Daodejing yaklaşık beş bin karakterlik, seksen bir kısa bölümden oluşan bir metindir. Bu sayfa onun öğretisini on iki basamakta toplar: önce kimin konuştuğunu, sonra Yol'un kendisini, sonra Yol'un insanda, toplumda, savaşta ve dilde nasıl göründüğünü. Her basamak bir soruyla açılır, metnin kendi dizeleriyle ilerler ve konuyu bütün ayrıntısıyla işleyen derse bağlanır.
Türkçe aktarımlar bu metne aittir ve alınmış metni, yani bugün en yaygın okunan 81 bölümlük metni izler. Kelimesi kelimesine çeviri değildirler; dizenin anlamını açmaya çalışırlar. Çince dizeler ve karakterler üzerine notlar «Laozi'nin öğretisi» rehber sayfasındadır.
Her dizenin yanındaki etiket neye dayandığını söyler: T1 metnin kendisi, T2 geleneksel bir yorumun okuyuşu, D araştırmacıların hâlâ tartıştığı bir okuma, M modern bir uyarlama. Etiketin tam listesi akademinin giriş sayfasındadır.
İnternette Laozi adıyla dolaşan sözlerin önemli bir kısmı Daodejing'de yoktur. Bu sayfada bölüm numarası verilmeyen hiçbir cümle Laozi'ye atfedilmez.
Kim konuşuyor?
Soru: Laozi bir kişi mi, bir efsane mi, bir metin mi?
«Laozi» bir ad değil, bir unvandır: «Yaşlı Usta». Ondan söz eden en eski biyografi, Sima Qian'ın MÖ 1. yüzyılın başında tamamladığı Tarihçinin Kayıtları'nda (Shiji) yer alır ve şaşırtıcı biçimde kararsızdır. Sima Qian üç ayrı aday sayar, Laozi'nin yüz altmış ya da iki yüz yıl yaşadığını söyleyen anlatıları aktarır ve hangisinin doğru olduğunu söylemez.
Batıya giderken bir geçidin bekçisine beş bin karakterlik bir kitap bıraktığı hikâye bu biyografide başlar ve sonraki yüzyıllarda büyür: öküz arabası, geçidin üstündeki buğu, sonunda bir tanrıya dönüşen bilge. Bu anlatılar efsanedir; değerleri tarihsel bilgi vermelerinde değil, bir geleneğin kendine nasıl köken aradığını göstermelerindedir.
Metnin kendisi ise toprak altından geldi. 1993'te Hubei'deki Guodian mezarında, MÖ 300 dolaylarına tarihlenen bambu levhalar üzerinde bugünkü metnin bir bölümü farklı bir sırayla bulundu. 1973'te Hunan'daki Mawangdui mezarından, MÖ 168'de kapatılmış bir mezardan, neredeyse tam iki ipek kopya çıktı; ikisinde de kitabın iki yarısı bugünkünün tersi sırada durur. Bugün okunan 81 bölümlük düzen daha sonra yerleşti: 1–37. bölümler Yol (Dao) kısmı, 38–81. bölümler Güç (De) kısmıdır ve kitabın adı bu iki yarıdan gelir.
Metinden
Sözlerimi anlamak çok kolay, uygulamak çok kolay. Yine de göğün altında kimse anlayamıyor, kimse uygulayamıyor.
Açılım
Bu sayfanın geri kalanında «Laozi der ki» yerine çoğunlukla «metin der ki» yazılır. Sebep bir alçakgönüllülük değil, kayıttır: Guodian levhaları metnin uzun bir süre boyunca derlendiğini, parçaların farklı biçimlerde dolaştığını gösteriyor. Tek bir yazarın tek oturuşta yazdığı bir kitap gibi değil, bir öğretinin katman katman biriktiği bir metin gibi okumak daha doğru.
Yetmişinci bölümdeki şikâyet, metnin kendini nasıl gördüğünü özetler: söylenen şey zor değildir, zor olan onu yapmaktır. Daodejing'de bilgiçlik yoktur; terimleri az, cümleleri kısadır. Güçlük, sıradan değer sırasını tersine çevirmesinden gelir.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Laozi, Konfüçyüs'le görüşmüş, MÖ 6. yüzyılda yaşamış tarihsel bir filozoftur.» Bu görüşme Shiji'de anlatılır, ama Sima Qian'ın kendisi Laozi'nin kim olduğundan emin değildir.
Tarihsel bir kişinin varlığı ve metnin ona ait olup olmadığı bugün açık sorulardır; metnin kendisi ise kişiden bağımsız okunabilir.
Yol'un adı yok
Soru: Adı konamayan bir şey hakkında nasıl konuşulur?
Dao gündelik Çincede «yol» demektir: insanın yürüdüğü yol, bir işin yapılış yolu. Aynı karakter fiil olarak «söylemek» anlamına da gelir. Kitabın ilk cümlesi bu çift anlamla oynar ve okura daha baştan bir uyarıda bulunur: burada konuşulan şey, konuşmanın yakalayabileceği bir şey değildir.
