Dijital çizim ve modelleme

Açılış sahnesi

Pazartesi sabahı Emre ekranı Ilgın'a çeviriyor. Hafta sonu boyunca Yamaç Evi'nin sokak katını bilgisayarda bir model olarak kurmuş. Bu model çizgilerden değil nesnelerden oluşuyor: her duvar katmanlarını, her kapı net genişliğini, her pencere denizlik yüksekliğini biliyor. Emre bir düğmeye basıyor ve plan, iki kesit ve dört görünüş aynı modelden aynı anda çıkıyor.

"Bir şey daha var," diyor Emre ve Hayriye Hanım'ın ceviz dolabını, yüz yirmiye elli sekize iki yüz santimetrelik bir kutu olarak modele yerleştiriyor. Kutuyu sokak kapısından içeri taşıyor, antreden ve holden geçirip Hayriye Hanım'ın odasına, Ilgın'ın kâğıt üzerinde ona ayırdığı duvara yerleştiriyor. Ekranda kutunun arka yüzü kırmızıya dönüyor: dolap, duvar boyunca uzanan bir başka nesneyle aynı yeri işgal ediyor.

Ardından ikinci bir kırmızı uyarı geliyor, bu kez Emre'nin hiç beklemediği bir yerden. Hayriye Hanım'ın banyosunun sürgülü kapısının, kanadı açılırken duvarın içine kaydığı cep, Orhan Bey'in perde duvarının tam içine düşüyor. Ilgın sandalyesini ekrana yaklaştırıyor. "Bunların ikisini de kâğıtta görmemiştik," diyor.

Bu derste ne olacak

Bu modülde mimari çizimin dilini kurduk: eskiz, plan, kesit, görünüş, ölçek, sembol, perspektif, aksonometri ve rölöve. Bu son ders, bugün bir mimarlık ofisinde bu çizimlerin büyük kısmının nasıl üretildiğine bakıyor: bilgisayarla.

Önce bilgisayar destekli çizimi, yani kâğıdın ve kalemin dijital karşılığını kuracağız. Sonra ondan farklı bir şeye, yapı bilgi modellemesine geçeceğiz: çizgi yerine nesnelerle çalışan, çizimleri tek bir modelden türeten ve o modele bilgi yükleyen bir yönteme. Ardından iki aracın bir projenin hangi aşamasında neyi farklı yaptığını ve her birinin sınırını tartışacağız. Dersin sonunda çizgiyle çizmek ile nesneyle modellemek arasındaki farkı, bir projenin belirli bir aşamasında nerede ortaya çıktığını göstererek anlatabileceksiniz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Bir doktora tezi için yazılmış ilk etkileşimli çizim programı ise gerçektir.

Sıfır noktası

Bilgisayar mimarlığa iki ayrı biçimde girdi. Birincisinde bilgisayar bir çizim masasıydı: mimar kâğıda çizdiği çizgileri ekrana çizdi, ama çizgiler yine çizgiydi; bir duvar iki paralel çizgiden, bir kapı bir yaydan ibaretti. İkincisinde bilgisayar bir yapı modeli oldu: mimar artık çizgi değil duvar, kapı, pencere, döşeme kurdu ve bu nesneler kendi ölçülerini, malzemelerini ve birbirleriyle ilişkilerini taşıdı. İlki çizimi hızlandırdı. İkincisi çizmenin ne demek olduğunu değiştirdi.

Mekanizma

Bilgisayar destekli çizim: dijital kalem

Bilgisayar destekli çizim, mimari çizimin kâğıttan ekrana taşınmış hâlidir. Çizgiler kesin ölçülerle çizilir, kopyalanır, taşınır, döndürülür, silinir ve yeniden basılır. Tekrar eden öğeler, örneğin aynı kapı ya da aynı pencere, bir kez çizilip defalarca kullanılabilir. Çizimler katmanlara ayrılır: duvarlar bir katmanda, mobilya bir başkasında, ölçüler bir üçüncüsünde. Bu, elle çizmeye göre büyük bir hız ve düzen getirir.

Yapı bilgi modellemesi: nesne ve bilgi

Yapı bilgi modellemesi, bir yapıyı çizgilerle değil, gerçek yapı öğelerine karşılık gelen nesnelerle kurar. Bir duvar nesnesi kalınlığını, yüksekliğini, katmanlarını ve malzemesini bilir. Bir kapı nesnesi hangi duvarın içinde olduğunu, net genişliğini, kanat yönünü ve yangın dayanımını bilir. Bütün iki boyutlu çizimler bu modelden dilimler alınarak türetilir; modelde bir şey değiştiğinde bütün çizimler kendiliğinden güncellenir.

Araç ve düşünce

Dijital araçlar güçlüdür, ama her aşamaya ve her projeye aynı biçimde uymaz. Yapı bilgi modellemesi kesinlik ister: bir duvarı modellemek için onun kalınlığına, yüksekliğine ve malzemesine karar vermek gerekir. Tasarımın erken aşamasında, fikirler henüz belirsizken, bu kesinlik bir yüke dönüşebilir. Ayrıca yapı bilgi modellemesi öğrenmesi ve kurması zaman alan bir yöntemdir; küçük bir projede kazancı, harcanan emeği karşılamayabilir.

Çizim masasında

Emre'nin modelinin bulduğu iki çakışma, Ilgın'ın kâğıt çizimlerinde neden görünmediğini düşündürüyor.

