Eski ve edebi yapılar

Kanca

Pazar öğleden sonra, San Telmo'da bir kafe. Burak masaya doña Graciela'nın verdiği kitabı koymuş; kapağı solmuş, sayfaları kenarlarından sararmış. İlk paragrafı üçüncü kez okuyor. Kelimelerin çoğunu tanıyor, ama cümleler bir tuhaf: zamirler fiilin önüne değil arkasına yapışmış, "pero" olması gereken yerde vurgusuz bir "mas" duruyor, fiil bazen cümlenin en sonunda bekliyor. Karşısına oturan Valentina kitaba göz atıp gülümsüyor: bu, üniversitede edebiyat okurken en sevdiği derslerden birinin konusu.

Her dil geçmişini metinlerinde taşır. Gündelik konuşmada çoktan unutulmuş yapılar eski kitaplarda, şiirde, masal açılışlarında, eski tabelalarda ve bazen gazete dilinde yaşamaya devam eder. C2 düzeyinde bunları kullanman beklenmez; ama karşına çıktıklarında takılmadan okuyabilmen beklenir. Bu derste beş alanı göreceksin: fiile yapışık zamirler, eski hitap biçimleri, edebi bağlaç ve zarflar, devrik söz dizimi ve gazete dilinde yaşayan eski bir kullanım.

Anlatım

Bu dersteki eski üsluplu metin parçası ders için yazılmıştır; gerçek bir kitaptan alınmamıştır:

Llegó el viajero a la posada cuando ya anochecía, y díjole la posadera que no quedaba cuarto libre. Fuese entonces al establo, mas no halló sosiego, que harto frío hacía aquella noche.

Fiile yapışık zamirler

Bugünkü İspanyolcada nesne ve dönüşlü zamirler çekimli fiilin önüne gelir: "le dijo", "se fue". Fiilin sonuna yalnızca mastara, ulaça (gerundio) ve olumlu emre yapışırlar: "decirle", "diciéndole", "dile". Eski İspanyolcada ve bugün de edebi ya da arkaik bir üslupta zamir çekimli fiilin arkasına da yapışabilir: "díjole" (le dijo), "fuese" (se fue), "acostose" (se acostó). Zamir eklenince vurgu yer değiştirmez; bu yüzden "dijo" kelimesi "díjole" olunca yazıda vurgu işareti alır.

Bu yapı bugün de birkaç yerde karşına çıkar. Eski tabelalarda ve ilanlarda "Alquílase" (Kiralıktır) ya da "Véndese" (Satılıktır) yazısı görülebilir; bugünkü karşılıkları "Se alquila" ve "Se vende"dir. Masalların bilinen açılışı "Érase una vez…" da bu yapının bir kalıntısıdır: "era" ile "se" birleşmiştir.

Eski hitap biçimleri

Bugün her gün kullanılan "usted" zamiri, eski bir saygı ifadesinin aşınmış hâlidir: "vuestra merced" (lütufkârlığınız, zatıâliniz). Konuşmada sık tekrarlanan bu ifade zamanla kısalarak "usted" biçimine ulaşmıştır. Bu yüzden "usted" anlamca ikinci kişiye seslense de fiili üçüncü kişiyle çekilir: "vuestra merced tiene" nasıl üçüncü kişiyse, "usted tiene" de öyledir.

"Vos" ise bundan da eskidir. Bir zamanlar saygılı bir hitaptı; İspanya'da zamanla prestijini yitirip kullanımdan düştü, Amerika'nın geniş bölgelerinde ise samimi hitap olarak yaşamaya devam etti. Eski metinlerde ayrıca "vuestra majestad", "vuestra excelencia", "vuestra señoría" gibi unvanlar görülür; bunların bazıları bugün de protokol dilinde kullanılır.

Edebi bağlaç ve zarflar

Eski ve edebi metinlerde gündelik dilde seyrek görülen bazı kelimeler vardır. Vurgu işaretsiz "mas", "pero" anlamındadır: "Quiso responder, mas no pudo". Vurgulu "más" ise miktarı bildirir. Parçadaki "que harto frío hacía" cümlesinde "que" "porque" anlamında, "harto" da "çok" anlamındadır. "Cuán" ise ünlem ve soru cümlelerinde "qué" ya da "cómo" yerine gelen edebi bir biçimdir: "¡Cuán lejos queda aquel verano!". "Harto" Şili'de gündelik konuşmada "çok" anlamında hâlâ yaygındır; İspanyolcanın başka yerlerinde ise daha çok "bıkmış" anlamında kullanılır: "Estoy harto".

