Ana düşünce ve konu

Kanca

Bir arkadaşın sana yarım saat boyunca yeni taşındığı mahalleyi anlatıyor: fırının sabah altıda açıldığını, parkın akşamları dolduğunu, komşuların kapı önünde oturduğunu, otobüsün her on dakikada bir geçtiğini. Sonunda sorsan "Ne demek istedin?" diye, cevabı tek cümledir: "Orada kendimi yalnız hissetmiyorum."

Yarım saatlik anlatımın konusu mahalleydi. Asıl söylediği ise başka bir şeydi. Paragraf sorularının büyük bir kısmı tam bu farkı ölçer: bir metnin neden söz ettiğini bulmak kolaydır, ne demek istediğini bulmak dikkat ister.

Büyük resim

Her paragrafın bir konusu ve bir ana düşüncesi vardır. Konu, paragrafın üzerine kurulduğu şeydir: bir nesne, bir olay, bir kavram. Ana düşünce ise yazarın o konu hakkında okura iletmek istediği yargıdır. Konu bir sözcük ya da sözcük öbeğiyle söylenebilir; ana düşünce ancak bir cümleyle.

Bu ayrım neden bu kadar önemli? Çünkü paragraf sorularındaki çeldiricilerin önemli bir kısmı bu iki düzeyin karıştırılmasından yararlanır. Paragrafın konusunu doğru söyleyen ama yazarın yargısını taşımayan bir seçenek, ilk bakışta çok doğru görünür. Ana düşünceyi bulan okur ise o seçeneğin eksik kaldığını hemen fark eder.

Bu derste konu ile ana düşünceyi ayırmayı, ana düşünceyi paragrafın farklı yerlerinde bulmayı ve seçenekler arasında en kapsamlı yargıyı seçmeyi çalışıyoruz.

Kavram çekirdeği

Konu: neden söz ediliyor?

Konu, paragrafın bütününü ilgilendiren şeydir. Bulmak için paragrafa "Bu metin neyi anlatıyor?" diye sorulur. Cevap genellikle paragrafta tekrar tekrar geçen ya da farklı sözcüklerle yeniden anılan kavramdır.

Şu paragrafı okuyalım: "Yağmur suyunu toplamak, yüzyıllardır kurak bölgelerde bilinen bir yöntemdir. Damlardan inen su sarnıçlarda biriktirilir ve yaz aylarında kullanılırdı. Bugün aynı yöntem, büyüyen şehirlerde şebeke suyuna olan yükü azaltmak için yeniden gündemde. Eski bir bilgi, yeni bir sorunun çözümüne dönüşüyor."

Paragrafın konusu "yağmur suyunun toplanması"dır. Her cümle bu kavramın etrafında döner: geçmişteki kullanımı, yöntemi, bugünkü önemi.

Ana düşünce: ne söyleniyor?

Ana düşünce, yazarın konu hakkındaki mesajıdır. Bulmak için "Yazar bu konu hakkında bana ne söylemek istiyor?" diye sorulur. Aynı paragrafta ana düşünce son cümlede yoğunlaşır: geleneksel bir yöntem, bugünün su sorununa çözüm olabilir.

Ana düşünce çoğu zaman bir yargıdır: bir şeyin iyi ya da kötü, gerekli ya da gereksiz, değişmekte ya da sürmekte olduğunu söyler. Yazarın bu yargıya katılıp katılmadığını gösteren ifadeler de önemli ipuçlarıdır: "bence", "gerekir", "önemlidir", "maalesef", "ne yazık ki" gibi.

Ana düşünce paragrafın neresinde?

Ana düşüncenin yeri paragrafın kuruluş biçimine bağlıdır. Tümdengelimle kurulan paragrafta yazar yargıyı başta söyler, sonra onu açıklar ve örneklendirir; ana düşünce girişte durur. Tümevarımla kurulan paragrafta yazar önce örnekleri ve ayrıntıları sıralar, yargıya en sonda varır; ana düşünce sonuçta durur.

