Bu akademi nasıl okunur

Açılış sahnesi

Üsküdar'dan Beşiktaş'a kalkan akşam vapuru, arka güverte. Doğan bir arkadaşıyla hazırladığı ses yayınının metnini yazıcıdan çıkarmış, kâğıtları ablasına uzatıyor. Bölümün konusu rüyalar. Sibel ikinci sayfada duruyor ve tükenmez kalemle tek bir cümlenin altını çiziyor: "Rüyalar bastırılmış isteklerimizin doyumudur; bunu Freud yüz yıl önce kanıtladı."

Sibel cümlenin ortasına, noktalı virgülün üstüne dik bir çizgi çekiyor. "Burada iki cümle var," diyor. "Soldaki bir kitaptan geliyor. Sağdakinin nereden geldiğini yazmamışsın."

Doğan omuz silkiyor. "Aynı şey işte. Freud söylediyse doğrudur demek istedim."

"O zaman yazdığın üçüncü bir cümle," diyor Sibel ve kâğıdı geri veriyor.

Vapurdaki iki kardeş gerçek kişiler sayılmaz; Doğan'ın kâğıdındaki yapışık cümle ise bu modülün dokuz dersi boyunca, farklı kılıklarda, defalarca karşımıza çıktı.

Bu derste ne olacak

Bu ders modülü kapatıyor ve önündeki iki yüz kırkı aşkın dersin nasıl okunacağını gösteriyor. Önce Sibel'in çizgisine bir ad vereceğiz: bir kişinin ne söylediğini bildiren cümleyle dünyanın nasıl olduğunu bildiren cümle arasındaki fark. Sonra akademinin iki katmanını, altı bölümünü ve güvenlik notu taşıyan birkaç dersi tanıtacağız. Ardından bir dersin başlıklarının neden bu sırayla geldiğine bakacağız.

Dersin ağırlık merkezi bir alıştırma. Kanıt kartlarındaki dokuz etiketi her biri için başka bir örnekle tanıyacak, sonra Doğan'ın cümlesini masaya yatıracağız. Usta katmanında da sık sorulan bir kaygıyı araştırmayla sınayacağız: Bir kaynağın "bunu tam bilmiyoruz" demesi, okurun ona duyduğu güveni sarsar mı?

Sıfır noktası

Psikanaliz üzerine okuduğun cümlelerin büyük kısmı bir adla başlar: Freud'a göre, Jung'un deyişiyle, Lacan'da. Bu girişler birinin bir şey söylediğini bildirir; söylenenin doğruluğu hakkında susar.

Bu akademinin her dersi iki soruyu ayrı başlıklarda cevaplamaya çalıştı ve çalışacak: Kurucu ne dedi? Bugün ne biliniyor? İlk sorunun cevabı bir atıf cümlesidir ve kaynağı bir eser, bir mektup, bir arşiv belgesidir. İkinci sorunun cevabı bir olgu iddiasıdır ve kaynağı araştırmadır. Doğan'ın cümlesi bu iki cümleyi bir noktalı virgülle birbirine dikmiş, aradaki dikişi de görünmez kılmıştı.

Mekanizma

İki katman, altı bölüm

Akademi otuz modüle ve altı bölüme ayrılıyor. İlk dört bölüm okur katmanı: psikanalizi merak eden, terapist olmak gibi bir niyeti olmayan yetişkin için yazıldı. Bölüm I Freud'un keşfini (M01–M04), Bölüm II kuramını (M05–M09) anlatıyor; Bölüm III Jung'a ve analitik psikolojiye (M10–M13), Bölüm IV ise Freud'dan sonraki yüzyıla, ego psikolojisinden Lacan'a, ilişkisel dönüşe ve psikanalizin bilimle hesaplaşmasına (M14–M20) ayrıldı.

Son iki bölüm klinik katman. Bölüm V psikodinamik terapinin odada nasıl yürüdüğünü (M21–M24), Bölüm VI yaklaşımları, terapi araştırmasını, etiği ve analist eğitimini (M25–M30) işliyor. Bu katmanın okuru psikoloji ya da psikolojik danışmanlık öğrencisi ve klinisyen. Okur katmanında örnekler gündelik hayattan, arşivden, sınıftan gelen kısa durumlardır; klinik katmanda bunlara terapistin hamlesini ve gerekçesini gösteren oturum örnekleri eklenir.

Altı derste ayrıca bir güvenlik notu yer alıyor: baştan çıkarma kuramı (M02-D06), Sándor Ferenczi (M14-D03), bellek savaşları (M20-D08), kendine zarar ve kriz (M26-D06) ve sınır ihlalleriyle onların tarihi (M29-D01, M29-D02). Bu dersler çocukluk istismarı, sınırı aşan terapistler ya da kendine zarar gibi konulara giriyor. Not, okurun bu konuyu kendi hayatında taşıyor olabileceğini hesaba katıyor ve yardıma nereden ulaşılabileceğini gösteriyor.