Metin bu yüzden Yol'u tanımlamaz. Ona üç yoldan yaklaşır: bir lakap takar, ne olmadığını söyler ve ona benzeyen şeylerin imgesini verir. Bu üç yöntem bütün kitap boyunca tekrar eder.
Metinden
Yol diye söylenebilen yol, kalıcı Yol değildir. Ad diye konabilen ad, kalıcı ad değildir.
Karışık biçimde oluşmuş, gökle yerden önce doğmuş bir şey var. … Adını bilmiyorum; ona Yol lakabını veriyorum. Zorla bir ad koymam gerekirse «Büyük» derim.
Bakılır, görülmez: buna «silik» denir. Dinlenir, duyulmaz: buna «seyrek» denir. Tutulur, ele geçmez: buna «ince» denir.
Yol Bir'i doğurur, Bir ikiyi, iki üçü, üç on bin şeyi.
Not: Bir, iki ve üçün neye karşılık geldiği metinde söylenmez. Sonraki yorumcular onları ilk qi, yin ile yang ve onların uyumu diye okudu; bu bir T2 okumasıdır.
Açılım
«On bin şey» (wanwu) var olan her şey demektir; tek tek varlıkların sayılamayacak çokluğu. Kırk ikinci bölüm Yol'u bir ana gibi anlatır: o doğurur, şeyler ondan çıkar. Yirmi beşinci bölüm de onu «göğün altının anası» sayar.
Okurlar yüzyıllar boyunca Yol'u üç biçimde anladı. Birinci okumada Yol bir kök ya da kaynaktır: her şeyden önce gelen, biçimsiz bir başlangıç. İkinci okumada bir rehberdir: nasıl yaşanacağını ve yönetileceğini gösteren bir yöntem; Chad Hansen 1992'de klasik Çin düşüncesinde dao'nun her şeyden önce yönlendirici bir söylem olduğunu savundu. Üçüncü okumada bir süreçtir: Roger Ames ve David Hall 2003 çevirilerinde dao'yu bir isimden çok bir eylem, «yol açma» olarak okudular. Metin üçüne de dayanak verir; belki de lakabın işi, bu kapıları açık bırakmaktır.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Dao, Tanrı'nın Çincedeki adıdır.» Daodejing Yol'u istenç sahibi, buyuran ya da yargılayan bir kişi olarak anlatmaz; ona yalnızca lakap takar ve onu ana, vadi, boşluk gibi imgelerle anlatır.
Yol'un ve Laozi'nin tanrılaşması sonraki dinsel geleneğin adımıdır, metnin değil. Yol, Budizm'deki boşlukla (śūnyatā) da aynı şey değildir: boşluk şeylerin özsüzlüğünü anlatır, Yol ise doğuran bir anadır.
Yol'un gücü
Soru: Yol tek tek şeylerde nasıl görünür?
De çoğu zaman «erdem» diye çevrilir, ama sözcük ahlaki iyilikten geniştir. Bir şeyin kendine düşen etkinliğini, bir insanın çevresini zorlamadan etkileyebilme gücünü anlatır. Eski bir yorum geleneği bunu bir ses benzerliğiyle açıklar: De, «elde edilen» (dé) şeydir. Yol bütünün işleyişiyse, De o işleyişten tek tek şeylere düşen paydır.
Kitabın adı bu ikiliden gelir: Daodejing, «Yol'un ve Gücün kitabı».
Metinden
Yol doğurur, Güç besler, madde biçim verir, koşullar tamamlar. … Yol'un saygınlığı ve Gücün değeri kimsenin buyruğuyla değildir; hep kendiliğinden böyledir.
Yüce Güç kendini güç saymaz, bu yüzden gücü vardır. Aşağı Güç gücünü elden bırakmamaya çalışır, bu yüzden gücü yoktur.
Yol yitince Güç gelir; Güç yitince insancıllık; insancıllık yitince doğruluk; doğruluk yitince tören. Tören, bağlılık ve güvenin incelmiş hâlidir ve kargaşanın başlangıcıdır.
Not: İnsancıllık (ren), doğruluk (yi) ve tören (li) Konfüçyüsçü öğretinin temel değerleridir; bölüm onları Yol'dan uzaklaşmanın basamakları olarak sıralar.
Gücü dolgun olan, yeni doğmuş bebeğe benzer. … Kemikleri zayıf, kasları yumuşaktır, ama tutuşu sıkıdır.
Açılım
Otuz sekizinci bölüm De'nin bir paradoksunu kurar: gücünü bilen, onu korumaya çalışan kişi onu kaybeder. Gerçek güç kendini göstermeye ihtiyaç duymaz. Bu, metnin bütün etiğinin çekirdeğidir: iyiliği bir kural, bir gösteri, bir kazanç hâline getirdiğin anda ondan uzaklaşırsın.
