Rölöve: var olanı ölçmek

Açılış sahnesi

Bir cumartesi sabahı Ilgın ile Emre, ailenin kiraladığı daireye, Hayriye Hanım'ın şimdiki odasına geliyor. Ellerinde iki şerit metre, bir lazer metre, bir su terazisi, bir pafta altlığı ve bir kurşun kalem var. Hayriye Hanım koltuğunda oturmuş, onları merakla izliyor.

"Yeni evi çiziyorsunuz, buraya neden geldiniz?" diye soruyor. Ilgın odanın köşesindeki koyu ceviz dolabı gösteriyor. Dolabı Hayriye Hanım'ın rahmetli eşi, bir marangoz, evlendikleri yıl yapmış. "O dolap sizinle gelecek," diyor Ilgın. "Koltuğunuz da, komodininiz de. Yeni odayı onlara göre çizmek için önce bu odayı ve içindeki her şeyi ölçmemiz gerekiyor."

Emre şerit metreyi duvar boyunca çekerken Ilgın bir şey yapıyor ki Emre önce anlamıyor: odanın iki köşegenini, bir köşeden karşı köşeye çapraz olarak ölçüyor. Birinci köşegen beş metre on iki santimetre. İkincisi beş metre yirmi. Ilgın gülümsüyor: "Bu oda dik değil."

Bu derste ne olacak

Şimdiye kadar kâğıda yeni bir şey koyduk. Bu ders yönü çeviriyor: duvarları zaten dikilmiş bir yeri kâğıda almak. Bir dairenin yenilenmesi, bir köy evinin onarımı, bir dükkânın dönüşümü ya da bir okula eklenecek bir kanat, hep bu işle açılır. Var olanı ölçmeden üzerine bir şey tasarlanamaz.

İlk adımda rölöveyi tanımlayıp işe neden bir krokiyle girildiğini göstereceğiz. Sonra ölçmenin tekniklerine bakacağız: duvar boylarını, kümülatif ölçüleri, köşegenleri, yükseklikleri ve duvar kalınlıklarını. Ardından en sık yapılan hataları ve onları yakalamanın yollarını göreceğiz. Son olarak ölçüleri ofiste ölçekli bir plana dönüştüreceğiz. Dersin sonunda var olan bir odanın rölövesini şerit metreyle alıp ölçülü bir plana çevirebileceksiniz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Ayasofya'nın yarım yüzyıl süren rölövesi ise gerçektir.

Sıfır noktası

Bir yapıyı tasarlarken mimar ölçüyü kendisi belirler. Var olan bir yapıyı ölçerken ise yapı ona kendi ölçüsünü söyler ve bu ölçü çoğu zaman beklenenden farklıdır. Duvarlar düz değildir, köşeler dik değildir, döşemeler eğiktir, aynı odanın iki karşı duvarı farklı uzunluktadır. Eski projeler ve emlak planları çoğu zaman yapının gerçek hâlini değil, yapılması tasarlanan hâlini gösterir. Rölöve, yapının gerçekte ne olduğunu kayda geçirmektir.

Mekanizma

Önce kroki, sonra ölçü

Rölövenin ilk adımı ölçmek değil, çizmektir. Mekâna girer girmez, oranları gözeterek ama ölçüsüz bir plan krokisi çizilir: duvarlar, kapılar, pencereler, kolonlar, nişler, radyatörler, prizler. Ölçüler bu krokinin üstüne yazılır. Krokisiz alınan ölçüler bir sayı listesine dönüşür ve ofiste hangi sayının hangi duvara ait olduğu bulunamaz.

Odalar dik değildir

Bir odanın dört duvarını ölçmek, onu çizmek için yetmez. Dört kenarı bilinen bir dörtgen, köşeleri farklı açılarla sonsuz biçimde kurulabilir. Odanın biçimini sabitlemenin yolu, onu üçgenlere bölmektir: bir üçgenin üç kenarı bilinirse biçimi kesinleşir. Bu yüzden rölövede her odanın en az bir, tercihen iki köşegeni ölçülür.

Yükseklikler ve kalınlıklar

Bir planı çizmek için duvar boyları yeterlidir, ama bir rölöve yalnızca bir plan değildir. Pencerelerin alt ve üst kenarları, kapıların yükseklikleri, tavanın yüksekliği, döşemenin kot farkları ve duvarların kalınlıkları da ölçülür. Duvar kalınlığı doğrudan ölçülemez; bir kapı ya da pencere boşluğunun içinden, iki yüz arasındaki uzaklık olarak alınır.

Hatalar ve sınama

Rölövede hata kaçınılmazdır; önemli olan onu yakalamaktır. En sık hatalar şerit metrenin sarkması, sıfırın yanlış yere dayanması, bir rakamın yanlış okunması ya da yazılmasıdır. Lazer metreler hızlıdır ama camdan, aynadan ya da parlak bir yüzeyden yanlış yansıyabilir. Hataları yakalamanın en güvenilir yolu, ölçüleri birbirine karşı sınamaktır: duvar boylarının toplamı, köşegenler, iki ayrı kişinin okuması.

