İspanya İspanyolcası ve Latin Amerika İspanyolcası: farklar ve benzerlikler

Kanca

Madrid'de bir arkadaşın sana mesaj atıyor: "¿Cogemos el coche?" Arabaya binelim mi, diyor. Aynı cümleyi birkaç ay sonra Meksika'da bir arkadaşına kurmaya kalkıyorsun ve karşındaki önce şaşırıyor, sonra gülüyor. Arabanın adı orada "carro"dur, "coger" fiili ise Meksika'da ve Arjantin'de kaba bir anlam taşıdığı için gündelik konuşmada bu cümleye hiç girmez.

Bu sahneden iki şey çıkıyor. İspanyolcanın iki yakası arasında gerçek farklar var ve bunları bilmek seni küçük utançlardan korur. Ama aynı sahnede seni anlamayan olmadı; farklar konuşmayı durdurmadı, sadece renklendirdi. Bu derste haritanın iki yakasını tanıyacak ve hangi farkın gerçekten önemli olduğunu ayırt edeceksin.

Anlatım

Tek dil, ortak bir yazı

Önce ortak zemini görelim, çünkü farklardan çok daha geniştir. İspanyolcanın dilbilgisi iki yakada aynıdır: fiiller aynı eklerle çekilir, isimlerin cinsiyeti aynıdır, cümle aynı sırayla kurulur. Yazım kuralları da ortaktır. İspanya'daki Real Academia Española ile Amerika'daki ve öteki ülkelerdeki dil kurumları ASALE adlı bir birlik içinde çalışır; sözlüğü, dilbilgisi kitabını ve yazım kılavuzunu birlikte hazırlarlar. Bir Meksika gazetesini okuyan bir Madridli, metnin nerede yazıldığını çoğu zaman birkaç kelimeden anlar, ama okumakta zorlanmaz.

Farklar üç katmanda toplanır: seste, bazı zamirlerde ve gündelik kelimelerde.

Ses: "z" harfinin iki okunuşu

En çok duyulan fark "z" harfinde ve "e" ile "i"den önce gelen "c"dedir. İspanya'nın büyük bölümünde bu harfler, İngilizcedeki "think" kelimesinin başındaki sesle okunur: dil ucu dişlerin arasına hafifçe değer. Bu okunuşa ayrım (distinción) denir, çünkü "casa" (ev) ile "caza" (av) kulakta ayrışır. Latin Amerika'nın tamamında, Kanarya Adaları'nda ve Endülüs'ün bir kısmında ise aynı harfler düz bir "s" gibi okunur. Buna seseo denir ve bu söyleyişte "casa" ile "caza" aynı duyulur.

Bu programda okunuşları Latin Amerika söyleyişiyle yazıyoruz, yani "z" için köşeli parantezde "s" göreceksin. İspanya söyleyişini göstermemiz gereken yerlerde dişler arası sesi "th" ile yazacağız. Hangisini kullanırsan kullan, Sevilla'da da Lima'da da anlaşılırsın.

Bir ses farkı daha kulağına çarpacak. Arjantin'in ve Uruguay'ın başkentlerinde "ll" ve "y" harfleri Türkçedeki "ş"ye ya da "j"ye yakın okunur: "Me llamo" orada [me ŞA-mo] gibi duyulur. Madrid'de ve Meksika'da aynı harfler Türkçedeki "y"ye yakındır. Karayipler'de ve Endülüs'te hece sonundaki "s" hafifler, bazen hiç duyulmaz. Bu ayrıntıları kulak alıştırması derslerinde tek tek dinleyeceksin.

Zamirler: "vosotros" ve "ustedes"

İkinci büyük fark çoğul "siz"dedir. İspanya'nın büyük bölümünde samimi olduğun bir gruba "vosotros" dersin, resmî konuştuğun bir gruba "ustedes". Latin Amerika'da bu ayrım yoktur: arkadaşlarına da, tanımadığın bir heyete de "ustedes" dersin. Vosotros orada yalnız eski metinlerde, dualarda ya da İspanya'yı taklit eden konuşmalarda karşına çıkar.

Güney Amerika'nın bir bölümünde tekil "sen" de değişir. Arjantin'de, Uruguay'da, Paraguay'da ve Orta Amerika'nın bazı ülkelerinde "tú" yerine "vos" kullanılır ve fiil de biraz farklı çekilir: "tú tienes" yerine "vos tenés". Buna voseo denir. İspanya'da ve Meksika'da voseo yoktur; ama bir Arjantinli seninle "vos" diye konuştuğunda ne dediğini anlaman zor olmaz.

Kelimeler: "coche", "carro", "auto"

Gündelik hayatın kelimelerinde farklar daha sık görülür. Aşağıdaki tablo birkaç yaygın örneği gösteriyor. Buradaki "Latin Amerika" sütunu kaba bir özettir; bazı kelimeler ülkeden ülkeye de değişir.

Bir fark da zamanda görülür. İspanya'da aynı gün içinde olmuş bir şeyi anlatırken çoğunlukla "hoy he comido" (bugün yedim) gibi bileşik bir geçmiş zaman kullanılır. Meksika'da, Kolombiya'da ve Amerika'nın pek çok ülkesinde aynı anlam için "hoy comí" gibi basit geçmiş zaman tercih edilir. Bu iki zamanı A2 seviyesinde ayrı ayrı öğreneceksin; şimdilik iki yakanın bu noktada farklı alışkanlıkları olduğunu bilmen yeter.

Hangisini öğrenmelisin?

