Bina ile mimarlık arasındaki fark

Açılış sahnesi

Nesrin bir akşam Ilgın'a bir fotoğraf gönderiyor. Teyzesinin köyde yaptırdığı yeni yazlık: iki katlı, üç yatak odalı, beyaz sıvalı, kiremit çatılı. "Teyzemin evi yüz altmış metrekare, bizimki de aşağı yukarı o kadar olacak. Onun evi altı ayda bitti, mimarı da yoktu, katalogdan seçtiler. Bizimki neden bu kadar uzun sürüyor?"

Ilgın fotoğrafa uzun uzun bakıyor. Evde bir kusur bulamıyor. Duvarlar düz, pencereler düzgün, çatı sağlam görünüyor. Ama bir şey dikkatini çekiyor: evin ön kapısının önünde dört basamak var, salon penceresi yola bakıyor, arkada ise bahçeye hiçbir kapı açılmıyor. Ev, durduğu yere bakmıyor gibi.

Ilgın cevap yazmadan önce kendi masasındaki krokilere bakıyor. Üç dersin kararları orada: doksan santimetrelik kapılar, alçaltılmış tek bir pencere, kaydırılmış bir perde duvar. Her biri ayrı bir sorunun cevabı gibi duruyor. Ilgın kendine soruyor: bu kararları birbirine bağlayan bir şey var mı? Yoksa onun evi de iyi çözülmüş sorunların toplamından mı ibaret?

Bu derste ne olacak

Ilgın'ın sorusu, mimarlık eleştirisinin yüz yıldır bırakmadığı bir soruyla aynı: her bina mimarlık mıdır? Önce aynı ihtiyacı karşılayan iki yapının neden birbirinden farklı olabildiğini göreceğiz. Ardından bir yapının kararlarını bir araya getiren şeye, mimari fikre bakacağız. Son olarak bir fikrin nasıl sınandığını, ne zaman bir yapıyı taşıdığını ve ne zaman ona yük olduğunu tartışacağız.

Bu dersin bir uyarısı var: mimarlık burada pahalı, ünlü ya da gösterişli yapı anlamına gelmiyor. Bir köy evi mimarlık olabilir, bir gökdelen yalnızca bir bina olarak kalabilir. Fark bütçede ya da üslupta değil, kararların nasıl bağlandığındadır.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir; adı ve tarihiyle anılan yapılarsa gerçektir.

Sıfır noktası

Bir yapıdan beklenen işler listesine program denir: kaç oda, ne büyüklükte, hangi işler için. Bir ilkokulun programı derslikler, bir öğretmenler odası, tuvaletler ve bir bahçedir. Aynı program sayısız biçimde karşılanabilir. Programı eksiksiz, sağlam ve yönetmeliğe uygun biçimde karşılayan her yapı iyi bir binadır. Mimarlık ise bu karşılamanın arkasında bir fikir aradığımızda başlar: kararlar birbirinden bağımsız mı alınmış, yoksa aynı soruya verilmiş cevaplar mı?

Mekanizma

Aynı program, iki cevap

Bir mimarlık öğretmeninin sık kullandığı bir alıştırma vardır: öğrencilere aynı programı ve aynı arsayı verir, sonra çıkan projeleri birlikte okur. Projelerin hepsi programı karşılar ama birbirine hiç benzemez. Farkın nerede başladığını görmek için en iyi yol, iki cevabı ayrı ayrı okuyup her birinin hangi soruya öncelik verdiğini bulmaktır.

Fikir: kararları bağlayan şey

Bir mimari fikir bir süs, bir slogan ya da bir biçim değildir. Kararları birbirine bağlayan bir düşüncedir ve en iyi sınaması şudur: yapıda rastgele bir karar seçip "bu neden böyle?" diye sorduğunuzda, cevap fikre geri döner mi?

Fikri sınamak

Fikir bir yapıyı birleştirir, ama yanlış kurulmuş bir fikir onu bir o kadar bozabilir. Bir fikrin değeri, kullanıcının hayatına ve yerin koşullarına ne kadar dayandığıyla ölçülür. Mimarın en zor işlerinden biri, sevdiği bir fikirden vazgeçmesi gerektiğinde bunu görebilmektir.

Çizim masasında

Nesrin'in sorusundan sonra Ilgın, Yamaç Evi'nin bütün kararlarını tek bir kâğıda sıralıyor: doksan santimetre net geçişli eşiksiz kapılar, sokak kotundaki mutfak ve Hayriye Hanım'ın odası, yerden kırk beş santimetrede başlayan tek bir pencere, bir buçuk metre doğuya kaydırılmış perde duvar. Kararları alt alta görünce aralarındaki bağı ilk kez açıkça görüyor ve kâğıdın üstüne evin fikrini yazıyor: "Hayriye Hanım'ın yolu evin omurgasıdır. Sokaktan kendi odasına, mutfağa ve torunlarını gördüğü pencereye kadar tek bir eşiksiz yatay hat; evin geri kalanı bu hattın etrafında kurulur."