Aynı bölüm, toplumun gittikçe daha çok kurala ve törene ihtiyaç duymasını bir ilerleme değil, bir kayıp olarak okur. Kurallar, kendiliğinden işleyen güç kaybolduğunda onun yerini tutmak için çoğalır. Bu, Konfüçyüsçü eğitim ve tören idealine açık bir eleştiridir.
Bebek imgesi gücün nasıl göründüğünü anlatır: bebek hiçbir şeyi zorlamaz, yine de canlılığı doludur. Güç sertlikte değil, bütünlüğünü koruyan yumuşaklıktadır.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «De, iyi bir insan olmak için uyulması gereken ahlak kurallarıdır.» Otuz sekizinci bölüm tam tersini söyler: kurala dönüşen erdem gücünü kaybetmiştir.
De bir kurallar listesi değil, bir şeyin ya da kişinin kendinden taşan etkinliğidir.
Zorlamadan yapmak
Soru: Hiçbir şey yapmamak mı, başka türlü yapmak mı?
Wu wei kelimesi kelimesine «yapmamak» demektir ve bu yüzden sık sık «eylemsizlik» diye çevrilir. Ama metin hiçbir yerde «hiçbir şey yapma» demez. Söylediği şey, yapmadan yapmak ve yapılmamış hiçbir şey bırakmamaktır: çabanın kendini göstermediği, şeyin akışına karşı değil onunla birlikte giden eylem.
Bir ustanın elindeki işi düşün. Acemi zorlar, işi bozar, yorulur. Usta neredeyse hiçbir şey yapmıyormuş gibi görünür; iş yine de olur. Zorlamasızlık, beceri ve dikkatle ulaşılan bir hâldir; tembellikle değil.
Metinden
Yol hep zorlamadan yapar ve yapılmamış hiçbir şey kalmaz.
Not: Bu dize alınmış metinden aktarılmıştır; erken el yazmalarında bölümün açılışı farklı biçimdedir ve dizenin en eski hâli tartışmalıdır.
Öğrenmeye adanan her gün artırır; Yol'a adanan her gün eksiltir. Eksilte eksilte zorlamasızlığa varır. Zorlamadan yapar, yapılmamış bir şey kalmaz.
Yapmadan yap, uğraşmadan uğraş, tatsızı tat. … Zoru daha kolayken tasarla; büyüğü daha küçükken yap.
Kucak dolusu ağaç, kıl ucu kadar bir filizden çıkar. Dokuz katlı kule bir yığın topraktan yükselir. Bin li'lik yolculuk ayağın altında başlar.
Not: Yaygın «bin millik yolculuk tek bir adımla başlar» sözü bu dizenin serbest bir aktarımıdır; metin «adım» değil, «ayağın altı» der.
Açılım
Altmış üçüncü ve altmış dördüncü bölümler zorlamasızlığın pratik yüzünü gösterir: iş büyümeden önce, küçükken ele alınır. Sorun kucak dolusu ağaç olduğunda ona karşı savaşmak gerekir; filizken bir dokunuş yeter. Zorlamasızlık bu anlamda bir zamanlama sanatıdır.
Edward Slingerland 2003'te wu wei'yi «çabasız eylem» olarak okudu ve içindeki paradoksa dikkat çekti: zorlamasızlık bir hedef hâline geldiğinde ona zorla ulaşmaya çalışırsın. Uyumaya çalışan biri ne kadar çabalarsa o kadar uyanık kalır. Metnin önerdiği şey yeni bir çaba değil, gereksiz çabanın eksiltilmesidir; kırk sekizinci bölümün «eksilte eksilte» dediği yol budur.
Wu wei aynı zamanda bir yönetim ilkesidir: bilge yönetici az buyurur, az karışır. Bu yüzü sekizinci basamakta ayrıca açılır.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Wu wei, hiçbir şey yapmamak, işleri oluruna bırakmaktır.» Metin her seferinde iki yarıyı birlikte söyler: zorlamadan yapar ve yapılmamış bir şey kalmaz.
Edilginlik değil, gereksiz zorlamanın bırakılmasıdır.
Kendiliğinden böyle olan
Soru: Yol neyi örnek alır?
Ziran iki karakterden oluşur: «kendi», «böyle». Kelimesi kelimesine «kendiliğinden böyle olan» demektir. Bugünkü Çincede ve Japoncada bu sözcük «doğa» anlamına gelir; ama bu anlam on dokuzuncu yüzyılın sonlarında Batı dillerindeki «nature» sözcüğüne karşılık olarak yerleşti. Daodejing'de ziran bir yer ya da varlıklar toplamı değil, bir oluş biçimidir.
Metinden
İnsan yeri örnek alır, yer göğü, gök Yol'u; Yol ise kendiliğinden olanı.
