Çizgi, sembol ve gösterim

Açılış sahnesi

Taner bir akşam Yamaç Evi'nin sokak katı planını eve götürüp annesine göstermek istiyor. Hayriye Hanım gözlüğünü takıp kâğıda uzun uzun bakıyor. Sonra parmağıyla bir yeri gösteriyor: "Bu yuvarlak çizgiler ne? Kapının önünde bir halı mı var?"

Taner gülüyor, sonra o da emin olamıyor. Kapının önündeki çeyrek daire kapının açılış yönünü gösteriyor; bunu biliyor. Ama banyonun kapısının önünde yay yok, onun yerine duvarın içine giren kısa bir çizgi var. Merdivenin üstünde bir ok ve kırık bir zikzak. Bazı duvarların içi gri, bazılarının içi çapraz çizgili. Bir yerde bir duvar kesik çizgiyle çizilmiş; o duvar var mı, yok mu?

Ertesi gün Taner bu soruları Ilgın'a soruyor. Ilgın kâğıdın sağ alt köşesini gösteriyor; orası boş. "Haklısın," diyor. "Bu plan bir dil konuşuyor ama sözlüğünü koymamışız."

Bu derste ne olacak

Son iki derste üç temel izdüşümü, ölçeği ve ölçüleri kurduk. Bu ders o çizimlerin alfabesine, çizgilere ve sembollere bakıyor. Bir mimari çizimde her çizginin bir anlamı vardır: kalınlığı, türü ve biçimi, okura neyin kesildiğini, neyin görüldüğünü, neyin gizli kaldığını söyler. Kapılar, pencereler ve merdivenler kısa işaretlerle gösterilir; malzemeler taramalarla ayrılır.

Önce çizgilerin hiyerarşisini kuracağız: kesilen, görünen, gizli ve yardımcı çizgiler. Sonra kapı, pencere ve merdiven sembollerini okuyacağız. Ardından taramayı ve lejantı, yani çizimin sözlüğünü ele alacağız. Son olarak aynı çizimin kim için çizildiğine göre nasıl değişmesi gerektiğine bakacağız. Dersin sonunda bir mimari plandaki kesilen ve görünen çizgileri, kapı ve pencere sembollerini doğru okuyup kendi planınıza uygulayabileceksiniz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. On sekizinci yüzyıldan bir Roma haritası ise gerçektir.

Sıfır noktası

Bir planı ilk kez gören biri çizgilerin hepsini aynı şey sanabilir: bir duvar, bir dolap, bir halı, bir kapı yayı. Mimari çizim bu karışıklığı bir kuralla çözer: çizgiler farklı kalınlıklarda ve farklı türlerde çizilir ve her kalınlık, her tür başka bir şeyi anlatır. Kesilen bir duvar en kalın çizgiyle, kesme düzleminin altında görünen bir masa ince bir çizgiyle, kesme düzleminin üstünde kalan bir kiriş kesik çizgiyle çizilir. Okur bu kuralı bildiğinde planın derinliğini görür; bilmediğinde düz bir çizgi yığını görür.

Mekanizma

Kesilen, görünen, gizli

Bir mimari çizimdeki çizgiler dört ana türe ayrılır. Kesilen çizgiler, kesme düzleminin içinden geçtiği duvarları, kolonları ve döşemeleri gösterir ve en kalın çizilir. Görünen çizgiler, kesme düzleminin ötesinde ya da altında görülen öğeleri, mobilyayı, basamakları, döşeme değişimlerini gösterir ve daha ince çizilir. Gizli ya da üstte kalan çizgiler, kesme düzleminin üstündeki kirişleri, asma tavanları, yüksek pencereleri gösterir ve kesik çizilir. Yardımcı çizgiler, akslar, ölçü çizgileri, kesit hatları, en ince çizilir ve çoğunlukla noktalı ya da kesik noktalıdır.

Kapı, pencere, merdiven

Mimari çizim kapı, pencere ve merdiveni gerçek görünüşleriyle değil, kısaltılmış işaretlerle gösterir. Bir kapı, duvardaki boşluğun içinde bir kanat çizgisi ve kanadın açılırken taradığı alanı gösteren bir yayla çizilir; yay kapının hangi yöne ve hangi taraftan açıldığını söyler. Sürgülü bir kapı yay yerine duvarın içine ya da yanına kayan bir çizgiyle gösterilir. Bir pencere, duvarın içinde ince paralel çizgilerle, camı ve denizliği gösterecek biçimde çizilir. Bir merdiven basamak çizgileriyle ve hangi yöne çıkıldığını gösteren bir okla çizilir; kesme düzleminin merdiveni kestiği yer genellikle kırık bir zikzak çizgiyle işaretlenir.

Tarama ve lejant

Kesilen öğeler yalnızca kalın çizgiyle değil, içleri doldurularak da gösterilir. Bu dolgu, yani tarama, kesilen malzemenin ne olduğunu söyler: betonarme için koyu ya da dolu bir ton, tuğla için çapraz ince çizgiler, ısı yalıtımı için dalgalı bir çizgi, ahşap için damar çizgileri. Bir çizimde kullanılan bütün semboller ve taramalar, çizimin bir köşesindeki bir lejantta açıklanır.

Kim için çizim?

Aynı yapının çizimleri farklı okurlar için farklı çizilir. Usta ve mühendis için çizilen bir uygulama planı yoğun, ölçülü, sembollü ve taramalıdır. İş sahibine ya da bir jüriye sunulan bir plan ise daha sade, renkli, mobilyalı ve insan figürlü olabilir. İkisi aynı yapıyı anlatır ama farklı soruları cevaplar.

