Gam, egzersiz ve başlangıç repertuvarı

Açılış sahnesi

Arda sağ elin işaret parmağını gövdenin alt yarısındaki ilk tuşa indiriyor. Flüt bir an sağa doğru sallanıyor; sağ başparmak yerini kaybetmiş. Arda üflüyor ve sol'ün altında yeni bir ses çıkmasını bekliyor; çıkan şey hışırtılı, titrek bir ses. Bir parmak daha indiriyor; flüt yeniden sallanıyor, ses neredeyse kayboluyor.

Leyla Hoca flüte değil Arda'nın sağ eline bakıyor. Başparmak gövdenin altından kaymış, flüt artık yalnızca çeneyle ve sol elle taşınıyor. Sağ elin parmakları tuşlara inerken flüte bastırıyor ve bu baskı flütü döndürüyor.

"Sağ el iki iş birden yapıyor," diyor Leyla Hoca. "Hem flütü taşıyor hem de tuşlara basıyor. Başparmak yerinden kayınca öteki parmaklar flütü tutmaya çalışıyor ve tuşlara düzgün basamıyor."

Arda'nın sağ başparmağını gövdenin altına, işaret ve orta parmaklarının arasına geri yerleştiriyor. "Önce başparmak, sonra parmaklar. Bugün sağ elin seslerini, sonra bu seslerle ilk gamını, sonra her gün çalacağın küçük egzersizleri ve en sonunda bu seslerle çalabileceğin ilk parçaları kuracağız."

Bu derste ne olacak

Arda'nın elinde artık sol elle çalınan üç ses ve temiz bir dil başlangıcı var. Bu ders, flütün ses dağarcığını sağ elin parmaklarıyla aşağıya, tek bir parmakla da yukarıya doğru genişletiyor ve bu yeni seslerle ilk gamı, günlük egzersizleri ve ilk küçük parçaları kuruyor.

Önce sol'ün altındaki üç sese, fa, mi ve re'ye, dizekte ve tuşlarda bakacağız. Ardından si'nin üstündeki do sesine ve sağ elin dengesine geçeceğiz. Sonra gamın ne olduğunu ve ilk küçük gamı, değiştirici bir işaretle birlikte kuracağız. Dersin ikinci yarısı günlük egzersiz düzenine, zor geçişlere, başlangıç repertuvarının nasıl seçileceğine ve ilk parçanın nasıl çalışılacağına ayrılıyor.

Sıfır noktası

Bir gam, belirli bir sesten başlayıp belirli bir düzenle yukarıya ya da aşağıya sıralanan seslerin dizisi. Gamlar, bir çalgının seslerini ve parmak düzenlerini sistemli biçimde öğrenmenin, parmakları birbirine bağlamanın ve tonu bütün seslerde eşitlemenin temel aracı. Pek çok parça da gamların parçalarından ve onların seslerinden kuruluyor.

Bir egzersiz, belirli bir beceriyi, örneğin tonu, dil vuruşunu ya da parmak geçişini çalışmak için tasarlanmış kısa bir alıştırma. Egzersizler bir parçanın güzelliğini taşımıyor; ama bir parçanın zor bir yerini çözmeye yetecek beceriyi adım adım kuruyor.

Başlangıç repertuvarı ise öğrencinin bildiği seslerle ve ritimlerle çalabileceği ilk küçük parçalar. Bu parçalar, gamlarda ve egzersizlerde kurulan becerilerin müziğe dönüştüğü yer. Bir başlangıç öğrencisi için gam, egzersiz ve parça bir üçlü oluşturuyor: gam sesleri, egzersiz becerileri, parça ise bunları birleştiren müziği veriyor.

Yeni bir dilde ilk sözcükleri öğrenirken, onları ayrı ayrı ezberlemek mi, küçük cümlelerin içinde söylemek mi, yoksa ikisini birlikte yapmak mı daha çabuk akılda kalır?

Mekanizma

Sağ elin ilk üç sesi

Sol anahtarlı dizekte sol'ün altında, birinci aralıkta fa; birinci çizgide mi; dizeğin hemen altında, birinci çizginin altında asılı duran re var. Sol'ün düzeni bunların çıkış noktası; sağ el aşağı inildikçe parmak parmak katılıyor.