Not: Wang Bi (226–249) bu dizeyi şöyle açar: Yol kendiliğinden olana aykırı düşmez; karede kareye, yuvarlakta yuvarlağa uyar. «Kendiliğinden» ise adı konamayanı anlatan söz, dilin vardığı en uç ifadedir (T2). Yani Yol'un üstünde duran dördüncü bir şeyin adı değildir.
En iyi yönetimde aşağıdakiler yöneticinin yalnızca var olduğunu bilir. Ondan aşağısında onu sever ve överler; ondan aşağısında ondan korkarlar; ondan aşağısında onu küçümserler. … İş bitince, görev tamamlanınca halk «biz kendiliğimizden böyle olduk» der.
Açılım
Ziran, wu wei'nin öteki yüzüdür. Yönetici ya da bilge zorlamadığında, şeyler kendi yollarıyla olur. On yedinci bölümdeki sıralama bunu siyasete taşır: en iyi yöneticinin başarısı, halkın onu başarının sahibi olarak görmemesidir.
Sonraki yorumcular bu fikri farklı yönlere taşıdı. Zhuangzi yorumcusu Guo Xiang, her şeyin dışarıdan bir nedenle değil, kendi kendine dönüştüğünü savundu. Yirminci yüzyılda ise ziran sık sık ekolojik bir ilke olarak okundu: doğaya müdahale etmeme, doğayla uyum. Bu okuma metinden ilham alır, ama metnin kendi sözü değildir; akademi onu M, yani modern uyarlama olarak etiketler.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Ziran doğa demektir; Daoizm doğaya dönüş öğretisidir.» Daodejing'de ziran bir oluş biçimidir, ormanlar ve dağlar değil.
Metni bir doğa felsefesi olarak okumak meşru bir modern uyarlamadır, ama metnin kendi söylediği şeyle karıştırılmamalıdır.
Su, boşluk, dişil, yontulmamış odun
Soru: Metin neden tanım yerine imge kullanır?
Daodejing'in imgeleri rastgele seçilmiş değildir. Her biri sıradan değer sırasını tersine çevirir: sert yerine yumuşak, dolu yerine boş, erkek yerine dişi, işlenmiş yerine ham. Metin Yol'u tanımlayamadığı için, onun nasıl işlediğini bu tersine çevrilmiş imgelerle gösterir.
Metinden
En yüce iyilik su gibidir. Su on bin şeye yarar ve çekişmez; herkesin hor gördüğü aşağı yerde durur. Bu yüzden Yol'a yakındır.
Göğün altında sudan yumuşak ve zayıf bir şey yoktur; ama serti ve güçlüyü aşındırmada onu geçen de yoktur.
Otuz tekerlek parmağı bir göbekte birleşir; arabanın işi, göbeğin ortasındaki boşluktadır. … Var olan fayda sağlar; yokluk onu işe yarar kılar.
Not: Bölüm aynı fikri çömlek ve oda için de tekrarlar: kabın işi içindeki boşlukta, odanın işi kapı ve pencerelerin açıklığındadır.
Erkeği bil, dişiyi koru; göğün altının dere yatağı ol.
Yol hep adsızdır. Yontulmamış odun küçük olsa da göğün altında kimse onu kendine boyun eğdiremez.
Vadinin ruhu ölmez; buna gizemli dişi denir.
Not: Bu kısa dize üç eski yorumda üç ayrı öğretiye dönüşür; on birinci basamakta açılır.
Açılım
Su, metnin en sevdiği imgedir çünkü iki zıt niteliği bir arada taşır: hiçbir şeye direnmez, yine de taşı oyar. Aşağıda durur, ama bütün ırmaklar ona akar. Yumuşaklık burada bir zayıflık değil, uzun vadede kazanan bir güçtür.
Boşluk imgesi varlığa alışılmış bakışı çevirir. Bir şeyin değerini çoğu zaman dolu kısmında ararız; on birinci bölüm işin boşlukta yapıldığını gösterir. Dere yatağı ve vadi de aynı mantıkla çalışır: alçak ve boş olduğu için her şey ona akar.
Yontulmamış odun (pu) henüz bir alet olmamış, bu yüzden her şey olabilecek olan hamlıktır. Yirmi sekizinci bölüm şöyle devam eder: yontulmamış odun dağılınca kaplar olur. Toplum, uzmanlık ve kurallar ham bütünlüğü parçalara ayırır; bilge kişi o bütünlüğü korumaya çalışır.
Dişil imgeler (ana, vadi, gizemli dişi) yirminci yüzyılda toplumsal cinsiyet açısından da okundu. Metin kadınlar hakkında bir öğreti sunmaz, ama erkeksi sayılan sertlik ve öne çıkma değerlerini aşağıya, dişil sayılan alma ve bekleme değerlerini yukarıya koyar. Bu okumanın imkânı ve sınırı, ilgili derste ayrıca tartışılır.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Su gibi olmak, edilgin olmak ve her şeye boyun eğmek demektir.» Yetmiş sekizinci bölüm suyun serti aşındırdığını söyler.
