Ritim ve perde motifleri

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Bir motif iki bağımsız katmandan oluşuyor: ritim katmanı zamanın, perde katmanı yüksekliğin çizimi. Kulak ikisini tek bir şekil olarak duyuyor, ama birbirlerinden ayrılabiliyorlar.

Katmanları ayırmak, yani ritmi tek notada, perdeleri eşit uzunlukta çalmak, motifin kimliğinin nerede durduğunu gösteriyor. Kimlik bazı motiflerde ritimde, bazılarında perdede, bazılarında ikisine dağılmış.

Bir katmanın tek başına tanınması bağlama bağlı. Bir parçanın içinde motif önce iki katmanıyla birlikte öğretildiğinde, sonradan katmanlarından biriyle çağrılabiliyor.

Kimliği taşımayan katman bir özgürlük alanı: onu değiştirmek motifi yenilerken tanınır bırakıyor. Kimliği taşıyan katmana dokunmak ise motifi dönüştürme kararı.

Geliştirilebilir bir motif sade bir çerçeve içinde tek bir kanca taşıyor. Katmanları ayrı ayrı değiştirerek tek bir motiften çeşitli ama bağlı bir aile türetiliyor.

Açılış sahnesi

Bir öğrenci fikir arşivinde birkaç notalık bir kayıt buluyor ve onu dinledikçe içinde canlı bir şey olduğunu hissediyor. Bu küçük fikirden bir parça kurmak istiyor. İlk denemede notalardan birini değiştiriyor; fikir bir anda sönüyor. İkinci denemede ritmi biraz düzeltiyor, daha düzenli yapıyor; fikir yine sönüyor. Neye dokunsa, o canlı şey kayboluyor.

Hocası ona bir deney yaptırıyor. Önce fikrin yalnızca ritmini, hepsini aynı notada çalmasını istiyor. Öğrenci çalıyor ve şaşırıyor: tek notada bile o canlılık orada. Sonra fikrin notalarını, hepsini eşit uzunlukta, düz bir sırayla çalmasını istiyor. Bu kez fikirden geriye neredeyse hiçbir şey kalmıyor.

Öğrenci şimdi anlıyor. Fikrini canlı kılan şey notalar değil, ritmiymiş. İkinci denemede düzelttiği şey tam da fikrin kalbiydi. Notalar ise sandığından çok daha serbest.

Motifini geliştirmenin yolu, önce onun hangi yanıyla yaşadığını bulmaktı.

Bu derste ne olacak

Önce bir motifin birbirinden ayrılabilen iki katmandan oluştuğunu göreceğiz: ritim ve perde. Sonra bu katmanları ayırmanın, bir motifin kimliğinin nerede durduğunu bulmanın en doğrudan yolu olduğunu kuracağız. Ardından kimliği taşımayan katmanın bir özgürlük alanı olduğunu, motifi tanınır bırakarak neyin değiştirilebileceğini konuşacağız. Bir motifi geliştirilebilir yapan şeyin ne olduğuna bakacağız: çok sade de olmayan, çok karmaşık da olmayan, bir ayırt edici özellik. En sonda katmanları ayırarak tek bir motiften bütün bir aileyi nasıl türetebileceğimizi göreceğiz.

Sıfır noktası

Motif, bir parçada tekrar eden ve tanınan en küçük müzik birimi. Genellikle yalnızca birkaç nota uzunluğunda, ama parçanın geri kalanı çoğu zaman onun değişmiş hâllerinden kuruluyor.

Her motif iki bilgiyi aynı anda taşıyor. Biri zaman bilgisi: notaların ne zaman başladığı ve ne kadar sürdüğü, yani ritim. Öteki yükseklik bilgisi: notaların hangi perdelerde olduğu, aralarındaki mesafeler ve yukarı aşağı hareketin çizdiği şekil. Bu derste ilkine ritim katmanı, ikincisine perde katmanı diyeceğiz.

Bu iki katman bir motifte kaynaşmış duyuluyor, ama birbirinden bağımsız. Aynı ritim başka perdelerle, aynı perdeler başka bir ritimle çalınabiliyor. Bestecinin elindeki en güçlü araçlardan biri tam da bu bağımsızlık.

