I. ve II. Kök Türk Devletleri

Kanca

1893 yılının Aralık ayında Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen, Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde bulunan taş yazıtlardaki bilinmeyen harfleri çözdüğünü duyurdu. Okunan ilk sözcüklerden biri "Tengri", yani Tanrı'ydı. Ardından "Türk" sözcüğü geldi. Yüzyıllardır sessiz duran taşlar, bir devletin kendi ağzından yazdığı tarihi anlatmaya başladı.

Bu taşları diken devlet, Türk adını ilk kez resmî devlet adı olarak taşıyan devletti. Taşlardaki metinler, bir hükümdarın halkına seslenişi, bir veziri kendi hizmetlerini anlatışı ve bir milletin nasıl dağılıp nasıl yeniden toplandığının hikâyesidir.

Büyük resim

Kök Türk Devleti, Orta Asya'da Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Tarihi iki bölümde incelenir. I. Kök Türk Devleti 552'de kuruldu ve bir süre sonra ikiye bölündü; bölünen parçalar yarım yüzyıl içinde Çin'in hâkimiyetine girdi. Yaklaşık elli yıllık bu dönemden sonra Kök Türkler yeniden bağımsızlıklarını kazandı ve II. Kök Türk Devleti kuruldu.

Kök Türklerin önemi yalnız askerî ve siyasi başarılarında değildir. Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan, kendi alfabesiyle yazılmış belgeler bırakan ve İpek Yolu üzerinden Bizans ile Sasani arasında bir denge unsuru hâline gelen bir devlettir. Orhun Yazıtları da bu devletin eseridir: bir Türk devletinin kendi dilinde, kendi harfleriyle yazdığı ilk uzun metinler.

Bu derste I. Kök Türk Devleti'nin kuruluşunu ve bölünüşünü, Çin hâkimiyeti dönemini ve Kürşad İsyanı'nı, II. Kök Türk Devleti'nin kurucu kadrosunu ve Orhun Yazıtları'nı ele alıyoruz.

Kavram çekirdeği

I. Kök Türk Devleti'nin kuruluşu

Kök Türkler başlangıçta Moğolistan bozkırlarında hâkim olan Avarların (Juan-juanların) yönetimi altındaydı. Bumin, 552'de Avarlara karşı ayaklandı, onları yendi ve kağan unvanını aldı. Devletin merkezi Ötüken oldu; Ötüken, Türk devlet geleneğinde kutsal sayılan bir merkezdir.

Devlet ikili teşkilat anlayışıyla yönetildi. Doğu kanadını Bumin Kağan, batı kanadını kardeşi İstemi Yabgu yönetti. Doğu kanadının hükümdarı devletin başıydı; batı kanadının yöneticisi ona bağlıydı.

İstemi Yabgu ve batı siyaseti

İstemi Yabgu, batıda önemli başarılar kazandı. Sasani İmparatorluğu ile ittifak yaparak Akhunları (Eftalitleri) yendi ve onların topraklarını paylaştı. Bu zaferle Kök Türkler, İpek Yolu'nun önemli bir bölümünü denetim altına aldı.

İpek ticareti Sasanilerle ilişkileri bozdu; Sasaniler Türk ipeğinin kendi toprakları üzerinden batıya taşınmasına engel oldu. Bunun üzerine İstemi, Sasanilere karşı Bizans ile ilişki kurdu ve iki devlet arasında elçiler gidip geldi. Bu ilişki, Kök Türklerin Orta Asya ile Akdeniz dünyası arasında etkin bir güç olduğunu gösterir.

Bölünme ve Çin hâkimiyeti

Bumin ve İstemi'den sonra taht kavgaları ve Çin'in Türk beyleri arasında ayrılık çıkaran politikası devleti zayıflattı. 582'de ülke, Doğu Kök Türkleri ile Batı Kök Türkleri arasında bölündü. Doğu Kök Türkleri 630'da, Batı Kök Türkleri 659'da Çin'in Tang hanedanının hâkimiyetine girdi.