Metindeki yumuşaklık teslimiyet değil, direnmeden ilerleyen bir güçtür.
Geri dönüş ve karşıtlar
Soru: Şeyler neden uçlarına varınca dönerler?
Daodejing'in Yol'u durağan değildir; hareket eder ve bu hareketin bir biçimi vardır: geri dönüş. Bir şey en uca vardığında karşıtına döner; gün geceye, büyüme çözülmeye, güç zayıflığa. Karşıtlar ayrı ve düşman varlıklar değil, birbirini doğuran ve birbirine yaslanan iki yüzdür.
Metinden
Geri dönüş Yol'un hareketidir; zayıflık Yol'un işleyişidir.
Göğün altında herkes güzeli güzel diye bilince, çirkin de ortaya çıkar. … Var ile yok birbirini doğurur, zor ile kolay birbirini tamamlar … ön ile arka birbirini izler.
Felaket, mutluluğun yaslandığı yerdir; mutluluk, felaketin pusuya yattığı yerdir.
Boşluğu sonuna kadar götür, durgunluğu sıkıca koru. On bin şey birlikte kalkar; ben onların dönüşünü izlerim. Şeyler bolca serpilir, her biri köküne döner. Köke dönmeye durgunluk denir.
On bin şey yin'i sırtında taşır, yang'ı kucaklar; karışan qi ile uyuma ulaşır.
Not: Yin ve yang sözcükleri Daodejing'de yalnız bu dizede geçer.
Açılım
İkinci bölüm bir dil gözlemiyle başlar: bir şeye «güzel» dediğin anda «çirkin»i de kurmuş olursun. Adlar ayırır, ayrılan şeyler birbirine bağımlıdır. Bu yüzden bilge kişi tek bir uca tutunmaz; uzunu kısa olmadan, önü arka olmadan düşünemeyeceğini bilir.
Huainanzi'deki atını kaybeden yaşlı adamın hikâyesi elli sekizinci bölümün en bilinen açılımıdır: kaçan at geri döner, yanında bir at daha getirir; oğul o atı binerken bacağını kırar; savaş başlar, sakat oğul askere alınmaz. Hangi olayın felaket, hangisinin talih olduğu ancak geriye bakınca, o da geçici olarak söylenebilir.
Aynı mantık stratejik bir dile de çevrilebilir. Otuz altıncı bölüm «daraltmak istediğini önce genişlet» der; Han Feizi gibi okurlar bu dizeleri hükümdarın gizli hesap sanatına çevirdi. Geri dönüş öğretisi bir bilgelik de olabilir, bir manipülasyon tekniği de; metnin hangi yüzünün okunduğu okura kalır.
Siyah ve beyaz iki yarımdan oluşan bilinen simge Daodejing'de yoktur; çok sonraki bir dönemin ürünüdür. Yin-yang kuramı da Han döneminin sentezinde gelişti.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Daodejing bir yin-yang kitabıdır.» Yin ve yang metinde yalnız bir dizede geçer.
Karşıtların birbirini doğurması fikri metnin merkezindedir, ama onu yin-yang kuramıyla özdeşleştirmek sonraki bir sentezin diliyle okumaktır.
Sadelik, az istek, yetinme
Soru: Bütün bunlar bir insanın günlük hayatında neye dönüşür?
Daodejing bir yönetim kitabı olduğu kadar bir kendini yetiştirme kılavuzudur. Öğütleri kısadır ve hep aynı yöne bakar: isteği azaltmak, yetinmeyi bilmek, durmayı bilmek, iş bitince çekilmek, öne geçmek için yarışmamak. Bunlar bir çilecilik programı değil, bir ölçü bilgisidir.
Metinden
Boyanmamış ipeği göster, yontulmamış odunu kucakla; benliğini azalt, isteğini eksilt.
Başkalarını bilen zekidir; kendini bilen aydınlıktır. Başkalarını yenen güçlüdür; kendini yenen sağlamdır. Yetinmeyi bilen zengindir.
Yetinmeyi bilen utanca düşmez; durmayı bilen tehlikeye girmez. Böylece uzun süre dayanabilir.
Yetinmemekten büyük felaket yoktur; elde etme hırsından büyük kusur yoktur.
İş tamamlanınca geri çekilmek, göğün yoludur.
Üç hazinem var, onları tutar ve korurum. Birincisi şefkat, ikincisi tutumluluk, üçüncüsü göğün altında öne geçmeye cüret etmemek.
Nefesi toplayıp yumuşaklığa ulaştırarak bebek gibi olabilir misin?
Not: Bölüm bir dizi soru hâlindedir. Heshang Gong gibi yorumcular onu beden ve nefes üzerine bir öğreti olarak okudu (T2); sonraki beden uygulamaları bu okumaya yaslanır.