Fa için sol el, sol sesindeki konumunu hiç bozmuyor ve sağ elin işaret parmağı tuşuna iniyor. Mi için sağ elin orta parmağı da ekleniyor. Re için sağ elin yüzük parmağı da iniyor. Fa ve mi'de sağ serçe parmağı ayaktaki mi bemol tuşuna basılı kalıyor; re'de ise pek çok parmak düzeni bu tuşun bırakılmasını istiyor.

Sol elde başlayan zincir böylece sağ ele uzanıyor ve re'den si'ye kadar altı ses, tek bir merdivenin basamakları gibi dizilmiş oluyor: re'de altı parmak tuşlarda, si'de yalnızca iki. Arda bu merdiveni önce üflemeden, yalnız parmaklarla ve sesin adını fısıldayarak inip çıktı.

Pes seslerde hava

Re, mi ve fa, flütün pes bölgesinde duruyor ve bu sesler başlangıçta si, la ve sol'den daha zor çıkabiliyor. Pes seslerde flüt daha uzun bir hava sütunuyla titreşiyor ve bu sütunun dengeli titreşmesi, havanın daha yavaş ve daha geniş akmasını istiyor.

Pes seslerde yapılan en yaygın hata, sesi çıkarmak için daha güçlü üflemek. Güçlü hava, pes seslerde çoğu zaman sesi bir üst bölgeye, yani bir oktav yukarıya sıçratıyor. Arda re'yi ilk denediğinde ses bir an pes çıkıp ardından bir oktav yukarı sıçradı. Leyla Hoca ona havayı yavaşlatmasını, dudak açıklığını biraz genişletmesini ve havayı ağızlık deliğine biraz daha aşağı yöneltmesini önerdi.

Pes seslerde parmakların tuşları tam kapatması da özellikle önemli. Bir parmak tuşu tam kapatmadığında, hava o noktadan kaçıyor ve pes ses ya hiç çıkmıyor ya da hışırtılı çıkıyor. Arda'nın açılıştaki titrek sesi, sallanan flüt yüzünden sağ işaret parmağının tuşa tam oturmamasından da kaynaklanıyordu.

Si'nin üstü: tek parmaklı do

Si'nin hemen üstünde, dizeğin üçüncü aralığında do sesi duruyor. Do'nun parmak düzeni, flütün en sade düzenlerinden biri: sol elin yalnızca işaret parmağı tuşta; sol başparmak tuşundan kalkıyor ve sağ serçe parmağı mi bemol tuşunda kalıyor. Sağdaki üç parmak boşta, tuşlara değmeye hazır bekliyor.

Do'nun bu sadeliği, flütün dengesini de zorlaştırıyor. Bu kadar az parmak tuştayken flüt daha kolay sallanabiliyor; flütü taşıyan üç dayanağın hiçbiri gevşememeli. Sağ serçe parmağının mi bemol tuşunda kalması da bu dengeye yardım ediyor.

Si ile do arasındaki geçiş, başlangıç öğrencileri için bilinen zor bir geçiş. Si'de sol başparmak ve sol işaret parmağı tuştayken, do'da başparmak kalkıyor; bu iki ses arasında gidip gelirken başparmak ile öteki parmakların aynı anda hareket etmesi gerekiyor. Arda bu geçişi önce yavaşça, yalnızca başparmağını kaldırıp indirerek çalıştı.

Sağ elin dengesi

Açılıştaki sallanma, sağ elin hem flütü taşıdığı hem de tuşlara bastığı anlarda ortaya çıkıyordu. Sağ başparmağın işi, gövdeyi aşağıdan bir sütun gibi taşımak. Başparmak yerinden kaydığında, flütün ağırlığı öteki parmaklara biniyor ve bu parmaklar tuşlara basarken flütü de itiyor.

Sağ parmaklar da soldakiler gibi yuvarlak ve yumuşak kalıyor. Bir tuşa basarken yalnızca o tuşu kapatacak kadar güç kullanılıyor. Fazla baskı, hem elin yorulmasına hem de flütün dönmesine yol açıyor. Arda'nın sağ eli ilk günlerde gergindi; Leyla Hoca ona, sağ elin parmaklarını tuşlara indirmeden önce bir kez gevşetip sallamasını önerdi.

