İnhisari ve inhisari olmayan

Açılış sahnesi

Çarşamba öğle, Nergisli'nin atölyesi. Batuhan telefonu kapatıp ekrana bakakalmış. Otel zincirinin tedarik sorumlusu konuşmanın sonunda kısa bir cümle kurdu: «Tabii lisans inhisari olacak, bunu baştan söyleyeyim.» Batuhan «elbette» demiş, ama kelimenin tam olarak ne anlama geldiğini bilmiyor.

Hacer kazanın başından sesleniyor: «Ne istiyorlar?» Batuhan kanun metnini açıyor ve yirmi dördüncü maddenin ikinci fıkrasını yüksek sesle okuyor. Son cümleye geldiğinde duraksıyor: «İnhisari lisans sözleşmelerinde lisans veren, başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de markayı kullanamaz.»

Hacer kepçeyi bırakıyor. «Kendisi de kullanamaz mı?» diyor. «Yani kendi sabunumuzun üzerine kendi adımızı yazamaz mıyız?»

Bu derste ne olacak

Önceki derste (M01-D01) lisansın marka sahipliğini değil kullanımı başkasına bıraktığını gördük. Bu ders, bu bırakmanın ne kadar geniş olacağını belirleyen ayrıma bakıyor: inhisari ve inhisari olmayan lisans. Kanun iki türü tanımlar, sözleşmede bir şey yazmıyorsa hangisinin geçerli olacağını söyler ve inhisari lisansta lisans verenin kendisini de bağlayan sert bir kural koyar. Önce bu kuralları, sonra lisans alanın aldığı hakkı başkasına aktarıp aktaramayacağını okuyacağız. Ardından Hacer'in sorusundan, Gürgenli'nin pim imalatçısının isteğine ve bir pastanenin kendi semtinde açamadığı şubeye uzanan örneklerde, iki türün kapsamla birlikte nasıl tartıldığını göreceğiz. Bu bir hukuki görüş değil; imzadan önce metni bir hukukçuya okut.

Kural ne diyor

Fıkranın iki cümlesi farklı işler görür. İlki bir varsayım kurar: sözleşme sessiz kalırsa lisans inhisari değildir. İkincisi inhisari lisansın kapsamını çizer ve marka sahibini de bağlar. Bu yüzden «inhisari» kelimesi bir sözleşmeye yazıldığında, marka sahibinin kendi elini de bağlayabilir; bunu önlemenin yolu, hakkın açıkça saklı tutulmasıdır.

Lisans alanın elde ettiği hakla ne yapabileceğini ise bir sonraki fıkra düzenler.

İki tür arasındaki fark, lisans alanın markayı başkalarına karşı koruma gücünde de görünür.

Sahada

İnhisarinin bedeli

Sessiz sözleşme ve varsayılan

Kapsam, alt lisans ve sürpriz

Gri alan

İnhisari ve inhisari olmayan lisans arasındaki fark kanunda açıktır, ama inhisarinin kapsamı neredeyse tamamen sözleşmeye bağlıdır. İnhisari bir lisansın hangi mal ve hizmetleri, hangi bölgeyi ve hangi süreyi kapsadığı sözleşmede yazılmazsa, tarafların bunu farklı anlaması kolaydır; bu belirsizliğin nasıl yorumlanacağı somut duruma ve burada incelenmeyen genel sözleşme kurallarına kalır; mahkemelerin bu tür belirsizlikleri nasıl yorumladığı da bu derste okunmadı. Fason üretimin bir alt lisans sayılıp sayılmayacağı da tartışmalıdır: bir taraf yalnız üretimin yaptırıldığını, öteki markanın başka birine kullandırıldığını savunabilir. İnhisari lisansın rekabet hukuku açısından bir değerlendirme gerektirip gerektirmediği de, özellikle büyük ve uzun süreli sözleşmelerde, bu derste okunmayan kuralların konusudur. Bu nedenle bir inhisari lisans konuşulurken, kapsamın her unsuru tek tek yazılmalı ve sözleşme bir avukata okutulmalıdır.