Çin hâkimiyeti yaklaşık yarım asır sürdü. Bu dönemde Türk beylerinin bir kısmı Çin unvanları aldı; Orhun Yazıtları bu durumu sert bir dille eleştirir. 639'da Kürşad ve yanındaki kırk arkadaşı, Çin sarayına bir baskın düzenleyerek bağımsızlığı geri kazanmaya çalıştı. Baskın başarısız oldu, ama Kürşad İsyanı Türk tarihinde bağımsızlık iradesinin bir sembolü olarak anılır.

II. Kök Türk Devleti

681-682 yıllarında Kutluk, Çin'e karşı ayaklanarak Kök Türk devletini yeniden kurdu ve İlteriş Kağan unvanını aldı. İlteriş, "ili dağılmış halkı yeniden toplayan" anlamındaki bu unvanla devletin ikinci kuruluşunu simgeler. Bu devlete Kutluk Devleti adı da verilir.

Devletin kuruluşunda ve güçlenmesinde vezir Tonyukuk'un büyük rolü oldu. İlteriş'ten sonra Kapgan Kağan döneminde devlet sınırlarını genişletti. En parlak dönemini Bilge Kağan ve kardeşi, ordunun komutanı Kül Tigin zamanında yaşadı.

Bilge Kağan'ın ölümünden sonra iç karışıklıklar arttı. 744'te Uygur, Basmil ve Karluk boylarının birlikte saldırısıyla II. Kök Türk Devleti yıkıldı.

Orhun Yazıtları

Orhun Yazıtları, II. Kök Türk Devleti döneminde dikilen anıt taşlardır. En önemlileri üç tanedir: Tonyukuk Yazıtı, Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metinlerini, Bilge Kağan'ın yeğeni Yolluğ Tigin yazmıştır.

Yazıtlar Kök Türk alfabesiyle yazılmıştır. Metinlerde hükümdar halkına doğrudan seslenir: devletin nasıl kurulduğunu, Türk beylerinin Çin'in tatlı sözlerine ve zengin armağanlarına kanarak nasıl bağımsızlıklarını kaybettiğini, halkın yeniden nasıl toplandığını anlatır. Hükümdarın halkı doyurmak, giydirmek ve çoğaltmakla yükümlü olduğu fikri yazıtlarda açıkça görülür.

Yazıtlar 19. yüzyılın sonunda bilim dünyasına tanıtıldı ve 1893'te Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü. Bu yüzden Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ilk yazılı kaynakları, Türk dilinin ve edebiyatının ilk büyük belgeleri olarak kabul edilir.

Görsel harita

Kök Türk tarihi zaman çizelgesi:

1. 552 — Bumin Avarları yener; I. Kök Türk Devleti kurulur.
2. İstemi Yabgu — Sasanilerle Akhunlara karşı ittifak; Bizans ile ilişki.
3. 582 — devlet Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılır.
4. 630 — Doğu Kök Türkler Çin hâkimiyetine girer.
5. 639 — Kürşad İsyanı.
6. 659 — Batı Kök Türkler Çin hâkimiyetine girer.
7. 681-682 — Kutluk (İlteriş Kağan) devleti yeniden kurar.
8. Bilge Kağan ve Kül Tigin — en parlak dönem; Orhun Yazıtları.
9. 744 — Uygur, Basmil ve Karluk birliği devleti yıkar.

Sınav gözüyle

Kök Türk soruları KPSS'de iki ağırlıklı temaya odaklanır. Birincisi "ilk"lerdir: Türk adıyla kurulan ilk devlet, Türk adının resmî devlet adı olarak ilk kullanımı, bilinen ilk Türk alfabesi ve ilk yazılı Türk kaynakları. İkincisi Orhun Yazıtları'nın içeriğidir: yazıtlarda anlatılan olaylar, hükümdarın halka karşı sorumlulukları ve Çin'e karşı uyarılar.