Dengeyi kontrol etmenin bir yolu, bir aynanın önünde re'den si'ye kadar sesleri yavaşça sırayla çalmak ve flütün her seste aynı açıda kalıp kalmadığına bakmak. Flüt bir seste dönüyor ya da eğiliyorsa, o seste destek noktalarından biri yerini kaybetmiş oluyor.

İlk gamı kurmak

Majör dizinin adım dizilişi sabit: iki tam ses, bir yarım ses, üç tam ses, bir yarım ses. Arda'nın bildiği seslerle, re'den do'ya kadar, bu düzeni tam olarak taşıyan bir gam henüz kurulamıyor; ama bir gamın ilk beş sesi, değiştirici bir işaret eklenerek kurulabiliyor.

Fa majör gamının ilk beş sesi fa, sol, la, si bemol ve do. Bu beş sesin dördünü Arda zaten biliyor; yalnızca si bemol yeni. Notada si bemol, si sesinin önüne konan bir bemol işaretiyle ya da anahtarın yanındaki donanımla gösteriliyor ve si'den yarım ses pes bir ses anlamına geliyor.

Flütte si bemol için birkaç parmak düzeni var. Başlangıçta en yaygın olanlardan biri, sol başparmağın, başparmak tuşunun yanındaki küçük kaldıraçla birlikte basması: sol başparmak bu kaldıraçla birlikte, sol işaret parmağı tuşta. Böylece si bemol, si'nin parmak düzenine çok yakın bir düzenle çalınıyor. Hangi parmak düzeninin kullanılacağı, öğretmenle birlikte kararlaştırılıyor. Arda fa majörün ilk beş sesini önce yukarı, sonra aşağı, yavaş bir tempoda çaldı ve si bemol ile si arasındaki farkı kulağıyla dinledi.

Günlük egzersiz düzeni

Gamlar ve egzersizler, değişmeyen bir sırayla akan kısa bir günlük düzene oturtuluyor. Bu düzen, önceki derslerdeki ısınmayla açılıyor: birkaç dakika baş borusu, ardından takılmış flütle uzun sesler. Ardından uzun ses egzersizi bilinen bütün seslere yayılıyor: her ses birkaç saniye boyunca, aynı tonda ve aynı güçte tutuluyor.

Sonra bir dil egzersizi geliyor: tek bir ses üzerinde, metronomun her vuruşunda bir "tu" ile başlatılan kısa sesler. Ardından bir parmak geçişi egzersizi: iki komşu ses arasında, önce dille, sonra bağlı olarak, yavaşça gidip gelmek. En son gam: fa majörün ilk beş sesi, yukarı ve aşağı.

Bu düzen, başlangıçta on ile on beş dakika arasında sürüyor ve ardından parça çalışmasına geçiliyor. Arda'nın egzersiz düzeni bir kâğıda yazıldı ve nota sehpasının köşesine iliştirildi. Her gün aynı sırayla çalışmak, Arda'nın ne yapacağını düşünmeden başlamasını ve dikkatini egzersizlerin kendisine vermesini sağladı.

Zor geçişler

Bazı geçişler, başlangıç öğrencileri için ötekilerden daha zor. Si ile do arasındaki başparmak geçişi bunlardan biri; re ile mi arasındaki geçiş de, sağ serçe parmağının mi bemol tuşuna inip kalkmasını gerektirdiği için dikkat istiyor. Bu geçişler, egzersiz düzeninin parmak geçişi bölümünde ayrıca çalışılıyor.

Zor bir geçişi çalışmanın bir yolu, onu çok yavaş bir tempoda, iki ses arasında gidip gelerek tekrarlamak. Önce sessizce, yalnızca parmakları değiştirerek; sonra dille, her sesi ayrı başlatarak; en son bağlı, havayı kesmeden. Her aşamada parmakların aynı anda hareket edip etmediği dinleniyor; bir parmak geç kaldığında iki ses arasında kısa bir ara ses duyuluyor.

Arda si ile do arasındaki geçişi bu üç aşamayla çalıştı. Bağlı geçişte başta, başparmak öteki parmaklardan önce kalktığı için kısa bir ara ses duyuluyordu. Birkaç gün sonra, başparmak ile sol işaret parmağının değişimini zihninde tek bir hareket olarak düşünmeye başladığında, ara ses kayboldu.