Bu dersin sınavı şu: arşivindeki bir motifi aldığında, onu tanınır kılan şeyin ritminde mi, perdelerinde mi, yoksa ikisinin birleşiminde mi durduğunu söyleyebiliyor musun?

Mekanizma

Motif iki katmandan oluşur

Bir motifi dinlerken ritim ile perdeyi ayrı ayrı duymuyoruz; kulak ikisini tek bir şekil olarak alıyor. Ama bu şekil, iki ayrı çizimin üst üste konmasıyla oluşuyor.

Ritim katmanı zamanın çizimi: kısa ve uzun notaların sırası, vurguların nereye düştüğü, notaların arasındaki boşluklar. Perde katmanı ise yüksekliğin çizimi: notaların yukarı mı aşağı mı gittiği, küçük adımlarla mı büyük sıçramalarla mı ilerlediği, hangi perdeye dönüp hangisinden uzaklaştığı.

Bu ayrım, analizde bir motifin değişmiş hâllerini tanımak için kullanılıyor. Bestecinin elinde ise başka bir işe yarıyor: bir motifi geliştirirken neye dokunulacağını ve neyin korunacağını seçmeye.

Katmanları ayırmak kimliği bulur

Açılıştaki deney, bir motifin kimliğini bulmanın en basit yolu. Motifin ritmini tek bir notada çalmak perde katmanını ortadan kaldırıyor; geriye yalnızca zamanın çizimi kalıyor. Perdelerini eşit uzunlukta çalmak ise ritim katmanını siliyor; geriye yalnızca yüksekliğin çizimi kalıyor.

Bu iki soyulmuş hâlden hangisi motifi hâlâ çağırıyorsa, kimliğin büyük kısmı orada duruyor. Bazı motiflerde bu ritim oluyor: kısa-kısa-uzun gibi belirgin bir zaman kalıbı, notalar değişse bile motifi hemen çağırıyor. Bazılarında ise perde: ritmi sade ve eşit, ama beklenmedik bir sıçrama ya da kendine özgü bir iniş motifi tanınır kılıyor.

Bazı motiflerde ise kimlik iki katmana eşit dağılmış. Bunlar en kırılgan olanlar, çünkü hangi katmana dokunulsa motif bir miktar kayboluyor. Ama aynı zamanda en güçlü olanlar; iki katman birlikte duyulduğunda çok belirgin bir kimlik oluşturuyorlar.

Bağlam ritmi taşır

Katmanlardan birinin tek başına ne kadar tanınır kaldığı bağlama bağlı. Tanıdık bir şarkının yalnızca ritmini bir masaya vurmak, dinleyicilerin çoğuna o şarkıyı düşündürmüyor; ritim kalıbı pek çok şarkıda ortak olabildiği için tek başına yeterli ipucu vermiyor.

Bir parçanın içinde ise durum değişiyor. Motif birkaç kez ritmi ve perdeleriyle birlikte duyulduktan sonra, dinleyici o ritmi o motife bağlamış oluyor. Artık ritim tek başına, başka perdelerle ya da yalnızca bir vurmalı çalgıda duyulduğunda bile motifi çağırıyor.

Beethoven'ın Beşinci Senfonisi'nin açılışındaki kısa-kısa-kısa-uzun kalıbı bunun en bilinen örneklerinden. Kalıp açılışta belirli perdelerle kuruluyor; eserin ilerleyen yerlerinde farklı perdelerde, farklı çalgılarda defalarca dönüyor ve her seferinde tanınıyor. Kalıbı tanınır kılan, onun eserin başında dinleyiciye iyice öğretilmiş olması.

Bu, bestecinin işine doğrudan dokunuyor: bir motif önce iki katmanıyla birlikte kuruluyor, ardından katmanlarından biriyle çağrılabiliyor.

Kimliği taşımayan katman serbesttir

Bir motifin kimliği ağırlıkla bir katmandaysa, öteki katman görece serbest. Açılıştaki öğrencinin motifi ritmiyle yaşıyordu; ritmi korunduğu sürece notalar oldukça geniş bir alanda değiştirilebilir ve motif hâlâ tanınır.