Kısa cevap: amacına en yakın olanı temel al, ötekini tanı. İspanya'da yaşamayı ya da okumayı düşünüyorsan vosotros'u ve ayrım söyleyişini erkenden kulağına yerleştirmek işini kolaylaştırır. Latin Amerika'yla çalışacaksan ya da orada yaşayacaksan seseo ve ustedes sana daha doğal gelecek. Kararsızsan dert etme. Bu programda her iki biçim de gösterilir ve hangisini seçersen seç, tutarlı kaldığın sürece anlaşılırsın.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan biri için bu durum aslında tanıdıktır. Türkiye'nin içinde de bölgeden bölgeye ses ve kelime farkları vardır. İstanbul'da "simit" denen şeye İzmir'de "gevrek" denir ve iki şehirden iki kişi birbirini yine de rahatça anlar. Karadeniz'den, Ege'den ya da Doğu Anadolu'dan gelen biri seslerde farklı bir müzik taşır, ama okulda ve haberde kullanılan ortak Türkçe herkesin ortak zeminidir. İspanyolcadaki durum buna benzer, yalnız ölçeği daha büyüktür: farklar bir ülkenin bölgeleri arasında değil, yirmiden fazla ülkeye ve bölgeye dağılır.

Zamirlerde ilginç bir benzerlik daha var. Türkçede "siz" hem çoğul hem de tek bir kişiye saygılı hitaptır; yani Türkçe, samimi çoğul ile resmî çoğulu ayırmaz. Latin Amerika'daki "ustedes" de aynı şeyi yapar: arkadaş grubuna da, resmî bir gruba da aynı kelimeyle seslenirsin. İspanya'daki "vosotros" ise Türkçede olmayan bir ayrımı ekler: samimi olduğun bir grubu resmî olandan ayırır. Türkçe konuşanın kulağına bu yüzden Latin Amerika sistemi daha tanıdık gelebilir.

Ses tarafında Türkçe konuşan için bir kolaylık var. Seseo'daki "s" Türkçedeki "s" ile aynıdır. İspanya'daki dişler arası ses ise Türkçede yoktur ve biraz alıştırma ister. Rio de la Plata'daki "ş" sesi Türkçede zaten var; oradaki söyleyişi taklit etmek Türkçe konuşan için şaşırtıcı derecede kolaydır.

Örnekler

Bu cümlelerin bir kısmı aynı anlamı iki yakanın sesiyle veriyor; her çifti art arda yüksek sesle söyle ki fark kulağında kalsın. Vurgu yine büyük harfli hecede. İspanyolcada "v" harfi "b" gibi okunur, bu yüzden okunuşlarda "v" yerine "b" göreceksin. "th" ile yazılan ses İngilizcedeki "think"in başındaki sestir.

Son iki cümlede aynı anlamın iki farklı zamanla kurulduğuna dikkat et. "He comido" iki kelimeden, "comí" tek kelimeden oluşuyor; ikisi de "yedim" demek. Hangisinin ne zaman kullanıldığını A2 seviyesinde öğreneceksin.

Örnek diyalog

Madridli Lucía ile Meksikalı Diego bir dil değişim buluşmasında tanışıyor ve birbirlerinin kelimelerine takılıyor. Lucía'nın okunuşları İspanya söyleyişiyle, Diego'nunkiler Meksika söyleyişiyle yazıldı.

"Decimos" kelimesini iki konuşmacı farklı okuyor: Lucía [de-THİ-mos], Diego [de-Sİ-mos]. Kelime aynı, ses farklı. Lucía'nın "¡Vale!" demesi de İspanya'ya özgü bir onay sözcüğüdür; Diego'nun "¡Está bien!"i ise her iki yakada anlaşılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Latin Amerika söyleyişiyle [sa-PA-to], İspanya söyleyişiyle [tha-PA-to]. İlk hecedeki "z" seseo'da "s", ayrımda dişler arası sesle okunur.
2. Madrid'de samimi bir grup için "vosotros" (¿Queréis café?), Mexico City'de "ustedes" (¿Quieren café?). Latin Amerika'da ustedes samimi çoğul için de kullanılır.
3. "Ordenador" Latin Amerika'da "computadora", "zumo" Latin Amerika'da "jugo" olur.
4. Arjantin. "Vos" ile kurulan voseo Arjantin'de, Uruguay'da ve Paraguay'da yaygındır; İspanya'da ve Meksika'da kullanılmaz.

Özet kartı

1. İspanya ve Latin Amerika İspanyolcası tek bir dildir: dilbilgisi ve yazım ortaktır, dil kurumları kuralları ASALE içinde birlikte koyar.
2. Ses farkı: "z" ve "ce, ci" Latin Amerika'da "s" gibi (seseo), İspanya'nın çoğunda dişler arası sesle (ayrım) okunur.
3. Zamir farkı: İspanya samimi çoğulda "vosotros" kullanır; Latin Amerika her çoğulda "ustedes" der.
4. Arjantin, Uruguay ve Paraguay'da "tú" yerine "vos" kullanılır (voseo): vos tenés.
5. Gündelik kelimeler değişir: coche/carro/auto, ordenador/computadora, móvil/celular, zumo/jugo.
6. Bu programda okunuşlar Latin Amerika söyleyişiyle yazılır; İspanya söyleyişi gerektiğinde "th" ile gösterilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste aynı cümlenin iki yakada iki ayrı sesle okunduğunu gördün ve okunuşu köşeli parantezde takip ettin. Bir sonraki derste bu dersleri nasıl kullanacağını konuşacağız: videoyu, sesli anlatımı ve alıştırmaları hangi sırayla ele alacağını, köşeli parantezdeki okunuştan ne zaman vazgeçip kulağına güvenmen gerektiğini ve bir dersi bitirdiğini neyle anlayacağını.