Başlangıç repertuvarını seçmek

Başlangıç repertuvarı, öğrencinin bildiği seslerle ve ritimlerle çalabileceği parçalardan seçiliyor. Arda'nın sesleri re'den do'ya ve si bemolü kapsıyordu; ritimleri birlik, ikilik, dörtlük ve sekizliklerdi. Seçilecek parçalar bu sınırlar içinde kalmalıydı.

Bu sınırlar içinde çok sayıda parça bulunabiliyor. Flüt için yazılmış başlangıç kitapları, bu ses aralığında kalan kısa parçalar içeriyor. Kısa halk ezgileri, türküler ve çocuk şarkıları da çoğu zaman dar bir ses aralığında kalıyor ve bir öğretmen tarafından bu sesler içinde yazılabiliyor. Öğrencinin tanıdığı bir ezgi, kulağı yardımcı olduğu için ayrıca kolaylık sağlıyor.

Seçimde, parçanın öğrencinin zor geçişlerini ne kadar içerdiğine de bakılıyor. Başlangıç için, zor geçişlerden yalnızca birini ya da ikisini içeren ve geri kalanı rahat olan parçalar uygun. Leyla Hoca, Arda için üç kısa parça seçti: biri yalnızca si, la ve sol'den oluşan bir ezgi, biri re'den la'ya inip çıkan bir halk ezgisi, biri de si ile do arasında birkaç kez gidip gelen ve fa majörün ilk beş sesini kullanan bir parça.

İlk parçayı çalışmak

Yeni bir parça, önceki derste kurulan yolla çalışılıyor: notaların adlarını okumak, ritmi vurmak, parmakları sessizce çalışmak, nefes yerlerini işaretlemek ve sonunda ağır bir hızda üflemek. Bu yola, parçanın zor yerlerini önceden bulmak ekleniyor.

Parçanın zor yerleri, ilk okumada işaretleniyor: zor bir geçiş, bir değiştirici işaret, bir pes ses, uzun bir cümle. Bu yerler, parçanın tamamı çalınmadan önce ayrıca, egzersiz düzeninin yöntemleriyle çalışılıyor. Böylece parça baştan sona çalındığında, zor yerler artık sürpriz olmuyor.

Arda üçüncü parçanın zor yerini, si ile do arasındaki üç gidip gelişi, egzersiz düzeninin geçiş bölümünde birkaç gün çalıştı. Ardından parçayı baştan sona, yavaş tempoda çaldığında, bu yer parçanın geri kalanıyla aynı akışta geçti. Arda, ilk kez bir parçanın tamamını durmadan çaldı ve bunu kaydetti.

Gam, egzersiz ve parçayı dengelemek

Bir günlük çalışma, gam, egzersiz ve parça arasında dengeli biçimde paylaştırılıyor. Başlangıçta egzersizler ve gamlar çalışmanın kabaca yarısını, parçalar öteki yarısını alabiliyor. Bu denge, öğrencinin hem becerilerini kurmasını hem de bu becerileri müzik içinde kullanmasını sağlıyor.

Bu dengenin bozulması iki yönde olabiliyor. Yalnızca egzersiz çalışan bir öğrenci, becerilerini müzikte kullanma fırsatı bulamıyor ve çoğu zaman motivasyonunu kaybediyor. Yalnızca parça çalışan bir öğrenci ise, parçalardaki zor yerleri çözmeye yetecek becerileri kuramıyor ve aynı yerlerde takılmaya devam ediyor.

Arda'nın çalışması, yirmi beş dakikaya çıktı: on dakika egzersiz ve gam, on beş dakika parça. Leyla Hoca, Arda'nın egzersiz düzeninin, çalıştığı parçaların zor yerlerine göre zaman zaman değiştirilmesini önerdi: bir parçada pes sesler zorsa, uzun ses egzersizi pes seslere yoğunlaşıyordu.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Deneyimli flüt öğretmenleri, gamları yalnızca bir parmak alıştırması olarak değil, bir ton alıştırması olarak da çalıştırıyor. Bir gamın her sesi, aynı tonda, aynı güçte ve aynı temizlikte çalınmalı; ama flütün pes, orta ve tiz sesleri doğal olarak farklı davranıyor. Usta öğretmenler gamı yavaş tempoda, her sesi bir uzun ses gibi dinleyerek çalıştırıyor ve öğrencinin tonunu bütün seslerde eşitlemesini bir hedef olarak koyuyor.