Çizim masasında

Taner'in sorularından sonra Ilgın sokak katının ellide bir planını açıyor ve sağ alt köşeye bir lejant çiziyor. Önce çizgiler. Kesilen duvarlar sıfır virgül beş milimetreyle; bunların içinde betonarme perde duvarlar, örneğin Hayriye Hanım'ın odası ile banyosu arasındaki iki metre seksen santimetrelik perde, koyu gri bir tonla taranıyor. Tuğla bölmeler çapraz ince çizgilerle, dış duvarlardaki dört santimetrelik ısı yalıtımı dalgalı bir çizgiyle gösteriliyor. Lejantta her taramanın yanında malzemenin adı ve bir uyarı: perde duvara delik açılmaz.

Sonra görünen öğeler. Mobilya, tezgâhlar ve basamaklar sıfır virgül on sekiz milimetreyle çiziliyor. Ama Ilgın bir istisna yapıyor: Hayriye Hanım'ın yolu boyunca uzanan ahşap tutunma bandını ve camın önündeki korkuluğu, mobilyadan bir kademe kalın, sıfır virgül yirmi beş milimetreyle çiziyor ve lejantta ayrı bir satır açıyor: tutunma bandı, yerden doksan santimetre. Bu ev için o bant bir mobilya değil, yapının bir parçası.

Ardından semboller. Hayriye Hanım'ın odasının kapısı hole açılan bir yayla, kapının üstündeki dar pencere, yüz yirmilik yatay dilimin çok üstünde durduğu için kesik çizgiyle ve yanında kısa bir notla gösteriliyor: üst pencere, iki on ile iki kırk arası. Banyonun kapısında Ilgın bir karar veriyor. Akademinin ilk dersindeki banyoyu, içeride düşen biri yüzünden açılamayan kapıyı hatırlıyor ve Hayriye Hanım'ın banyosuna sürgülü bir kapı koyuyor; planda yay yerine duvarın yanına kayan bir çizgi ve yanında küçük bir ok. Merdiven holün doğu ucunda, basamak çizgileri, kesme düzleminde bir zikzak ve okun ucunda bir kelime: iniş, eksi üç sıfır sıfır.

En son lejantın altına üç satır daha ekliyor: kuzey oku, kesit hatları A-A ve B-B, ölçek çubuğu. Ve planın iki sürümünü ayırıyor: lejantlı, ölçülü, taramalı uygulama planı Emre'nin ve ustaların; aynı planın sade, renkli, oda adlı ve insan figürlü bir sürümü Hayriye Hanım'ın. Taner bir sonraki hafta ikinci sürümü eve götürdüğünde Hayriye Hanım parmağını kendi odasına koyuyor ve banyonun kapısının yanındaki küçük oku gösteriyor: "Bu kapı kayıyor mu?"

Usta katmanı

Amerikalı mimarlar Charles George Ramsey ve Harold Reeve Sleeper, bin dokuz yüz otuz ikide mimarların gündelik çizim bilgisini tek bir kitapta topladı. Kitap, kapıların, pencerelerin, merdivenlerin, malzemelerin ve yapı elemanlarının nasıl çizileceğini ve hangi ölçülerle yapılacağını yüzlerce çizimle gösteriyordu. Amaç, mimarların ve çizerlerin her seferinde yeniden düşünmek zorunda kalmadığı ortak bir gösterim dili kurmaktı. Kitap o günden bu yana birçok kez güncellendi ve mimarlık ofislerinin temel başvuru kitaplarından biri oldu.

Amerikalı istatistikçi ve bilgi tasarımcısı Edward Tufte ise çizginin ve tonun dilini mimarlığın dışından, bilgi tasarımından inceledi. Tufte'ye göre iyi bir görsel, bilgiyi katmanlara ayırır: en önemli bilgi en güçlü işaretle, ikincil bilgi daha hafif işaretlerle verilir ve okurun gözü kendiliğinden önemli olana yönelir. Tufte, birbirine yakın iki koyu çizginin aralarında istenmeyen üçüncü bir şekil ürettiğini, bu yüzden her işaretin gerektiği kadar hafif olması gerektiğini gösterir. Bir mimari plandaki çizgi kalınlığı hiyerarşisi, bu ilkenin bir uygulamasıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir mimari çizimde her çizginin bir anlamı vardır. Kalınlık bir sıralamadır: önce kesilen duvar, sonra görünen eşya, sonra başın üstündeki gizli öğe, en son yardımcı işaretler. Okur bu sırayla planın derinliğini görür.

Kapılar yayla, sürgülü kapılar kayan bir çizgiyle, pencereler duvarın içinde ince çizgilerle, merdivenler basamak çizgileri ve çıkış okuyla gösterilir. Bir yay, kapının hem yönünü hem menteşesini söyler.

Tarama kesilen malzemeyi gösterir ve bazen bir güvenlik bilgisidir: betonarme bir perdeyi tuğla bir bölmeden ayırmak, hangi duvara dokunulamayacağını söyler. Lejant, çizimin sözlüğüdür.

Aynı yapının çizimi okura göre değişir. Usta için ölçülü ve sembollü, iş sahibi için sade ve anlaşılır bir çizim gerekir; fazla bilgi, gereken bilgiyi gizler.

Sonraki derse köprü

Bu derste çizimin alfabesini, plan, kesit ve görünüşün çizgilerini ve sembollerini öğrendik. Bu çizimlerin hepsi bir yapıya dik bir yönden bakıyordu; hiçbiri, Hayriye Hanım'ın salona adım attığında gerçekte ne göreceğini göstermiyordu. Sonraki ders bakışın kendisini çizmeyi öğretiyor: perspektif ve aksonometri. Aynı mekânı tek noktalı bir perspektifle ve bir aksonometriyle çizip ikisinin neyi anlattığını karşılaştıracağız.