Bir dersin iç düzeni

Her ders aynı başlık sırasını izliyor ve bu sıranın bir mantığı var. Açılış sahnesi tezi söylemeden gösterir; Sibel'in çizgisi gibi, dersin sorusunu bir an içinde somutlaştırır. Bu derste ne olacak bir yol haritasıdır. Sıfır noktası okurun büyük olasılıkla getirdiği ön bilgiyi ve ilk yaygın yanlışı masaya koyar. Mekanizma kurucunun argümanını kendi terimleriyle ve yılıyla kurar. Usta katmanı sonraki ekollerin itirazlarını, sınır durumlarını ve araştırmanın ince noktalarını taşır.

Kanıtın sınırı bölümü dersin çekincelerini toplar: bu derste neyin bilinmediğini, hangi bulgunun hangi örneklemin ötesine taşınamadığını söyler. Kendin dene tek bir alıştırma verir. Aklında kalsın dersin taşınabilir özüdür. Sonraki derse köprü, bir sonraki dersin ayrımını önceden adlandırır.

Dokuz etiket, dokuz örnek

M01-D07 etiketleri kanıt türlerinin merdiveni üzerinden tanıttı. Burada her birini başka bir örnekle görelim.

Bir rüya bulgusuyla başlayalım. Uykunun hızlı göz hareketi evresinden uyandırılan kişilerin daha sık canlı ve öykülü rüya anlattığı, laboratuvarlar arasında defalarca tekrarlandı; Temel Psikoloji M06-D07 bu bulguyu Güçlü destek etiketiyle aktardı. Öykü tekniğiyle puanlanan başarı güdüsünün anketle ölçülenden başka davranışları yordaması tutarlı ama sınırları konuşulan bir sonuç; aynı akademinin M12-D09'unda Orta düzey destek aldı. Rorschach göstergelerinin bir kısmının dışsal ölçütlerle doğrulanıp bir kısmının doğrulanmaması ise Karma bulgu etiketinin tipik örneği; o da M12-D09'da duruyor.

İradenin bir kas gibi tükendiği fikri, ön kayıtlı ve çok laboratuvarlı tekrarlarda sıfırdan ayırt edilemedi ve Tekrarlanamadı etiketini taşıyor (Temel Psikoloji, M10-D09). Psikodinamik terapinin etkililiğine dair 2010 derlemesi ise hem yöntemi hem yorumu aynı dergide sorgulandığı için M01-D01'de Tartışmalı aldı. Nesne algısının önceki bilgiyle belirsiz işaretlerin birleştirilmesinden doğduğunu öneren model, sınanabilir öngörüleri olan bir açıklama önerisi olarak M01-D02'de Kuramsal görüş etiketiyle geldi.

Kalan üç etiketin örneği bu dersin kendi kartlarından çıkacak: bir yöntembilim uzlaşısı Uzman görüşü, Freud'un rüya kitabındaki formül Tarihsel kayıt, bir uyku deneyi de Erken bulgu alacak. Önce uzlaşı; akademinin etiketleri tıpta kurulmuş bir sistemle akraba.

GRADE tedavi sorularında kanıtın kesinliğini derecelendirmek için kuruldu; kesinlik kavramını Terapi akademisi S11-P01-D03'te tanımladı. Bu akademi ise bir mektubun tarihini, bir kavramın kökenini, bir ekolün klinik önerisini de tartıyor; araştırma dışı etiketler bu yüzden eklendi. Ortak ilke şu: Etiket bir hüküm verir, gerekçesini de kartın Not alanında açık eder.

Doğan'ın cümlesini ayırmak

Şimdi alıştırma. Doğan'ın cümlesini Sibel'in çizgisinden ikiye bölüyoruz. Sol yarı bir atıf cümlesi: "Freud rüyaların bastırılmış isteklerin doyumu olduğunu yazdı." Sağ yarı bir olgu iddiası: "Bu kanıtlanmıştır." Her yarıya modülün başka bir aracını uyguluyoruz.

Sol yarı için önce M01-D05'in tavsiyesini izliyoruz: cümlenin ilk yazılı kaynağına git. Kaynak Die Traumdeutung'un kendisi.

Not alanı iki alışkanlığı birlikte uyguluyor: hangi baskıdan okuduğunu söylemek (M01-D04) ve ilk tanıklığı aramak (M01-D05). Sol yarının cevabı artık açık: Freud bunu yazdı, üstelik hoşa gitmeyen rüyalar itirazına cevap verirken. Bu itirazın ve kâbusların kurama yarattığı güçlüğün ayrıntısı M03'ün işi.