Bazı paragraflarda ana düşünce ortada, bir karşıtlık bağlacından sonra gelir. "Çoğu insan eski yöntemleri verimsiz sanır. Oysa…" diye başlayan bir cümle, yazarın kendi yargısının geldiğini haber verir. Bazı paragraflarda ise ana düşünce tek bir cümlede açıkça yazılmaz; paragrafın bütününden çıkarılır. Bu durumda doğru seçenek, paragrafta aynen geçmeyen ama bütün cümlelerin işaret ettiği bir yargıdır.

En kapsamlı yargıyı seçmek

Ana düşünce sorularında seçeneklerin çoğu paragrafla ilgilidir; doğru olan, paragrafın bütününü kapsayandır. Seçenekleri elerken üç tür yanlışa dikkat edilir.

Birincisi dar seçenektir: paragrafta geçen, doğru ama yalnız bir cümleyi ya da bir ayrıntıyı karşılayan yargı. "Sarnıçlarda biriktirilen su yaz aylarında kullanılırdı" cümlesi doğrudur, ama yalnız bir yardımcı düşüncedir.

İkincisi geniş seçenektir: paragrafın izin verdiğinden fazlasını söyleyen yargı. "Bütün modern sorunların çözümü geçmişte saklıdır" cümlesi paragrafın yönüne uyar gibi görünür ama onun söylemediği bir genellemedir.

Üçüncüsü dışarıdan seçenektir: kendi başına doğru olabilir ama paragrafta dayanağı yoktur. "Su tasarrufu her vatandaşın görevidir" cümlesi makul bir görüştür, ancak bu paragraf böyle bir şey söylemiyor.

Doğru seçenek, bu üç tuzaktan uzak durur: ne tek bir cümleye sıkışır ne paragrafı aşar ne de paragrafın dışına çıkar.

Görsel harita

Ana düşünceyi bulmanın adımları:

1. Konuyu bul: paragrafta tekrar eden kavram ne?
2. Yargıyı ara: yazarın o kavrama dair vardığı hüküm ne?
3. Yerine bak: girişte mi, sonuçta mı, bir karşıtlık bağlacından sonra mı?
4. Seçenekleri ele: dar, geniş ve dışarıdan olanları çıkar.
5. Kalanı paragrafın bütününe karşı sına: her cümle bu yargıya hizmet ediyor mu?

Sınav gözüyle

Ana düşünce soruları farklı sözlerle sorulur: "Bu parçada asıl anlatılmak istenen", "vurgulanan düşünce", "yazarın asıl amacı", "parçadan çıkarılabilecek en kapsamlı yargı". Hepsi aynı şeyi ister: paragrafın bütününü taşıyan yargı. Soru kökünde "en kapsamlı" ya da "asıl" sözcüklerini görmek, dar seçeneklere karşı uyanık olman gerektiğini hatırlatır.

Konu sorusu ise ayrıca sorulabilir: "Bu parçanın konusu nedir?" Böyle bir soruda seçenekler çoğu zaman sözcük öbekleridir ve yanlış olanlar genellikle paragrafta geçen ama bütünü kapsamayan kavramlardır.

Hafıza kancaları

• "Konu isim, ana düşünce cümle" — konu bir öbekle, ana düşünce ancak bir yargıyla söylenir.
• "Neyden, ne?" — konu için "neyden söz ediyor", ana düşünce için "ne diyor".
• "Dar, geniş, dışarıdan" — ana düşünce sorusunda elenecek üç seçenek türü.
• "Oysa'dan sonra yazar konuşur" — karşıtlık bağlacı çoğu zaman yazarın kendi yargısını haber verir.

Mini test

1. (kolay) "Kış aylarında kuşlar için balkona su kabı koymak, onların hayatta kalmasına büyük katkı sağlar." Bu cümlenin konusu nedir?