Bir başka incelik, egzersizleri parçalardan türetmek. Bir parçada zor bir geçiş ya da zor bir ritim bulunduğunda, usta öğretmenler o yeri parçadan çıkarıp küçük bir egzersize dönüştürüyor. Bu, öğrencinin egzersizlerin neden yapıldığını görmesini sağlıyor: egzersiz, soyut bir zorunluluk değil, sevdiği bir parçanın zor yerini çözmenin bir yolu oluyor.

Usta öğretmenler, başlangıç repertuvarında öğrencinin isteğine de yer açıyor. Bir öğrencinin çalmak istediği bir ezgi, bildiği seslerin dışına çıkıyorsa, öğretmen onu bu seslere uyacak biçimde sadeleştirebiliyor ya da bir sonraki adımda öğrenilecek seslerle birlikte bir hedef olarak saklıyor. Öğrencinin kendi seçtiği bir ezgiyi çalması, çalışma isteğini çoğu zaman öteki her şeyden çok besliyor.

Ustaların bir alışkanlığı da öğrenciyle birlikte, haftalık olarak egzersiz düzenini gözden geçirmek. Bir beceri sağlamlaştığında onun egzersizi kısaltılıyor ya da çıkarılıyor; yeni bir zorluk ortaya çıktığında onun için yeni bir egzersiz ekleniyor. Böylece egzersiz düzeni, öğrencinin gerçek ihtiyaçlarına göre değişen canlı bir araç olarak kalıyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: "Pes sesler çıkmıyorsa daha güçlü üflemeliyim." Güçlü hava pes sesleri çoğu zaman bir oktav yukarı sıçratıyor. Pes seslerde hava daha yavaş, daha geniş ve biraz daha aşağı yönelmeli; parmakların tuşları tam kapattığından da emin olunmalı.

Yaygın yanlış: "Sağ el yalnızca tuşlara basar." Sağ başparmak flütü alttan destekliyor. Başparmak yerinden kaydığında flüt sallanıyor ve öteki parmaklar tuşlara düzgün basamıyor.

Yaygın yanlış: "Gam sıkıcı bir alıştırmadır, parça çalmak daha önemlidir." Gamlar, sesleri, parmak geçişlerini ve tonu sistemli biçimde kuruyor. Parçalardaki pek çok zor yer, gamlarda çalışılmış hareketlerden oluşuyor.

Yaygın yanlış: "Bir parçayı öğrenmek için onu baştan sona tekrar tekrar çalarım." Baştan sona tekrar, zor yerleri az, kolay yerleri çok çalıştırıyor. Zor yerler önceden bulunup ayrıca çalışıldığında, parça daha hızlı ve daha temiz öğreniliyor.

Yaygın yanlış: "Başlangıç repertuvarı için her parça olur." Başlangıç parçaları öğrencinin bildiği seslerle ve ritimlerle sınırlı olmalı ve zor geçişlerden yalnızca birini ya da ikisini içermeli. Aksi hâlde parça, öğrencinin her ölçüde takıldığı bir engele dönüşüyor.

Uygulama

Metronom, ayna, kalem ve iki üç kısa parça yeter. Çalışmaya her zamanki ısınmayla başla.

Sağ elin seslerini öğren. Dizekte fa'yı birinci aralıkta, mi'yi birinci çizgide, re'yi dizeğin hemen altında bul. Sol'den başla; sağda önce bir, sonra iki, sonra üç parmak indirerek fa, mi ve re'ye in. Re'de sağ serçe parmağını mi bemol tuşundan kaldırmayı unutma. Önce sessizce, sonra sesle, re'den si'ye kadar merdiveni yukarı ve aşağı çal.

Pes seslerde havayı ayarla. Re, mi ve fa'yı uzun sesler olarak çal. Ses bir oktav yukarı sıçrarsa, havayı yavaşlat, dudak açıklığını biraz genişlet ve havayı biraz daha aşağı yönelt. Bir aynanın önünde flütün her seste aynı açıda kalıp kalmadığına ve sağ başparmağın yerinde durup durmadığına bak.