Fikri adlandırmak ona bir sınama aracı veriyor. Ilgın sokak kapısından başlayarak hattı ölçüyor. Kaldırım ile kapı eşiği arasında, yağmur suyunun içeri girmemesi için on iki santimetrelik bir yükseklik farkı gerekiyor. Bunu bir basamakla değil, kapının önünde iki metre boyunca devam eden hafif bir eğimle karşılıyor; eğim yaklaşık yüzde altı. Kapıdan Hayriye Hanım'ın odasına kadar yol dokuz buçuk metre tutuyor, mutfağa yedi metre. Hattın hiçbir yerinde genişlik doksan santimetrenin altına düşmüyor.

Sonra kararları tek tek fikre sorarken bir aykırılık buluyor. Çamaşır makinesini ve kurutma yerini, tesisat kolay olsun diye, bahçe kotundaki alt kata koymuştu. Nesrin ilk görüşmede annesinin çamaşırı hâlâ kendisinin yıkadığını, bunu bırakmak istemediğini söylemişti. Çamaşır alt katta kalırsa Hayriye Hanım ya bu işi bırakacak ya da her hafta merdivenle inip çıkacak; fikir burada kırılıyor. Ilgın çamaşır bölümünü mutfağın arkasına, sokak kotuna alıyor. Bunun için mutfağın derinliğinden yetmiş santimetre alınıyor ve küçük bir kiler kayboluyor. Ilgın değişikliği 1:50 ölçekli plana işliyor ve kenarına not düşüyor: "Kiler gitti, fikir kaldı."

Ilgın Nesrin'e o akşam şöyle yazıyor: "Teyzenin evi iyi bir bina. Bizimkinde her kararı annene sorarak veriyoruz. Uzun sürmesinin sebebi bu."

Usta katmanı

İngiliz mimarlık tarihçisi Nikolaus Pevsner, Avrupa mimarlığı üzerine yazdığı kitabın ilk cümlelerinde bu dersin sorusunu sert bir örnekle cevaplar: bir bisiklet sundurması bir binadır, Lincoln Katedrali ise bir mimarlık eseridir. Pevsner'e göre bir insanın içine girebileceği yeterli ölçekte her yapı binadır; mimarlık ise estetik bir amaçla tasarlanmış yapıdır.

Pevsner'in tanımına yöneltilen en güçlü itiraz, mimarlığı bir niyete değil bir sonuca bağlamaktır. Bu derste kullandığımız ölçüt de odur: kararlar bir fikirde birleşiyor mu, ve o fikir yerin ve kullanıcının hayatına dayanıyor mu? Bu ölçütle bakıldığında Recep Usta'nın terası mimarlıktır, kararları birbirinden kopuk bir gösteriş binası ise olmayabilir. Pevsner'in sundurması da, bir bisikletlinin yağmurdan ne zaman ve nasıl korunacağı düşünülerek kurulmuşsa, mimarlığa yaklaşır.

Avusturyalı mimar Adolf Loos, bin dokuz yüz on tarihli bir yazısında tam tersi bir uca gider: ona göre mimarlığın çok küçük bir kısmı sanata aittir, yalnızca mezar ve anıt; geri kalan her şey bir amaca hizmet eder ve sanattan ayrı tutulmalıdır. Pevsner mimarlığı sanata, Loos ise sanatı mimarlığın dışına iter. Bu akademi ikisinin arasında durur: mimarlık bir amaca hizmet ederken bir fikir taşır, ve o fikir okunabildiğinde içindeki insan için bir anlam kazanır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir programı eksiksiz, sağlam ve yönetmeliğe uygun karşılayan her yapı iyi bir binadır. Mimarlık, kararların bir fikirde birleştiği yerde başlar.

Mimari fikir bir süs ya da slogan değildir; yapının kararlarını birbirine bağlayan ve yere, kullanıcıya, programa özgü bir düşüncedir. Sınaması kolaydır: herhangi bir karara "neden böyle?" diye sor, cevap fikre dönüyor mu?

Mimarlığı bütçe, ün ya da gösteriş belirlemez. Mimarsız bir lokanta mimarlık olabilir, ünlü bir imzalı yapı yalnızca bir bina olarak kalabilir.

Bir fikir yapıyı taşıdığı gibi ona yük de olabilir. Fikir kullanıcının hayatıyla çatıştığında, değişmesi gereken çoğu zaman hayat değil, fikirdir.

Sonraki derse köprü

Yamaç Evi'nin fikri tek bir kullanıcıdan, yürüteçli bir kadının sokaktan odasına giden yolundan doğdu. Paimio'nun fikri de yatağındaki bir hastadan doğmuştu. Peki bir mekânı aynı anda birbirinden çok farklı insanlar kullandığında ne olur? Sonraki ders kullanıcıyı mekânın asıl sahibi olarak ele alıyor: aynı kamusal mekânı bir çocuğun, yaşlı birinin ve tekerlekli sandalye kullanan birinin gözünden yeniden tarif edeceğiz.