Bu serbestlik, motifi geliştirirken hangi yönde cesur olunabileceğini gösteriyor. Ritmiyle yaşayan bir motifin perdeleri bir akor değişimine uyacak biçimde kaydırılabiliyor, farklı bir gamda yeniden kurulabiliyor, yönü tersine çevrilebiliyor. Perdesiyle yaşayan bir motifin ritmi ise uzatılabiliyor, sıkıştırılabiliyor, farklı bir ölçüye yerleştirilebiliyor.

Kimliği taşıyan katmana dokunmak da mümkün, ama başka bir iş. O katmanı değiştirmek, motifi tanınmaz hâle getirme riskini taşıyor ve genellikle motifin gerçekten dönüştürülmesi, yeni bir karaktere bürünmesi istendiğinde bilinçli olarak yapılıyor.

Geliştirilebilir motifin bir ayırt edici özelliği vardır

Her küçük fikir iyi bir motif olmuyor. Çok sade bir fikir, örneğin eşit uzunlukta, adım adım yükselen birkaç nota, bir kimlik taşımıyor; değiştirildiğinde değişen bir şey görünmüyor, çünkü baştan hiçbir şey belirgin değildi. Çok karmaşık bir fikir ise akılda tutulamıyor ve değişmiş hâllerinde tanınamıyor.

Geliştirilebilir motiflerin çoğunda tek bir ayırt edici özellik var: sade bir çerçeve ve onun içinde dikkati çeken bir şey. Beklenmedik bir uzun nota, düzenli bir akışı kesen bir sıçrama, bir vuruşun dışında başlayan bir giriş. Bu tek özellik motifin kancası; motif ne kadar değişirse değişsin, o korunduğu sürece tanınıyor.

Arşivden bir motif seçerken bu yüzden sorulacak soru "güzel mi" değil, "neyle tanınıyor" oluyor. Kancası bulunabilen bir fikir, güzel ama kancasız bir fikirden çoğu zaman daha verimli bir başlangıç.

Katmanları ayırarak bir aile türetmek

Katmanlar ayrıldığında tek bir motif bir tohum olmaktan çıkıp bir türetme aracına dönüşüyor. Ritmi sabit tutup perdeleri değiştirmek bir yol; perde şeklini sabit tutup ritmi değiştirmek başka bir yol. İkisinin bir kısmını değiştirmek üçüncü bir yol.

Bu yolla türetilen hâller bir aile oluşturuyor: her biri farklı, ama hepsi aynı kaynaktan geldiği duyuluyor. Bir parçanın farklı bölümleri bu ailenin farklı üyelerinden kurulduğunda, parça hem çeşitli hem bütünlüklü geliyor.

Ailenin sınırı kulakla belirleniyor. Bir türetme kaynak motife hâlâ bağlı duyuluyorsa ailenin üyesi; bağ kopmuşsa yeni bir motif. Yeni bir motif doğması da değerli, ama bestecinin hangisini yaptığını bilmesi gerekiyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Ritim katmanı kendi içinde de ayrışır. Bir motifin ritminde notaların başlama anları ile süreleri ayrı bilgiler. Aynı başlama anları korunup süreler kısaltıldığında motif kesik kesik, uzatıldığında akıcı bir karakter alıyor; ama başlangıçların düzeni aynı kaldığı için tanınıyor. Bu, ritimle yaşayan bir motifte bile ince bir değişim alanı açıyor.

Perde katmanında şekil ile mesafe ayrı şeyler. Bir motifin yukarı aşağı hareketinin genel şekli ile notalar arasındaki tam mesafeler ayrı ayrı değiştirilebiliyor. Şekil korunup mesafeler büyütüldüğünde motif genişliyor, küçültüldüğünde daralıyor; genel çizgi aynı kaldığı sürece kulak onu tanıyor. Bu şeklin ayrıntıları bir sonraki dersin konusu.