Senin markanda

Bir lisans konuşuyorsan, önce inhisari olup olmayacağını açıkça belirle; sözleşmenin sessiz kalması inhisari olmayan bir lisans demektir. İnhisari bir lisans veriyorsan, kendi kullanımını sürdürmek istediğin alanları sözleşmede açıkça saklı tut; aksi hâlde lisansın kapsadığı alanda markayı kendin de kullanamayabilirsin. Kapsamı dar ve somut yaz: ürün grubu, bölge, satış kanalı ve süre tek tek belirtilsin. İnhisari bir hakkın inhisari olmayan bir haktan daha değerli olduğunu bedelde ve sürede yansıt. Lisans alanın hakkını başkasına aktarmasına ya da fason üretime izin verip vermediğini açıkça yaz; izin veriyorsan, alt lisans alanların da aynı kalite şartlarına bağlanmasını şart koş. Birden fazla inhisari olmayan lisans veriyorsan, hepsinin aynı tarif ve aynı denetimle çalışmasını sağla; aksi hâlde müşteri aynı adın altında farklı kaliteler görür. Sözleşmeyi imzalamadan önce bir avukata okut.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kanun iki lisans türü tanır; sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa inhisari değildir. İnhisari olmayan lisansta marka sahibi markayı kendisi kullanabilir ve başkalarına da lisans verebilir. İnhisari lisansta marka sahibi başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de kullanamaz. Aksi kararlaştırılmamışsa lisans alan hakkını başkasına devredemez ve alt lisans veremez. İnhisari lisans alan, aksi kararlaştırılmamışsa tecavüz davalarını kendi adına açabilir. İnhisarinin kapsamı neredeyse tamamen sözleşmeye bağlıdır ve somut biçimde yazılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Batuhan zincire bir karşı teklif hazırlarken tedarik sorumlusu yeni bir şey öneriyor: «Bu kadar kısıtlamayla uğraşacağımıza, Nergisli adının otel sabunları için olan kısmını bize satın.» Hacer bu cümleyi duyunca irkiliyor. Bir markanın bir parçası satılabilir mi; satılırsa bunun lisanstan farkı nedir? Markanın devri ile lisansı arasındaki fark ve her birinin hukuki işlem olarak sonucu sıradaki dersin (M01-D03) konusu.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir lisans sözleşmesinde lisansın türü hakkında hiçbir şey yazmıyorsa hangisi geçerlidir?

• A) Lisans inhisari değildir; marka sahibi markayı kendisi kullanabilir ve başkalarına da lisans verebilir.
• B) Lisans inhisaridir.
• C) Lisans geçersizdir.
• D) Lisans alan markanın sahibi olur.

Cevap: A. 24 üncü maddenin ikinci fıkrasına göre sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir.

Soru 2 · Senaryo

Bir üretici, büyük bir müşterisine markası için inhisari lisans veriyor, ama sözleşmede kendi kullanımını saklı tutan bir hüküm yok. Bunun sonucu ne olabilir?

• A) Hiçbir sonucu yoktur; marka sahibi her zaman markasını kullanabilir.
• B) Lisans kendiliğinden inhisari olmayan lisansa dönüşür.
• C) Lisansın kapsadığı alanda üretici markayı kendisi de kullanamayabilir.
• D) Müşteri markanın sahibi olur.

Cevap: C. İnhisari lisansta lisans veren, hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de markayı kullanamaz.

Soru 3 · Tuzak

Bir lisans alan, aldığı hakkı başka bir şirkete alt lisansla vermek istiyor; sözleşmede bu konuda bir hüküm yok. Hangisi doğrudur?

• A) Lisans alan, bedelini ödediği hakkı istediği gibi paylaşabilir.
• B) Alt lisans her zaman marka sahibinin onayı olmadan verilebilir.
• C) Alt lisans yalnız inhisari lisanslarda mümkündür.
• D) Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans alan alt lisans veremez ve hakkını devredemez.

Cevap: D. 24 üncü maddenin üçüncü fıkrası lisans alanın hakkını, sözleşme izin vermedikçe, kendisine bağlar.

Soru 4 · Uygulama

Bir otel zinciri bir sabun üreticisinden inhisari lisans istiyor. Üreticinin en isabetli tutumu hangisidir?

• A) Kapsamı «sabun» diye geniş yazmak ve başka hiçbir şey eklememek.
• B) Kapsamı somut ve dar yazmak, kendi satışlarını açıkça saklı tutmak ve inhisariliğin değerini bedelde ve sürede yansıtmak.
• C) İnhisari lisansı reddetmek ve hiçbir lisans vermemek.
• D) Markayı zincire devretmek.

Cevap: B. İnhisarinin kapsamı sözleşmeyle belirlenir; dar kapsam ve açık saklı tutma, marka sahibinin kendi işini korur.