Açılım
Otuz üçüncü bölüm iki tür bilgiyi ve iki tür gücü karşılaştırır. Dışarıya yönelen bilgi ve güç ölçülebilir ve övülür; içe yönelen bilgi ve güç görünmez, ama metin asıl değeri ona verir. Kendini yenmek, başkasını yenmekten zordur ve daha kalıcıdır.
Yetinmek metnin en sık dönen öğütlerinden biridir. Kırk dördüncü bölüm onu durmayı bilmekle eşleştirir: yeter noktasını göremeyen kişi kazandığı şeyle birlikte kendini de tüketir. Dokuzuncu bölüm aynı ölçüyü işe uygular: doldurulmaya devam edilen kap taşar, iş bitince çekilmek göğün yoludur.
Üç hazine metnin etik özetidir. Şefkat cesaretin, tutumluluk cömertliğin, öne geçmemek ise liderliğin kaynağı sayılır; yedinci bölümün sözüyle bilge kişi kendini geride tutar ve bu yüzden öne çıkar. Bu, sonraki basamaktaki bilge yöneticinin kişisel karşılığıdır.
Sükûnet ve nefes dizeleri (10, 16) daha sonraki yüzyıllarda oturuş, nefes ve iç simya uygulamalarının metin dayanağı oldu. Bu sayfa bir uygulama önermez; o geleneklerin tarihi akademinin ileri seviyelerinde, uygulamanın kendisi Meditasyon ve Çin Tıbbı akademilerindedir.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Az istek, dünyadan elini eteğini çekmek demektir.» Sekseninci bölüm iyi bir hayatı yemeğini tatlı, giysisini güzel, evini huzurlu, geleneğini sevinçli bulmak diye tarif eder.
Metin dünyadan kaçmayı değil, ölçüyü öğütler.
Bilge yönetici
Soru: Az buyuran yönetim bir özgürleşme mi, bir denetim mi?
Daodejing'in bilge kişisi çoğu bölümde bir yöneticidir. Metin Savaşan Devletler çağında, hükümdarların birbirini yuttuğu, vergi ve askerlik yükünün halkı ezdiği bir dünyada derlendi. Öğütleri bu dünyaya konuşur: az buyur, az vergi al, az ceza ver, halkın gönlünü kendi gönlün say.
Metinden
Büyük bir ülkeyi yönetmek, küçük bir balık pişirmeye benzer.
Not: Geleneksel açıklama: küçük balık çok karıştırılırsa dağılır; halk da sık sık değişen buyruklarla dağılır (T2).
Göğün altında yasaklar çoğaldıkça halk yoksullaşır. … Yasalar ve buyruklar arttıkça hırsız ve haydut çoğalır.
Halk açtır, çünkü üstündekiler çok vergi yer; bu yüzden açtır.
Bilge kişinin sabit bir gönlü yoktur; halkın gönlünü kendi gönlü sayar.
Bu yüzden bilge kişi yönetirken gönüllerini boşaltır, karınlarını doyurur; isteklerini zayıflatır, kemiklerini güçlendirir. Halkı hep bilgisiz ve isteksiz tutar.
Eskiden Yol'u iyi uygulayanlar halkı aydınlatmaya değil, onu saf tutmaya çalışırdı.
Küçük ülke, az halk. … Komşu ülkeler birbirini görür, horoz ve köpek sesleri birbirine ulaşır; ama halk yaşlanıp ölene dek birbirine gidip gelmez.
Açılım
Bu öğütlerin tarihte uygulandığı anlatılan bir an var. Han hanedanının ilk yıllarında bakan Cao Can, Shiji'nin aktarımına göre «yönetimin yolu dinginliği değerli tutmaktır, halk kendiliğinden yerleşir» öğüdünü benimsedi ve selefinin kurallarını değiştirmeden sürdürdü. Laozi'nin öğretisini devlet yönetimiyle birleştiren bu akım Huang-Lao diye anılır ve akademinin beşinci seviyesinde işlenir.
Ama aynı dizeler iki zıt yönde okunabilir. Birinci okumada metin halkı yöneticiden korur: yasakların, vergilerin ve savaşların azaltılmasını ister, yöneticinin kendi gönlünü bırakıp halkınkini dinlemesini öğütler. İkinci okumada metin yöneticiye bir denetim tekniği öğretir: halkı bilgisiz ve isteksiz tut ki kolay yönetilsin. Han Feizi gibi okurlar dizeleri bu ikinci yönde kullandı.
İki okuma arasında seçim yapmak zorunda değilsin, ama hangisini yaptığını bilmen gerekir. Üçüncü ve altmış beşinci bölümlerin en eski levhalarda bulunmaması, bu sert siyasal katmanın metne sonradan eklenmiş olabileceğini düşündürüyor; bu bir çıkarımdır, kesin bir bilgi değil.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Daodejing anarşist bir metindir» ya da tam tersi, «halkı aptal tutmayı öğütleyen totaliter bir kılavuzdur.» İkisi de dizelerin bir kısmını alıp öbürünü dışarıda bırakır.