Do ve si bemolü ekle. Do'yu yalnızca sol işaret parmağı tuşta ve sağ serçe parmağı mi bemol tuşunda olacak biçimde çal. Si bemolü öğretmeninle kararlaştırdığın parmak düzeniyle çal. Ardından fa majörün ilk beş sesini, fa, sol, la, si bemol ve do'yu, yavaş bir tempoda yukarı ve aşağı çal.

Egzersiz düzenini kur. Bir kâğıda günlük düzenini yaz: ısınma, bütün seslerde uzun sesler, tek seste dil egzersizi, iki komşu ses arasında geçiş egzersizi ve gam. Kâğıdı nota sehpana iliştir ve her gün bu sırayla, on ile on beş dakika çalış.

Zor geçişleri ayrıca çalış. Si ile do, re ile mi gibi zor geçişleri çok yavaş bir tempoda üç aşamada çalış: önce sessizce, sonra her sesi dille, en son bağlı. Ara ses duyarsan tempoyu yavaşlat ve parmakları tek bir hareket olarak düşün.

İlk parçalarını çal. Bildiğin seslerle ve ritimlerle çalınabilen iki üç kısa parça seç. Her parçanın zor yerlerini kurşun kalemle işaretle ve önce bunları ayrıca çalış. Ardından parçayı adlarını okuyarak, ritmini vurarak, parmaklarını sessizce çalışarak ve nefes yerlerini işaretleyerek hazırla; sonra ağır hızda bir kez kesintisiz çal ve kaydını al.

Kilit özet

Gam, egzersiz ve başlangıç repertuvarı bir üçlü oluşturuyor: gam sesleri ve parmak bağlantılarını, egzersiz becerileri, parça ise bunları birleştiren müziği veriyor.

Fa, mi ve re, sol'ün üstüne sağ elden birer parmak eklenerek bulunuyor; re'de sağ serçe parmağı pek çok düzende mi bemol tuşundan kalkıyor.

Pes seslerde hava daha yavaş, daha geniş ve biraz daha aşağı yöneliyor; güçlü hava sesi bir oktav yukarı sıçratıyor ve tuşların tam kapanması özellikle önemli.

Do, yalnızca sol işaret parmağıyla çalınıyor ve si ile do arasındaki başparmak geçişi, başlangıçta bilinen zor bir geçiş. Sağ başparmak flütü alttan destekliyor; yerinden kaydığında flüt sallanıyor.

Bir majör gamın ilk beş sesi, fa majörde fa, sol, la, si bemol ve do; si bemol, öğretmenle kararlaştırılan bir parmak düzeniyle çalınıyor.

Günlük egzersiz düzeni ısınma, uzun sesler, dil, geçiş ve gamdan oluşuyor ve her gün aynı sırayla yapılıyor. Zor geçişler sessizce, dille ve bağlı olarak, yavaş tempoda çalışılıyor.

Başlangıç repertuvarı bilinen seslerle ve ritimlerle sınırlı, zor geçişlerden yalnızca birini ya da ikisini içeren parçalardan seçiliyor. Zor yerler önceden bulunup ayrıca çalışılıyor ve günlük çalışma gam, egzersiz ve parça arasında dengeli biçimde paylaştırılıyor.

Sonraki derse köprü

Arda'nın üç kısa parçası var ve üçüncüsünü baştan sona durmadan çalabiliyor. Ama kaydını dinlediğinde iki şey fark ediyor: kolay ölçülerde farkında olmadan hızlanıyor, si ile do arasındaki geçişe gelince yavaşlıyor. Bir de, aynı ölçüdeki aynı nota her çalışta bir kez daha yanlış çıkıyor.

Bir metronom, bir öğrencinin kolay yerlerde hızlanıp zor yerlerde yavaşladığı bir çalışmayı nasıl düzenli bir tempoya bağlar ve tempo hangi adımlarla yükseltilir?

Ve aynı yerde tekrar eden bir hata, sebebi bulunup küçük bir tekrar döngüsüyle nasıl kalıcı olarak düzeltilir?