Varsayımlar ve kısıtlar

Sahadan bir an

Cuma öğleden sonra, bakım atölyesinin çay köşesi. Ilgın başarı ölçütleri sayfasını Turan Bey'e ve Necati Usta'ya okumuş, şimdi sayfanın altına yazdığı üç cümleyi gösteriyor: tedarikçinin referansı bizim hatta da tutar, müşteri ilk partiyi zamanında değerlendirir, boyahanenin vardiyası deneme haftalarını kaldırır.

Turan Bey: Üçüncüsünü silebilirsin. Vardiya kaldırır, ben söylüyorum.

Ilgın: Neye bakarak söylüyorsunuz? Ağustosta iki operatörünüz yıllık izinde.

Turan Bey: Doğru. İzin çizelgesine bakmadım.

Necati Usta: Bir dördüncüsü de var, kimse yazmamış. Kabin basınçlı havayı mevcut kompresörden alacak. O kompresör şu an zaten tam yükte çalışıyor.

Ilgın: Yani hepimiz kompresörün yeteceğini varsaymışız.

Necati Usta: Varsaymışsınız. Ben ölçmeden bir şey demem.

Masadaki dört cümlenin hiçbiri yanlış değil, ama hiçbiri de doğrulanmış değil. Projeyi taşıyan şey tam olarak bu tür cümleler: herkesin doğru saydığı, kimsenin sınamadığı. En tehlikelisi de Necati Usta'nınki, çünkü kimse onu yazmayı aklına bile getirmemiş. Bu derste, projenin sessiz cümlelerini bulup her birine bir sınama, bir tarih ve bir sahip vermeyi göreceğiz.

Kavram

6.4'teki başarı ölçütleri bir sonucu tarif ediyordu. Her sonuç ise birtakım cümlelerin doğru çıkmasına yaslanır. Bu cümlelerin iki ayrı türü vardır ve karıştırılmaları başlatmanın en sık hatalarından biridir.

Kabin projesinde kısıtlar beratta zaten yazılı. Bütçenin bir üst sınırı var; Ilgın deneme takvimini en fazla bir hafta kendi başına kaydırabilir; Turan Bey'in ekibinden denemeye ayrılabilecek operatör sayısı günde ikiyle sınırlı; kabin, emisyon izni çıkmadan üretimde çalıştırılamaz. Bunların hiçbiri sınanmaz; plan bunların içine sığdırılır.

Varsayımlar ise başka bir yerde yaşar: planın arkasında, çoğu zaman yazısız. Ilgın'ın sayfasındaki üç cümle açık varsayımlardır, çünkü biri onları en azından söylemiş. Necati Usta'nın kompresör cümlesi ise örtük bir varsayımdır: herkes onu doğru saymış ama kimse dile getirmemiş. Örtük varsayımlar en pahalı olanlardır, çünkü yanlış çıktıklarında kimse sürpriz için hazırlık yapmamıştır.

İnce bir nokta daha var: bazı kısıtların içinde varsayım saklanır. "Kabin emisyon izni çıkmadan çalıştırılamaz" bir kısıttır; ama "izin deneme üretiminden önce çıkar" bir varsayımdır. Kısıtı yazıp içindeki varsayımı atlamak, Ilgın'ın takvimini en zayıf noktasından açık bırakır.

Bir varsayımı sınanabilir kılmak için dört şey yazılır. Birincisi, cümlenin kendisi, ölçülebilir biçimde: "vardiya kaldırır" değil, "ağustos ve eylül çizelgesinde deneme günleri için günde iki operatör boş". İkincisi, nasıl sınanacağı: hangi belgeye, hangi ölçüme bakılacak. Üçüncüsü, ne zamana kadar sınanacağı: genellikle o varsayıma dayanan ilk kararın öncesi. Dördüncüsü, yanlış çıkarsa ne olacağı. Bu son satır varsayımı bir riskin eşiğine taşır; riskleri M12'de ayrıca ele alacağız, burada amaç yalnızca sessiz cümleyi görünür kılmak.

Fabrikanın dışından bir örnek: bir halk kütüphanesi, temmuz ayı için çocuklara yönelik bir yaz okuma kampı planlıyor. Kısıtlar açık: bütçe belli, okuma salonu yalnız öğleden sonraları boş, iki gönüllü kütüphaneci var. Varsayımlar ise saklı: "en az otuz çocuk kayıt olur", "belediye servis aracını salı ve perşembe verir", "okullar kapanınca aileler şehirde kalır". Kütüphane müdürü bunları sınanabilir yazarsa, örneğin servis aracını haziran başına kadar yazılı onaya bağlar ve kayıtları haziranın ikinci haftasında sayarsa, kampın biçimine hâlâ değiştirilebilirken karar verir.

