sözlüksel yanlılığın ve tabu süzgecinin nasıl işlediğine dair kartlardaki çalışmalarda bir veri yok.

Kendin dene

Aklında kalsın

SLIP yöntemi, baş seslerin takas edildiği sürçmeyi 1975'ten beri deney odasında sipariş üzerine üretiyor ve sürçmeyi anekdottan sayıma taşıdı.

Gerçek sözcüğe varan takaslar daha sık, kaba sözcüğe varanlar daha seyrek çıkıyor. Bunu yapanın ayrı bir denetçi mi, sözcük ağının kendi akışı mı olduğu açık bir tartışma.

Motley ile Baars'ın beklenti deneyleri, akılda duran bir konunun sürçmeyi kendi yönüne çekebildiğini buldu. Bu, Freud'un geri itilmiş eğilim iddiasından daha dar bir cümle.

Wegner'de kaçınılan söz, yük altında, kaçınma çabasının gözcüsü yüzünden ağızdan çıkıyor.

Sonraki derse köprü

Bu dersin süzgeci hızlı, otomatik ve konuşmacının farkına varmadığı bir aşamada çalışıyordu; deri iletkenliği yükselirken katılımcı hiçbir şey söylemiyordu. Böyle bir süreç bilinç dışında işliyor, ama bu onu Freud'un bilinçdışı saydığı şeyle aynı kılmıyor. Bilişsel psikolojinin farkında olunmadan işleyen süreçlerine verdiği ad ile Freud'un çatışma ve bastırma üzerine kurulu bilinçdışı arasındaki fark, M04-D06'nın, Bilişsel bilinçdışı dersinin işi olacak; orada sürçme süzgecinin hangi tarafa düştüğünü de tartmak mümkün olacak.