Motifi iki katmanıyla birlikte ilk kez duyurmak önemli. Bir motif parçada ilk kez duyulduğunda iki katmanı birlikte, açık ve değişmemiş hâliyle verildiğinde, sonraki değişmiş hâlleri çok daha kolay tanınıyor. Motifin ilk görünüşü, dinleyiciye bir öğretme anı.

Arşiv etiketi katmanı da söyleyebilir. Bir fikri arşive kaydederken ya da etiketlerken, onun ritimle mi perdeyle mi yaşadığını not etmek, sonradan onu hangi yönde geliştireceğine dair bir ipucu saklıyor. "Ritim motifi", "sıçrama motifi" gibi bir kelime yeterli.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlış: Bir motif notalarından ibarettir. Motif iki katmandan oluşuyor ve kimliği çoğu zaman ritminde duruyor. Notaları korunup ritmi düzleştirilen bir motif, notaları değişip ritmi korunan bir motiften daha çok kaybolabiliyor.

Yaygın yanlış: Motifi geliştirmek her yanını biraz değiştirmektir. Her yanı birden değiştirilen bir motif kaynağına bağlı duyulmuyor. Kimliği taşıyan katmanı koruyup ötekini değiştirmek, motifi hem yenileyen hem tanınır bırakan yol.

Yaygın yanlış: Bir ritim tek başına her zaman tanınır. Bağlamından koparılmış bir ritim, başka şarkılarla karışacak kadar sıradan olabildiği için çoğu zaman tanınmıyor. Ritmin tek başına tanınması, motifin önce iki katmanıyla birlikte öğretilmiş olmasına bağlı.

Yaygın yanlış: En güzel fikir en iyi motiftir. Güzel ama belirgin bir özelliği olmayan bir fikir, değiştirildiğinde tanınmaz hâle geliyor. Geliştirilebilir motif, sade bir çerçeve içinde tek bir kancası olan motif.

Yaygın yanlış: Karmaşık bir motif daha zengin bir parça verir. Çok sayıda belirgin özelliği bir arada taşıyan bir motif dinleyicinin belleğine sığmıyor; değiştirildiğinde nereden geldiği kayboluyor. Bir parçanın zenginliği motifin karmaşıklığından değil, sade bir motiften türetilen hâllerin çeşitliliğinden geliyor.

Uygulama

Bir önceki derste kurduğun arşivden, içinde canlı bir şey olduğunu hissettiğin kısa bir motif seç. Onu çalgında ya da sesinle birkaç kez tekrarla, ta ki kafanda net bir biçimde duruncaya kadar.

İlk adımda katmanları ayır. Motifin ritmini tek bir notada çal ya da bir masaya vur. Ardından perdelerini, hepsi aynı uzunlukta, düz bir sırayla çal. Her soyulmuş hâlden sonra kendine sor: motif hâlâ burada mı? Cevabını arşivdeki etiketinin yanına yaz: ritim motifi, perde motifi ya da ikisine dağılmış.

İkinci adımda kancayı bul. Motifi tanınır kılan tek özellik nedir: uzun bir nota mı, bir sıçrama mı, vuruşun dışında bir başlangıç mı? Bir kelimeyle not et. Bulamıyorsan, motifin fazla sade ya da fazla karmaşık olup olmadığını düşün ve gerekirse arşivden başka bir fikir seç.

Üçüncü adımda serbest katmanı kullanarak türet. Motifin kimliği ritimdeyse, ritmi koruyup perdeleri değiştirerek dört farklı hâl yaz ya da kaydet. Kimlik perdedeyse, perde şeklini koruyup ritmi dört farklı biçimde değiştir. Her hâlde kancanın korunduğundan emin ol.

Son adımda aileyi kulakla sına. Kaynak motifi ve dört türetilmiş hâli art arda çal ve her birinin kaynağa hâlâ bağlı duyulup duyulmadığını işaretle. Bağı kopanları atma; onları arşive yeni birer motif olarak ekle. Aile üyelerini ise ayrı bir etiketle arşivde bir arada tut; kursun ilerleyen derslerinde bu aileden bir parça kurulacak.

Kilit özet