Kişi-olay eşleştirmeleri de sık sorulur. Bu sorularda en çok karıştırılan ikililer, I. ve II. devletin kurucuları (Bumin ile İlteriş) ve yazıtların sahipleri ile yazarıdır (Bilge Kağan ve Kül Tigin ile Yolluğ Tigin). Tabloyu bu ayrımlarla birlikte hatırlamak, eşleştirme sorularında zaman kazandırır.

Hafıza kancaları

• "552 Bumin kurar, 682 Kutluk yeniden kurar" — iki kuruluş.
• "Doğu Bumin, Batı İstemi" — ikili teşkilat.
• "630 doğu, 659 batı düşer" — Çin hâkimiyetine giriş.
• "Üç taş: Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge; kalem Yolluğ'da" — Orhun Yazıtları.
• "744: Uygur, Basmil, Karluk" — yıkılış.

Mini test

1. (kolay) Türk adıyla kurulan ilk devlet hangisidir?

A) Asya Hun Devleti B) Kök Türk Devleti C) Uygur Kağanlığı D) Karahanlılar E) Avrupa Hun Devleti

2. (kolay) I. Kök Türk Devleti'nin kurucusu kimdir?

A) Mete B) Bumin C) İlteriş Kutluk D) Bilge Kağan E) Attila

3. (orta) Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının metinlerini kim yazmıştır?

A) Tonyukuk B) Kül Tigin C) Yolluğ Tigin D) Kürşad E) İstemi Yabgu

4. (orta) İstemi Yabgu'nun Sasanilerle ittifak yaparak yendiği devlet hangisidir?

A) Bizans B) Akhunlar (Eftalitler) C) Çin D) Uygurlar E) Avarlar

5. (sınav) Aşağıdakilerden hangisi Kök Türklerin Türk tarihindeki yerini gösteren özelliklerden biri değildir?

A) Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kez kullanmaları B) Kendi alfabeleriyle yazılmış belgeler bırakmaları C) İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti olmaları D) Orhun Yazıtları'nı dikmeleri E) İpek Yolu üzerinden Bizans ile ilişki kurmaları

Cevaplar

1. B — Kök Türk Devleti, Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
2. B — Bumin, 552'de Avarları yenerek devleti kurdu.
3. C — Metinlerin yazarı Bilge Kağan'ın yeğeni Yolluğ Tigin'dir.
4. B — İstemi, Sasanilerle birlikte Akhunları yendi.
5. C — Kök Türkler İslamiyet öncesi bir devlettir; İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılardır.

Özet kartı

• I. Kök Türk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kuruldu; merkez Ötüken.
• Doğu kanadı Bumin, batı kanadı İstemi Yabgu; İstemi Sasanilerle Akhunları yendi, Bizans ile ilişki kurdu.
• 582'de ikiye ayrıldı; Doğu 630'da, Batı 659'da Çin hâkimiyetine girdi.
• 639 Kürşad İsyanı: başarısız ama bağımsızlık iradesinin sembolü.
• II. Kök Türk Devleti 681-682'de İlteriş Kutluk Kağan ile kuruldu; vezir Tonyukuk.
• En parlak dönem Bilge Kağan ve Kül Tigin; Orhun Yazıtları'nı Yolluğ Tigin yazdı; 1893'te Thomsen çözdü.
• 744'te Uygur, Basmil ve Karluk birliği tarafından yıkıldı.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

II. Kök Türk Devleti'ni yıkan boylardan biri, onun yerine Orta Asya'nın yeni hâkimi oldu. Ders 4.1.6, "Uygurlar", bu devletin kuruluşunu, Maniheizmi kabul etmesinin yerleşik hayata etkisini, yazı ve kültürdeki katkılarını ve dağıldıktan sonra kurulan Uygur devletlerini ele alıyor.