Tek soruda birden fazla ses olayı

Kanca

"Kaybolduğunu" sözcüğüne bir kez daha bak. Tek bir sözcük, ama içinde bir ünlü kaybolmuş, iki ünsüz yumuşamış ve araya bir ünsüz girmiş. Bunu gören biri için bu sözcük dört soruya birden cevap verir; görmeyen biri içinse sıradan bir fiildir.

Sınav, ses bilgisini artık olay olay sormuyor. Bir cümle veriyor ve içindeki bütün olayları birlikte tarattırıyor. Bu ders, o taramayı yöntemli yapmanın yolunu kuruyor.

Büyük resim

Ünitenin beş dersinde ses olaylarını birer birer tanıdık: ünlü uyumu, ünsüz olayları, ünlü olayları, hece ve ulama. Her derste olaylar temiz örneklerle geldi: "kitabı" yalnız yumuşama, "küçücük" yalnız düşme. Gerçek sözcükler bu kadar temiz değildir. Bir sözcük köküne üç dört ek aldığında, her ek sınırında yeni bir olay doğabilir.

Bu karmaşayı çözmenin anahtarı, olayların rastgele yerlerde değil belirli sınırlarda gerçekleşmesidir. Ünsüz benzeşmesi kökle ek arasında olur; yumuşama da öyle. Kaynaştırma iki ünlünün karşılaştığı sınırda, ulama iki sözcüğün karşılaştığı sınırda olur. Sözcüğü sınırlarına ayırırsan, her sınırda yalnız birkaç olasılık kalır.

Ustalık sorularında hız da önem kazanır. Bir cümledeki bütün sözcükleri tek tek incelemek zaman alır; deneyimli aday, olay taşıma ihtimali olan sözcükleri bir bakışta seçer ve yalnız onları açar. Hangi sözcüklerin aday olduğunu bilmek, bu dersin ikinci hedefidir.

Kavram çekirdeği

Çözümleme yöntemi: sözcüğü sınırlarına ayır

Bir sözcükteki ses olaylarını bulmak için şu sırayı izle. Önce sözcüğü kök ve eklerine ayır, kökün yalın hâlini yaz. Sonra her sınırı sırayla dolaş ve o sınırda neyin karşılaştığına bak.

Ünsüz ünsüzle karşılaşıyorsa ve önceki sert, sonraki c, d, g ise benzeşme vardır. Kökün son ünsüzü p, ç, t, k ise ve ek ünlüyle başlıyorsa yumuşamayı denetle. Ünlü ünlüyle karşılaşıyorsa araya giren ünsüzü bul: kaynaştırma. Kökün yalın hâliyle sözcükteki hâli arasında bir ses eksilmiş ya da artmışsa düşme ya da türeme vardır. "-yor" ekini görürsen daralmaya bak.

Bir sözcüğün tam çözümlemesi

"Kaybolduğunu" sözcüğünü bu yöntemle açalım. Yalın kök "kayıp" ve yardımcı fiil "ol"; ardından "-duk", "-u" ve "-u" ekleri gelir.

Birinci sınırda "kayıp" ile "ol" birleşmiş ve ikinci hecedeki ı düşmüştür: ünlü düşmesi. Aynı sınırda p, ünlüyle başlayan "ol" önünde b'ye dönmüştür: ünsüz yumuşaması. "-duk" ekinin k'si, ünlüyle başlayan "-u" ekini alınca ğ olmuştur: ikinci bir yumuşama. Son "-u" ekinden önce iki ünlü karşılaşmış ve araya n girmiştir: kaynaştırma.

Sonuç: ünlü düşmesi, iki kez yumuşama ve kaynaştırma. "-duk" ekinin d'si ise sertleşmemiştir, çünkü önündeki l yumuşaktır. Bu son gözlem önemlidir: bir olayın olmadığını da gerekçesiyle bilmek, "hangisi yoktur" sorularında işe yarar.

Sık karşılaşılan birleşik sözcükler

Bazı sözcükler birden fazla olayı her zaman birlikte taşır ve sınavda tekrar tekrar karşına çıkar. Bunları önceden tanımak, çözümleme süresini kısaltır.