Metin yöneticisiz bir toplum hayal etmez; yöneticiyi sınırlar ve aynı zamanda ona sert öğütler verir.
Silah ve savaş
Soru: Savaşla geçen bir çağda derlenen metin şiddete ne der?
Savaşan Devletler çağının adı boşuna verilmedi: iki yüz yılı aşkın bir süre devletler birbirini yuttu. Bu çağın askeri düşüncesi Sunzi'nin Savaş Sanatı gibi metinlerde yazıya geçti. Daodejing de savaştan söz eder, ama başka bir yerden: zaferi bile bir yas olarak karşılar.
Metinden
Silahlar uğursuz araçlardır, erdemli kişinin aracı değildir. Başka yol kalmayınca kullanılır; sakinlik ve ölçü en iyisidir. Zafer güzel sayılmaz. … Savaş kazanılınca yas töreniyle karşılanır.
Yol ile hükümdara yardım eden, göğün altını silahla zorlamaz. … Ordunun konakladığı yerde diken ve çalı biter.
İyi asker savaşçılık taslamaz; iyi savaşan öfkelenmez.
Düşmanı hafife almaktan büyük felaket yoktur.
Açılım
Sunzi ile Daodejing arasında gerçek benzerlikler var: ikisi de savaşı devletin ölüm kalım meselesi sayar, ikisi de savaşmadan kazanmayı en iyisi bilir, ikisi de öfkeyi ve hafifliği tehlikeli bulur. Ama yönleri farklıdır. Sunzi zaferin nasıl kazanılacağını öğretir; Daodejing kazanılan zaferin bile bir kayıp olduğunu hatırlatır.
Otuzuncu bölümdeki diken ve çalı imgesi savaşın görünmeyen bedelini gösterir: ordu geçtikten sonra tarla bozulur, kıtlık gelir. Metin «başka yol kalmayınca» güç kullanımını kabul eder, ama sonuç alınınca durmayı, zaferle övünmemeyi ister.
Metni bir barış öğretisi olarak okuyanlar da, bir strateji kitabı olarak okuyanlar da olmuştur. İki okuma da dizelere dayanır; akademi bu soruyu D, yani tartışmalı olarak etiketler.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Daodejing her koşulda güç kullanımını reddeden pasifist bir metindir.» Otuz birinci bölüm silahın «başka yol kalmayınca» kullanılabileceğini açıkça söyler.
Metnin sınırı şiddetin tamamen reddi değil, zaferin kutlanmaması ve gücün ölçüyle kullanılmasıdır.
Bilgi, dil ve susmak
Soru: Bilgiyi azaltmayı öğütleyen bir kitap ne öğretir?
Konfüçyüs'ün Konuşmalar'ı «öğrenip zamanında tekrarlamak sevinç değil mi?» diye açılır. Daodejing bu ideale karşı durur: öğrenme her gün artırır, Yol her gün eksiltir. Ama metin cehaleti övmez; biriktirilen bilgi ile kendini bilmenin aydınlığını birbirinden ayırır.
Metinden
Öğrenmeyi bırak, kaygı kalmaz.
Bilen konuşmaz; konuşan bilmez.
Bilmediğini bilmek en yücesidir; bilmediği hâlde bildiğini sanmak hastalıktır.
Kapıdan çıkmadan göğün altını bilir; pencereden bakmadan göğün yolunu görür. Ne kadar uzağa gidersen o kadar az bilirsin.
Güvenilir söz güzel değildir; güzel söz güvenilir değildir.
Açılım
Metnin bilgi eleştirisi iki katmanlıdır. Birinci katman toplumsaldır: yetenek ve bilgi yüceltildiğinde insanlar onun için yarışır, yarış istek doğurur, istek çekişme doğurur. İkinci katman dilseldir: adlar dünyayı parçalara ayırır ve parçalar arasında değer sırası kurar; ikinci bölümün güzel ile çirkini birlikte doğuran cümlesi budur.
Otuz üçüncü bölümün «kendini bilen aydınlıktır» sözü, metnin hangi bilgiye değer verdiğini gösterir. Bu aydınlık biriktirilerek değil, eksiltilerek elde edilir: gereksiz ayrımlar, gereksiz istekler, gereksiz sözler bırakıldıkça görünür hâle gelir.
Ve burada sayfa başladığı yere döner. Konuşanın bilmediğini söyleyen kitap beş bin karakter boyunca konuşur. Bu bir tutarsızlık değil, bir yöntemdir: metin sözü, sözün sınırını gösterecek biçimde kullanır. Zhuangzi bu yöntemi daha da ileri taşır: kendi sözünü sorgulayan hikâyeler anlatır. Daodejing'in son dizesi de okuru uyarır: bu kitabın güzel cümlelerine de körü körüne güvenme.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Laozi cahilliği över, okumanın ve öğrenmenin gereksiz olduğunu söyler.» Metin kendini bilmeyi aydınlık sayar ve bilmediğini bilmeyi en yüksek bilgi olarak koyar.