A) Kış mevsiminin uzunluğu B) Kuşlar için balkona su kabı koymak C) Balkonların genişliği D) Kuşların göç yolları E) Su tasarrufu

2. (kolay) Aşağıdakilerden hangisi ana düşüncenin özelliğidir?

A) Tek bir sözcükle söylenir. B) Yazarın konu hakkındaki yargısıdır. C) Her zaman paragrafın ortasındadır. D) Paragrafta geçen bir ayrıntıdır. E) Yalnız soru cümlesiyle ifade edilir.

3. (orta) Örnekleri önce sıralayıp yargıya en sonda varan bir paragrafta ana düşünce genellikle nerededir?

A) Başlıkta B) Girişte C) Sonuçta D) Yalnız ikinci cümlede E) Hiçbir yerde

4. (orta) "Birçok kişi, okumayı yalnız boş zamanlarda yapılan bir etkinlik sanır. Oysa düzenli okumak, düşünmeyi, söz dağarcığını ve dikkati birlikte geliştirir. Bu yüzden okumayı bir alışkanlık olarak günün içine yerleştirmek gerekir." Bu paragrafın ana düşüncesi hangisidir?

A) Okuma yalnız boş zamanlarda yapılır. B) Söz dağarcığı sözlükten öğrenilir. C) Okuma, birçok zihinsel beceriyi geliştirdiği için düzenli bir alışkanlık hâline getirilmelidir. D) Dikkat eksikliği yaygın bir sorundur. E) Herkes her gün aynı süre okumalıdır.

5. (sınav) Yağmur suyu paragrafı için aşağıdaki seçeneklerden hangisi "paragrafın izin verdiğinden fazlasını söyleyen" geniş bir yargıdır?

A) Yağmur suyu eskiden sarnıçlarda biriktirilirdi. B) Yağmur suyunu toplamak bugün yeniden gündemdedir. C) Geçmişte kullanılan bütün yöntemler bugünün her sorununu çözer. D) Eski bir yöntem, bugünün su sorununa bir çözüm olabilir. E) Kurak bölgelerde yağmur suyu yüzyıllardır toplanır.

Cevaplar

1. B — Cümlenin üzerine kurulduğu şey, kuşlar için balkona su kabı koymaktır.
2. B — Ana düşünce, yazarın konu hakkında okura iletmek istediği yargıdır.
3. C — Tümevarımla kurulan paragrafta yargı sonda gelir.
4. C — "Oysa" ile gelen düşünce ve "bu yüzden" ile gelen sonuç birlikte yazarın yargısını taşır.
5. C — Paragraf tek bir yöntemden söz eder; "bütün yöntemler, her sorun" diye genellemek paragrafı aşar.

Özet kartı

• Konu: metnin üzerine kurulduğu kavram; bir sözcük ya da öbekle söylenir.
• Ana düşünce: yazarın konu hakkındaki yargısı; bir cümleyle söylenir.
• Tümdengelimde ana düşünce girişte, tümevarımda sonuçtadır.
• "Oysa, ancak, fakat" sonrası çoğu zaman yazarın kendi yargısını taşır.
• Ana düşünce bazen hiçbir cümlede aynen yazmaz; bütünden çıkarılır.
• Ana düşünce sorusunda üç çeldirici türü elenir: dar, geniş, dışarıdan.
• Doğru seçenek paragrafın bütün cümlelerinin hizmet ettiği yargıdır.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Ana düşünceyi seçerken dar seçenekleri eledik; o dar seçenekler aslında paragrafın yardımcı düşünceleriydi. Ders 1.6.3, "Yardımcı düşünceler ve 'değinilmemiştir' soruları", bu cümlelerin ana düşünceye nasıl hizmet ettiğini ve paragrafta hangi bilginin gerçekten yer aldığını sınayan soru tipini açıyor.