Sağ yarıya geçince alet çantası değişiyor. M01-D01'in ayrımıyla soralım: "Kanıtlandı" derken hangi psikanalizden söz ediliyor, yöntemden mi, tedaviden mi, kuramdan mı? Burada kuram söz konusu. M01-D06'nın ilk itirazlarıyla soralım: İddia, yanlış çıkabileceği bir biçimde kurulmuş mu? Her rüyanın gizli bir istek taşıdığı, isteğin de sansürle bozulduğu kabul edilirse, hangi rüya bu iddiayı çürütebilir? M01-D07'nin terazisiyle soralım: Hangi tür kanıt bu soruya uygun?

Rüya araştırması Freud'un formülünü doğrudan sınamakta zorlandı, çünkü "gizli istek" yorumla bulunuyor. Ama bitişik soruları sınayan çalışmalar var.

Bir bulgu Freud'un sözlüğünden bir kelimeyi (bastırma) taşıyor diye Freud'un iddiasını sınamış olmuyor; Doğan'ın "kanıtladı" fiili, komşu bir bulguyu iddianın kendisiyle karıştırırdı. Rüya araştırmasının bugün formülden neyi tuttuğunu ve neyi bıraktığını M03'ün son dersi (M03-D10) toplu olarak inceleyecek; rüya kuramlarının uyku araştırmasındaki yeri ise komşu akademide, M06-D07'de.

Usta katmanı

Belirsizliği söylemek güveni yıkar mı

Bu akademinin kartları sık sık "bilinmiyor", "tek çalışma", "genellenemez" diyor. Bir okurun haklı kaygısı şu olabilir: Bu kadar çekince, anlatılan her şeyi zayıf göstermez mi? Kaynakların "kesin" konuşmasının nedeni zaten bu korku değil mi?

Bu kaygıyı doğrudan sınayan bir araştırma ekibi var.

Kart sayısal olgularla çalıştı; psikanalizin iddiaları çoğu zaman sayıya dökülmüyor. Yine de bulgunun yönü, açık konuşmanın sanıldığı kadar pahalı olmadığını düşündürüyor. Bir pürüz var: Etiketlerimiz sözle verilmiş bir belirsizlik bildirimidir ve güven kaybı en çok sözlü bildirimde görüldü.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kartları akademinin okuma biçimine destek arıyor, ama bu biçimin okura gerçekten bir şey öğrettiğini gösteren bir araştırma yok. Kanıt etiketlerinin okurun bir iddiayı tartma becerisini artırıp artırmadığı ölçülmedi. Belirsizlik bildirimi deneyleri Birleşik Krallık'ta, sayısal haber metinleriyle yapıldı; bulgunun Türkçe okura, uzun bir ders metnine ve sayıya dökülmeyen kavramsal iddialara ne kadar genellenebileceği bilinmiyor. GRADE tedavi soruları için kuruldu ve psikanalizin tarihsel, kavramsal sorularına nasıl uyarlanacağı tartışmalı; bizim etiket şemamız bir uyarlama önerisidir ve kendisi de bir Uzman görüşü düzeyinde duruyor. Rüya alıştırmasında kullandığımız deney, Freud'un formülünü değil ona komşu bir soruyu sınadı ve tek bir ekibin çalışmasıdır; bağımsız tekrarlarını M03'te arayacağız. Son olarak, akademinin bütün örnekleri tek bir dilde ve ağırlıkla Türkiye'den kuruldu; başka bir kültürde yaşayan okurun aynı ayrımı aynı kolaylıkla kurup kuramayacağı da açık bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

Psikanaliz üzerine okunan pek çok cümle bir kişinin adıyla açılır. O ad cümleye bir kaynak katar; doğruluğunu ise eserin kendisi ve ondan sonra yapılan araştırma ayrı ayrı belirler.

Akademi iki okura seslenir: ilk dört bölüm merak eden yetişkine, son iki bölüm terapiyi öğrenen öğrenciye. Altı ders ağır bir konuya girmeden önce okuru bir notla uyarır. Her dersin başlıkları aynı sırayla gelir ve her biri okura başka bir iş yaptırır; çekinceler kendi başlığı altında toplanır.

Dokuz etiket kanıtın türünü ve gücünü ayırır. Freud'un rüya formülü Tarihsel kayıt olarak sağlam; ona komşu bir uyku deneyi ise formülün kendisini sınamıyor. Belirsizliği açıkça söylemek, araştırmanın gösterdiği kadarıyla, güveni sanıldığı kadar sarsmıyor.

Sonraki derse köprü

Doğan'ın cümlesindeki Freud yüz yıllık bir rüya kitabının yazarıydı. O kitaptan önce ise Freud bir nörologdu. Modül 2, Hipnozdan konuşma kürüne, bu hekimin sinir sisteminden ruhun diline nasıl geçtiğini izliyor ve kapısını M02-D01, Nörolog Freud açıyor: nöroloji ve nöroanatomi eğitiminin sonraki kurama hangi alışkanlıkları, hangi modelleri bıraktığını orada soracağız. Bu dersteki çizgiyi orada da çekeceğiz; bir nörologun yazdığı her cümle, onun ruhbilim kuramının kanıtı sayılmaz.