Reddettiği şey bilgi değil, bilgiçliktir: yarış ve gösteri için biriktirilen bilgi.
En derin katman: metni okumak
Soru: Beş bin karakter neden iki bin yıldır tükenmiyor?
Klasik Çince son derece yoğun bir dildir. Tek bir karakter isim, fiil ya da sıfat olabilir; özne, zaman ve çoğul çoğu zaman yazılmaz; noktalama sonradan eklenir. Bu yüzden Daodejing'in her çevirisi, hatta her noktalaması bir yorumdur. Metin tükenmez, çünkü her okur onu biraz da kendi sorusuyla tamamlar.
Metinden
Adsız, gök ile yerin başlangıcıdır; adlı, on bin şeyin anasıdır.
Vadinin ruhu ölmez.
Açılım
Daodejing'in tarihi, onu okuyanların tarihidir. Heshang Gong geleneği metni hem devlet hem beden yönetimi olarak okudu; Wang Bi onu varlık ve yokluk üzerine bir felsefeye çevirdi; Xiang'er onu bir din topluluğunun buyrukları olarak okudu. Aynı dize üç yorumda üç ayrı hayata dönüştü ve üçü de metinde dayanak buldu.
Zamanla metin bir dinin kutsal kitabı oldu. MS 2. yüzyılda Han sarayı Laozi için kurban törenleri düzenledi; zamanla o, Yüce Efendi Lao (Taishang Laojun) adıyla tapınılan bir tanrıya dönüştü. Tang hanedanı onu atası saydı, imparatorlar Daodejing'e yorum yazdı ve onu sınav metni yaptı. Bu tanrılaşma metnin anlamını değiştirmedi ama okunma biçimini derinden değiştirdi.
Çeviriler de bu zincirin parçasıdır. James Legge 1891'de ilk dizeyi «The Tao that can be trodden is not the enduring and unchanging Tao» diye çevirdi ve dao'yu Çincesiyle bıraktı. Paul Carus aynı sözcüğü «Reason», yani Akıl diye çevirdi. Her çevirmen bir karar verdi ve her karar metnin bir yüzünü öne, bir yüzünü arkaya itti. Daodejing'i derinden okumak, bu kararları görebilmektir.
Öğretinin sonraki hayatı, Zhuangzi'nin hikâyelerinden Han kozmolojisine, örgütlü dinden iç simyaya kadar akademinin sonraki seviyelerinde sürer. Bu sayfanın işi kapıyı açmaktı; içerisi derslerdedir.
Yaygın yanlışYaygın yanlış okuma: «Daodejing'in tek bir doğru çevirisi vardır; öteki çeviriler yanlıştır.» Klasik Çincenin yapısı ve el yazmaları arasındaki farklar birden çok meşru okumaya izin verir.
Bir çeviri kötü olabilir, ama iyi çeviriler de birbirinden farklıdır; asıl soru hangisinin hangi kararı verdiğidir.
Öğretinin bütünü, tek zincirde
On iki basamak tek bir düşüncenin halkalarıdır. Her halka bir basamağa ve metnin bölümlerine dayanır.
- Yol adsızdır, yalnız lakabı vardır ve her şeyi bir ana gibi doğurur. (Bölüm 1, 25, 42)
- Her şey Yol'dan bir pay alır; bu pay Güçtür ve kendini göstermediği ölçüde güçlüdür. (Bölüm 51, 38)
- Güç zorlamayla değil, zorlamadan yapılan eylemle işler; iş küçükken ele alınır. (Bölüm 37, 48, 63)
- Zorlanmayan şeyler kendiliğinden olur; Yol bile kendiliğinden olanı örnek alır. (Bölüm 25, 17)
- Bu işleyiş tersine çevrilmiş bir değer sırasıyla görünür: yumuşak serti, boş doluyu, aşağısı yukarıyı taşır. (Bölüm 8, 11, 78)
- Her şey ucuna varınca döner; karşıtlar birbirini doğurur. (Bölüm 40, 2, 58)
- Bunu gören kişi isteğini azaltır, yetinmeyi ve durmayı bilir. (Bölüm 33, 44, 67)
- Bunu gören yönetici az buyurur ve halkın gönlünü kendi gönlü sayar. (Bölüm 49, 57, 60)
- Silaha başvurmak zorunda kalırsa zaferini yas töreniyle karşılar. (Bölüm 30, 31)
- Ve bütün bunları söyleyen kitap, sonunda kendi sözünün de bir lakap olduğunu hatırlatır. (Bölüm 56, 81)