Perde arkası

Varsayım ve kısıtın tanımları açık bir standart sözlüğünden okundu; varsayımları sınayarak planlama fikrinin tarihi ise ikincil bir kaynaktan aktarılıyor, çünkü özgün raporlara ve makaleye erişimimiz olmadı.

RAND'ın özgün raporunu ve McGrath ile MacMillan'ın makalesini okuyamadığımız için onlardan doğrudan alıntı yapmıyoruz; ikincil maddenin aktardığı çerçeveyle yetiniyoruz.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Cuma akşamı Ilgın, çay köşesinden dönünce sayfanın altını yeniden yazıyor.

Zayıf sürüm

Varsayımlar: Tedarikçi referansı tutar. Müşteri zamanında değerlendirir. Vardiya kaldırır.

Kısıtlar: Bütçe, takvim, operatör sayısı.

Not: Sorun çıkarsa toplantıda konuşulur.

Güçlü sürüm

V1, tedarikçi referansı: Tedarikçinin yüzde dört ile altı arasındaki hurda referansı bizim parçamızda da tutar. Sınama: sipariş onayından önce elli adet kapı döşemesi tedarikçinin deneme hattında boyanır, son kalite kontrol inceler. Sahibi: Ilgın. Yanlışsa: hurda hedefi Recep Bey'le yeniden konuşulur.

V2, müşteri değerlendirmesi: Müşteri ilk deneme partisini beş iş günü içinde değerlendirir. Sınama: süre bu ay müşterinin kalite temsilcisinden yazılı istenir. Sahibi: Ilgın. Yanlışsa: deneme takvimi bir haftaya kadar kayar, fazlası sponsora gider.

V3, vardiya: Ağustos ve eylül çizelgesinde deneme günleri için günde iki operatör boş. Sınama: Turan Bey'le izin çizelgesi gözden geçirilir. Sahibi: Turan Bey.

V4, basınçlı hava (örtük, Necati Usta buldu): Mevcut kompresör kabinin ek yükünü kaldırır. Sınama: Necati Usta bir hafta boyunca tüketimi ölçer, kabin teklifini değerlendirmeden önce. Sahibi: Necati Usta.

Kısıtlar: Bütçe üst sınırı beratta; takvim kayması en fazla bir hafta; denemeye günlük iki operatör sınırı; emisyon izni çıkmadan üretim yok. İçindeki varsayım: izin deneme üretiminden önce çıkar, bu ay başvuru durumuna bakılır.

İlk sürüm üç cümleyi doğru kaydediyor, ama hiçbirine dokunulabilecek bir yer bırakmıyor: ne nasıl sınanacağı ne ne zaman ne de yanlış çıkarsa ne olacağı belli. "Sorun çıkarsa konuşulur" satırı, sorunun ancak ortaya çıktığında görüleceğini kabul ediyor. Güçlü sürümde her varsayım ölçülebilir bir cümleye dönüşüyor ve her birine bir sınama, bir tarih, bir sahip bağlanıyor. En değerli iki satırı V4 ile kısıt satırının sonu: biri hiç yazılmamış bir varsayımı yüzeye çıkarıyor, öbürü bir kısıtın içine gizlenmiş varsayımı ayırıyor. V1'in sınama tarihi de bilinçli seçilmiş: sipariş onayından önce, yani varsayım yanlış çıktığında hâlâ vazgeçmenin ucuz olduğu anda.

Bağlam notu

Başlatma aşamasında varsayımlar çoğu zaman iyimserlikle karışır. Bir proje fikri onaylanmışsa, onu taşıyan cümleler de onaylanmış gibi görünür ve kimse "bundan emin miyiz?" diye sormak istemez. Turan Bey'in "ben söylüyorum" cevabı kötü niyet değil, bir ustalık güvencesidir; yine de izin çizelgesi o güvenceden daha fazlasını biliyor.

Necati Usta'nın sorusu aslında bir başka soruyu soruyor: belirsizlik nerede? Belirsizlik tedarikçinin teklifinde, müşterinin takviminde, vardiya çizelgesinde ve kompresörün kapasitesinde. Her birini sınama tarihine göre sıralamak, belirsizliği projenin en ucuz döneminde azaltmanın yoludur. Kabin siparişi verildikten sonra kompresörün yetmediğini öğrenmek, onu siparişten önce öğrenmekten kat kat pahalıdır.