Birincisi banyonun sürgülü kapısı. Hayriye Hanım'ın banyosuna, içeride düşen birinin önünü kesmeyecek sürgülü bir kapı koymuştu; kanadın açılırken duvarın içine kaydığı bir cep çizmişti. Kapının kanadı doksan santimetre, cebin derinliği de yaklaşık doksan santimetre. Ama o duvar, oda ile banyo arasında, Orhan Bey'in deprem dengesi için iki metre seksen santimetreye uzattığı betonarme perde duvar. Perdenin içine bir kapı cebi açılamaz; perde hem taşıyıcı hem süreklidir. Kâğıtta plan perdeyi, planın lejantı sürgülü kapıyı göstermişti; ama ikisi ayrı ayrı çizildiği için üst üste bindikleri fark edilmemişti. Modelde perde bir nesne, kapı cebi bir başka nesne; ikisi aynı yeri işgal etmeye çalışınca model uyarıyor. Ilgın kapıyı duvarın içinden değil, duvarın yüzeyinden, banyonun dış tarafında kayan bir kanatla çözüyor; kanadın kaydığı yol, perdenin önünde, hol tarafında doksan santimetrelik bir alan kaplıyor ve oraya bir askılık konmayacak.

İkincisi ceviz dolap. Kâğıt üzerinde, eşyaların rölövesinden kestiği parçalarla, dolabı kapının yanındaki duvara koymuştu ve dolap oraya rahatça sığıyordu. Ama o duvarda, Hayriye Hanım'ın yatağından banyosuna uzanan ahşap tutunma bandı da var. Kesilmiş kâğıt dolap planın üstünde bandı örtmüş, bant ise ayrı bir görünüşte çizildiği için ikisinin aynı duvarda buluştuğu görülmemişti. Modelde bant bir nesne, dolap bir başka nesne; dolabın elli sekiz santimetrelik derinliği bandın üstüne biniyor. Dolap orada dursa, Hayriye Hanım'ın gece yolunun ortasında eli bir dolap kapağına çarpacak. Ilgın dolabı bandın geçmediği karşı duvara, kuzey duvarına alıyor; Emre modelde dolabın kapısının açılırken yatağa çarpmadığını, yüz yirmi santimetrelik kapakların önünde yetmiş santimetre boş alan kaldığını sınıyor. Bant kesintisiz kalıyor.

Ilgın iki çakışmayı bir aşamaya bağlıyor. Fikir aşamasında, eskiz ve kâğıtla çalıştığı haftalarda bu ayrıntılar henüz yoktu ve olmaları da gerekmiyordu. Uygulama aşamasına yaklaşırken, ölçüler kesinleştiğinde ve disiplinlerin çizimleri bir araya geldiğinde, modelin işi tam olarak bu: kâğıtta ayrı duran şeylerin aynı yerde buluştuğu noktaları bulmak.

Usta katmanı

Amerikalı mimar ve araştırmacı Charles Eastman, yetmişli yıllardan başlayarak bilgisayarın mimarlıkta çizgi çizmek yerine yapının kendisini tarif etmek için kullanılabileceğini savunanların başında geldi. Eastman ve arkadaşlarının yıllar sonra yazdığı el kitabı, yapı bilgi modellemesinin ne olduğunu, mimarlar, mühendisler, müteahhitler ve iş sahipleri için ne anlama geldiğini, nasıl uygulandığını ve hangi sorunlarla karşılaştığını sistemli biçimde anlatan temel kaynaklardan biri oldu.

Yapı bilgi modellemesinin vaadi, bütün disiplinlerin aynı modelde, aynı bilgiyle çalışmasıdır. Ama bu vaat her zaman tutmaz: farklı yazılımlar birbirinin dosyasını her zaman okuyamaz, bir disiplinin modeli ötekininkine göre eski kalabilir, bir modelin ne kadar ayrıntılı olacağı her projede yeniden pazarlık konusu olur. Araç ne kadar gelişirse gelişsin, modeli kuran, okuyan ve gerçekle karşılaştıran yine insanlardır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bilgisayar mimarlığa iki biçimde girdi. Bilgisayar destekli çizim çizgileri dijitalleştirdi; yapı bilgi modellemesi yapının kendisini, öğelerini ve bilgisini modelledi.

Çizgilerle çalışırken her çizim ayrı bir dosyadır ve biri ötekini kendiliğinden düzeltmez. Hız kazandırır, ama çizgilerin ne olduğunu bilmez.

Yapı bilgi modellemesinde çizimler tek bir modelden türetilir; bir değişiklik her yere yansır, listeler ve metrajlar modelden alınır, çakışma denetimi farklı disiplinlerin öğelerinin aynı yeri işgal ettiği noktaları inşaat başlamadan bulur.

Her araç bir aşamaya uyar. Fikir aşamasında eskiz, kesinleşen tasarımda model, şantiyede kroki ve rölöve. Model bir niyettir; gerçek yapı her zaman ayrıca ölçülmelidir.

Sonraki derse köprü

Bu dersle birlikte akademinin ilk bölümü bitiyor: mimarlığın ne olduğunu, bir mekânın nasıl okunduğunu ve nasıl çizildiğini kurduk. İkinci bölüm tasarımın temellerine geçiyor ve ilk ders bir yapıyı en yalın öğelerine ayırarak okumayı öğretiyor. Bir kolon bir çizgi, bir duvar bir düzlem, bir oda bir hacimdir; bir kapının kolu bile bir noktadır. Sonraki derste bir yapıyı nokta, çizgi, düzlem ve hacim öğelerine ayırarak bir aksonometrik şemayla çözümleyeceğiz.