"Kitapçığı" sözcüğünde "-cık" eki p'den sonra "-çık" olmuş (benzeşme), sonra k, ünlü önünde ğ'ye dönmüştür (yumuşama). "Hissettiğimiz" sözcüğünde s ikizlenmiş (türeme), "-dik" eki t'den sonra "-tik" olmuş (benzeşme), k de ğ'ye dönmüştür (yumuşama). "Burnunu" sözcüğünde ikinci hecedeki u düşmüş (ünlü düşmesi), iyelikten sonra n girmiştir (kaynaştırma). "Ağzındaki" sözcüğünde ünlü düşmesi ve n kaynaştırmasının yanı sıra "-ki" eki kalın bir sözcüğe ince ünlüyle eklenmiş ve büyük ünlü uyumu bozulmuştur.

Yazıda görünen ve görünmeyen olaylar

Bazı soru kökleri olayın yazıda gösterilip gösterilmediğini ayırt ettirir. Ünlü daralması "-yor" ekinde ve de-, ye- fiillerinde yazılır, öbür eklerde yazılmaz: başlıyor ama başlayacak. Ünsüz yumuşaması özel adlarda yazılmaz: Zonguldak'a, Mehmet'e. Ulama hiçbir zaman yazılmaz.

Soru kökünde "yazımda" ya da "söyleyişte" sözcüğünü gördüğünde dur ve olayın hangi düzeyde arandığını belirle. "Başlayacak" sözcüğünde söyleyişte daralma vardır, yazımda yoktur; aynı sözcük iki farklı soruya iki farklı cevap verir.

Bir örnek

Soru: "Bu akşam ağzının tadı yoktu, çorbasını bile içemedi." Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünlü düşmesi. "Ağzının" sözcüğünde "ağız" kökünün ikinci hecesindeki ı düşmüştür; olay vardır.

B) Ünsüz benzeşmesi. "Yoktu" sözcüğünde "-du" eki k'den sonra "-tu" olmuştur; olay vardır.

C) Ünsüz türemesi. Cümlede ünsüzü ikizlenen ya da kökte bulunmayan bir ünsüzü kazanan sözcük yoktur; olay yoktur.

D) Kaynaştırma. "Çorbasını" sözcüğünde iyelikten önce s, hâl ekinden önce n girmiştir; olay vardır.

E) Ulama. "Akşam ağzının" sözcükleri arasında m, sonraki sözcüğün a'sına bağlanır; olay vardır.

Aranan seçenek C. Bu soruda "tadı" sözcüğü de bir tuzaktır: tek heceli "tat" yumuşayan azınlıktandır. "Yoktu, çorbasını" arasında ise virgül olduğu için ulama aranmaz.

Aday sözcükleri bir bakışta seçmek

Cümlede olay taşıma ihtimali yüksek sözcükleri ayırt etmek zaman kazandırır. İki heceli ve ikinci hecesi dar ünlülü bir sözcüğe ek gelmişse (ağız, burun, oğul) ünlü düşmesine bak. p, ç, t, k ile biten bir köke ünlüyle başlayan ek gelmişse yumuşamaya bak. Sert ünsüzle biten köke "-de, -di, -ci" türünden bir ek gelmişse benzeşmeye bak. Ünlüyle biten bir köke ünlüyle başlayan ek gelmişse kaynaştırmaya bak. Kısa bir Arapça sözcüğe "etmek" gelmişse türemeye bak.

Görsel harita

Çözümleme sırası:

1. Kökün yalın hâlini yaz.
2. Sözcüğü eklerine ayır, her sınırı işaretle.
3. Her sınırda karşılaşan iki sese bak ve tablodaki olayı denetle.
4. Yalın kökle sözcük arasında ses eksilmesi ya da artması var mı, karşılaştır.
5. Cümle sorularında sözcükler arasındaki ulamaları ve virgülleri ayrıca tara.

Sınav gözüyle

Ustalık düzeyinde ses bilgisi soruları üç kalıpta yoğunlaşır. İlki "hangisi yoktur" kalıbıdır: cümlede dört olay vardır, biri yoktur. Burada en hızlı yol, seçenekleri tek tek doğrulamak yerine cümlede olmaması en olası olayı, çoğu zaman türeme ya da daralmayı, önce aramaktır.

İkincisi eşleştirme kalıbıdır: tırnak içindeki bir sözcükteki olayın seçeneklerden hangisinde de bulunduğu sorulur. Önce verilen sözcüğün bütün olaylarını çıkar; seçeneklerde bunlardan birinin bulunması yeterli olabilir, soru kökü "aynı ses olayları" diyorsa hepsinin bulunması gerekir.