Çizim masasında

Kiradaki odanın ölçümü bir saat sürüyor. Önce Ilgın bir kroki çiziyor: dört duvar, kapı, pencere, radyatör, dolap, yatak, koltuk, komodin. Sonra ölçüler. Odanın bir uzun duvarı üç metre seksen altı santimetre, kısa duvarı üç metre kırk iki santimetre. Emre şerit metrenin sıfırını kapı kasasının dibine sabitliyor ve duvar boyunca kümülatif ölçüyor: kapı yetmiş iki santimetre net, sonra radyatör, sonra köşe. İki köşegen beş metre on iki ve beş metre yirmi. Ofiste Ilgın hesaplıyor: oda dik olsaydı iki köşegen de beş metre on altı santimetre civarında olmalıydı. Sekiz santimetrelik fark, köşelerin yaklaşık seksen dokuz ve doksan bir derece olduğunu, odanın hafifçe çarpık olduğunu söylüyor.

Ama bu rölövenin asıl konusu oda değil, içindeki eşyalar. Ilgın her eşyanın ölçüsünü krokinin yanına yazıyor. Ceviz dolap yüz yirmi santimetre genişliğinde, elli sekiz derinliğinde, iki metre yüksekliğinde. Koltuk yetmiş sekize seksen altı. Yatak yüze iki yüz. Komodin kırk beşe kırk. Emre bir şeyi daha ölçüyor: Hayriye Hanım'ın koltuğunun oturma yüksekliği kırk sekiz santimetre; önceki derslerde onun oturduğundaki göz hizasını yüz on santimetre bulduğumuz koltuk bu.

Ofiste Ilgın bu eşyaları 1:50 ölçekte keserek, yeni odanın planının üstüne yerleştiriyor. Yeni odanın taban ölçüleri önceki derslerden belli. Dolap, kapının yanındaki duvara rahatça sığıyor; ama Ilgın onu taşıma yolunu da sınıyor. Dolap elli sekiz santimetre derin ve iki metre yüksek; yeni odanın kapısı net doksan santimetre ve iki metre on yüksek. Dolap kapıdan dik taşınarak geçecek: elli sekiz santimetrelik derinliği doksanlık açıklıkta iki yandan on altışar santimetre, iki metrelik boyu kapının iki metre onluk yüksekliğinde on santimetre pay bırakıyor. Koltuk pencereye dik duvara, yatak öbür duvara, komodin yatağın yanına. Hayriye Hanım'ın yeni odası, kendi eşyalarının rölövesiyle çizilmiş oluyor.

Usta katmanı

Amerika Birleşik Devletleri'nde bin dokuz yüz otuz üçte kurulan Tarihi Amerikan Yapıları Belgeleme Programı, var olan yapıları rölöve çizimleri, fotoğraflar ve yazılı raporlarla belgeleyen ilk büyük kamu programlarından biri oldu. Program yıllar içinde binlerce yapıyı belgeledi ve rölövenin nasıl yapılacağını, ölçülerin nasıl alınıp çizime nasıl dönüştürüleceğini sistemli bir standarda bağladı. Bu standartlar bugün de birçok ülkede rölöve eğitiminin dayanağıdır.

Rölöve, mimarlık eğitiminde uzun süre yalnızca bir teknik beceri olarak görüldü. Oysa bir yapıyı ölçmek, onu tanımanın en yakın yoludur. Bir duvarın neden çarpık olduğunu, bir tavanın neden sarktığını, bir dolabın neden o köşeye konduğunu ölçerken öğrenirsiniz. Van Nice'in yarım yüzyıllık ölçümü de bir kayıt olduğu kadar Ayasofya'yı bütün kusurlarıyla tanıma çabasıydı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Rölöve, var olan bir yapıyı tasarlandığı gibi değil, bugün olduğu gibi ölçüp çizmektir. Eski projeler ve emlak planları yapının bugünkü hâlini çoğu zaman göstermez.

Rölöve bir krokiyle başlar. Krokisiz alınan ölçüler bir sayı listesine dönüşür; her ölçü ait olduğu çizginin üstüne yazılmalıdır. Kümülatif ölçü, küçük okuma hatalarının birbirine eklenmesini önler.

Odalar dik değildir. Dört duvarı bilinen bir oda sonsuz biçimde çizilebilir; en az bir köşegen ölçmek onu üçgenlere bölüp biçimini kesinleştirir. Kenarları üç, dört ve beş birimle orantılı bir üçgen bir köşenin dik olup olmadığını yerinde sınar.

Ölçüler birbirine karşı sınanır. Tutmayan bir toplam bazen bir okuma hatasını, bazen gizli bir bacayı ortaya çıkarır. Lazer metre camdan geçebilir; kroki ve iki yöntemle ölçmek hataları yakalar.

Sonraki derse köprü

Bu derste kiradaki oda ile içindeki ceviz dolap, koltuk ve yatak şerit metre ve kalemle kâğıda geçti; Ilgın onları ofiste 1:50 ölçekli kesilmiş kâğıtlarla yeni odaya yerleştirdi. Emre ise aynı ölçüleri ertesi gün bilgisayardaki modele girdi ve dolabın kapıdan geçerken nerede takılabileceğini üç boyutlu olarak denedi. Bugün bir mimarlık ofisinde çizimin büyük kısmı bilgisayarda yapılır. Sonraki ders bilgisayar destekli çizim ile yapı bilgi modellemesini ayırıyor ve ikisinin bir proje aşamasında neyi farklı yaptığını açıklıyor.