Kültürel bir boyut da var. Bazı ekiplerde "varsayımın sınanmalı" demek, birinin sözüne güvenmemek gibi duyulur. Ilgın bu yüzden V3'ün sahibini Turan Bey yapıyor: sınama onun sözünü sorgulamak değil, onun elindeki belgeye bakmak oluyor.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projendeki hangi tarih ya da rakam, bir belgeye değil birinin sözüne dayanıyor?

Kapanış

1. Varsayım, kanıtlanmadan doğru sayılan bir planlama etkenidir; kısıt ise projeyi sınırlayan bilinen bir etkendir. Varsayım sınanır, kısıtın içine plan sığdırılır.
2. Bir varsayımı sınanabilir kılmak için ölçülebilir cümlesi, sınama yolu, sınama tarihi ve sahibi yazılır; sınama tarihi, o varsayıma dayanan ilk karardan önce seçilir.
3. En pahalı varsayımlar örtük olanlardır; onları bulmak için teknik ayrıntıyı bilen kişiye neyin hesaba katılmadığını sormak ve kısıtların içinde saklanan varsayımları ayırmak gerekir.

Beş soru

1. "Kabin emisyon izni çıkmadan üretimde çalıştırılamaz" cümlesi bir varsayım mı, bir kısıt mı?
2. Necati Usta'nın kompresör cümlesini ötekilerden daha tehlikeli yapan nedir?
3. Güçlü sürümde V1'in sınaması neden sipariş onayından önceye konmuş?
4. Bir lise, mezuniyet törenini okul bahçesinde yapmayı planlıyor. Bu planda bir kısıt, bir açık varsayım ve bir örtük varsayım bulup her birini nasıl yazarsın?
5. "Varsayımı kayda yazdık, demek ki yönettik" cümlesi neyi atlıyor?

Yanıtlar

1. Kısıt. Bu, projenin yürütülmesini sınırlayan bilinen bir kuraldır ve doğru olup olmadığı tartışılmaz. Ama içinde bir varsayım saklıdır: iznin deneme üretiminden önce çıkacağı. Güçlü sürüm bu varsayımı kısıttan ayırıp başvurunun durumuna bakılmasını bu aya koyuyor.
2. Örtük olması. Öteki üç cümle en azından söylenmişti; kompresörün yeteceği ise herkesin doğru saydığı ama kimsenin dile getirmediği bir cümleydi. Yazılmayan bir varsayım sınanmaz; yanlış çıktığında da kimse buna hazırlıklı olmaz.
3. Çünkü varsayım yanlış çıkarsa vazgeçmenin ya da hedefi yeniden konuşmanın en ucuz olduğu an orasıdır. Kabin sipariş edildikten sonra referansın bizim parçada tutmadığını öğrenmek, seçenekleri daraltır. Akla ilk gelen "tedarikçinin referansı zaten bir kanıttır" itirazı, o referansın başka bir parça ve başka bir boya için olduğunu gözden kaçırır.
4. Örneğin: kısıt, törenin okul takvimindeki belli bir günde yapılması ve bahçenin alabileceği kişi sayısı. Açık varsayım, o gün havanın açık olacağı; sınaması bir hafta önce hava tahminine bakmak ve yağmurda spor salonunun hazır olduğunu müdür yardımcısına sormak. Örtük varsayım, bahçedeki ses sisteminin herkese yeteceği; sınaması, tören saatinde bahçenin en arka noktasında bir ses denemesi yapmak.
5. Sınamayı. Kayıt, varsayımı yalnızca görünür kılar; onu yönetmek için bir sınama yolu, bir son tarih ve bir sahip gerekir, sonra da sınamanın sonucuna göre kaydın güncellenmesi. Sınaması olmayan bir kayıt, aynı belirsizliği daha resmî bir kâğıda taşır.

Sonraki derse köprü

Dört varsayımın dört sahibi var, ama bu sahiplerin hepsi henüz aynı masaya oturmadı: Turan Bey çizelgeyi, Necati Usta ölçümü, müşterinin kalite temsilcisi değerlendirme süresini ayrı ayrı biliyor. 6.6, bir başlangıç toplantısının gündemini ve o toplantıdan çıkması gereken kararları kurmayı ele alıyor.