Üçüncüsü sayma kalıbıdır: bir cümlede kaç sözcükte belli bir olayın bulunduğu ya da kaç ulama yapıldığı sorulur. Bu sorularda aceleyle sayılan virgüller ve ünlüyle biten sözcükler hata yaptırır.

Hafıza kancaları

• "Sınırda ara" — ses olayları ek ve sözcük sınırlarında doğar; sözcüğü önce sınırlarına ayır.
• "Yalın kökle kıyasla" — ses eksildiyse düşme, arttıysa türeme ya da kaynaştırma.
• "Kaybolduğunu: düş, yumuşa, yumuşa, kaynaştır" — bir sözcükte dört olay; ustalık sorusunun prototipi.
• "Yazım mı, söyleyiş mi?" — daralma, özel adda yumuşama ve ulama yazıda görünmez.
• "Olmayanı gerekçesiyle bil" — "hangisi yoktur" sorusunda yokluğun nedenini söyleyebilmek, doğru cevabı güvenceye alır.

Mini test

1. (kolay) "Kitapçığı" sözcüğünde hangi ses olayları vardır?

A) Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması B) Ünsüz yumuşaması ve ünsüz türemesi C) Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz düşmesi D) Yalnız ünsüz yumuşaması E) Ünlü daralması ve ünsüz yumuşaması

2. (kolay) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem kaynaştırma vardır?

A) burnunu B) kitabı C) gidiyor D) hissetti E) ikişer

3. (orta) "Reddettiğini" sözcüğünde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünsüz türemesi B) Ünsüz yumuşaması C) Ünsüz benzeşmesi D) Kaynaştırma E) Ünlü düşmesi

4. (orta) "Oğlu" sözcüğündeki ses olayı aşağıdakilerin hangisinde de vardır?

A) kahvaltı B) kitapta C) suyu D) bekliyor E) dibi

5. (sınav) "Akşam olunca kardeşim bize küçücük bir kitap getirdi." Bu cümleyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

A) Cümlede ulama vardır. B) Cümlede ünsüz düşmesi vardır. C) Cümlede büyük ünlü uyumuna uymayan Türkçe kökenli bir sözcük vardır. D) Cümlede ünsüz benzeşmesi vardır. E) Cümlede ünsüz yumuşaması yoktur.

Cevaplar

1. A — "-cık" eki p'den sonra sertleşmiş, k de ünlü önünde ğ'ye dönmüştür.
2. A — "Burun"un ikinci hecesindeki u düşmüş, iyelikten sonraki hâl ekinden önce n girmiştir.
3. E — Sözcükte türeme ve yumuşama (reddet-), benzeşme (-tik), yumuşama (-tiğ-) ve n kaynaştırması vardır; düşen bir ünlü yoktur.
4. A — "Oğul" ve "kahve + altı" sözcüklerinin ikisinde de ünlü düşmesi vardır.
5. D — "Akşam olunca" ulama, "küçücük" düşme, "kardeşim" büyük ünlü uyumunu bozar; sert ünsüzden sonra sertleşen bir ek yoktur.

Özet kartı

• Ses olayları ek ve sözcük sınırlarında doğar; çözümleme sözcüğü sınırlarına ayırarak başlar.
• Kökün yalın hâliyle karşılaştır: ses dönüştüyse yumuşama ya da benzeşme, eksildiyse düşme, arttıysa türeme ya da kaynaştırma.
• Bir sözcük birden fazla olay taşıyabilir: kaybolduğunu, kitapçığı, hissettiğimiz, reddettiğini.
• Yazımda görünmeyen olaylar: "-yor" dışındaki daralma, özel adlardaki yumuşama, ulama.
• "Hangisi yoktur" sorusunda olmaması en olası olayı önce ara ve yokluğunun gerekçesini bil.
• Cümle sorularında virgülleri ve ünlüyle biten sözcükleri ulama taramasından çıkar.
• Tek heceli istisnaları (tadı, dibi, gidiyor) ve su/ne kaynaştırmasını aklında tut.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Bu ünitede özel adlara gelen eklerin kesme işaretiyle ayrıldığını ve yumuşamanın yazıda korunmadığını gördük: Zonguldak'a, Mehmet'e. Peki bir sözcüğün özel ad sayılıp büyük harfle başlaması neye göre belirlenir? Ders 1.2.1, "Büyük harflerin kullanımı", yazım kuralları ünitesini bu soruyla açıyor.