Devrik söz dizimi

Edebi metinlerde, özellikle şiirde, kelimelerin olağan sırası bilinçli olarak bozulabilir. Buna "hipérbaton" denir. Parçadaki "harto frío hacía aquella noche" cümlesi gündelik dilde "aquella noche hacía mucho frío" olurdu. Fiil sona ertelenebilir, tamlayan tamlananın önüne geçebilir: "de la casa en el rincón más oscuro" (evin en karanlık köşesinde). Böyle bir cümleyi okurken önce fiili bul, sonra öğeleri olağan sıraya diz.

Gazete dilinde yaşayan bir kalıntı

Dilek kipinin "-ra" ile biten geçmiş biçimi, eski İspanyolcada bildirme kipinin "pluscuamperfecto"su gibi de kullanılırdı. Bu kullanım bugün özellikle gazete dilinde yaşar: "El que fuera director del museo publicó sus memorias". Buradaki "fuera" bir dilek ya da koşul bildirmez; "había sido" anlamındadır: "eskiden müze müdürü olan kişi". Bunu "müdür olsaydı" diye okumak cümlenin anlamını tamamen değiştirir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de eski yapılarını belirli yerlerde saklar. "Zatıâliniz", "efendim", "muhterem" gibi hitaplar İspanyolcadaki "vuestra merced" ve "vuestra excelencia" gibi eski saygı biçimlerinin yakın akrabasıdır; bugün ancak törensel ya da şakacı bir tonla duyulurlar. "Usted"in bir saygı ifadesinden aşınarak zamire dönüşmesi, Türkçedeki "efendim" kelimesinin hem hitap hem de "anlamadım, tekrar eder misiniz" anlamında gündelik bir kelimeye dönüşmesini hatırlatır.

Devrik söz dizimi Türkçede de çok tanıdıktır. Türkçede yüklem normalde sondadır; şiirde ve konuşmada ise yüklemin öne alındığı devrik cümleler sık görülür. İspanyolcadaki "hipérbaton" aynı özgürlüğü ters yönden kullanır: fiil sona ertelenir. Edebi bağlaçlar da iki dilde benzer bir iş görür: Türkçedeki "lakin", "fakat"a göre daha eski ve edebi bir tınıya sahiptir; İspanyolcadaki "mas" da "pero"ya göre öyledir.

Farklı olan, fiile yapışık zamirdir. Türkçede zamirler fiile eklenmez; "ona dedi" her zaman iki kelimedir. İspanyolcada ise "díjole" tek kelimedir ve Türkçe konuşan okur bu birleşik biçimi ilk başta tanımayabilir. Böyle bir kelimede takıldığında sona eklenen "le", "se", "me" gibi parçayı ayır ve fiilin önüne taşı.

Örnekler

Örnekler dersin beş alanını izliyor: yapışık zamir, eski tabela, eski hitap, edebi zarf ve bağlaç, devrik söz dizimi, gazete dili ve masal açılışı. Okunuşlar Buenos Aires söyleyişine göre yazıldı.

Örnek diyalog

San Telmo'daki kafe. Valentina ile Burak birbirine "vos" diyor; köşeli parantezler Valentina'nın Buenos Aires söyleyişini, Burak'ın satırlarında ise İspanya'da öğrendiği söyleyişi gösteriyor.

Valentina parçanın üç eski özelliğini tek tek açıyor: çekimli fiile yapışık zamir ("díjole"), edebi "mas" ve "vuestra merced"den "usted"e uzanan yol. "Decile" örneği de C2.1'de gördüğün voseo emrine zamirin yapıştığı bugünkü biçimdir. Son cümle ise bir önceki derslerin konusunu tarihe bağlıyor: bugün Buenos Aires'te her gün kullanılan "vos", eski metinlerdeki en köklü hitaplardan biridir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Se fue a casa y se acostó temprano."
2. "Quiso gritar, mas no pudo." (ama) "¿Quieres más café?" (miktar)
3. "Şehrin eski belediye başkanı dün okulu ziyaret etti."
4. "Usted", "vuestra merced" ifadesinin zamanla kısalmış hâlidir. "Vuestra merced" üçüncü kişi bir isim öbeği olduğu için fiil üçüncü kişiyle çekilirdi; "usted" bu çekimi korumuştur.

Özet kartı

1. Yapışık zamir (enclisis): bugün mastar, ulaç, olumlu emirle (decirle, diciéndole, dile, decile); çekimli fiille eski ve edebi (díjole, fuese, acostose).
2. Kalıntılar: eski tabelalar (Alquílase, Véndese → Se alquila, Se vende), masal açılışı "Érase una vez".
3. Hitap: vuestra merced → usted (üçüncü kişi çekimi bu yüzden); vos daha eski; vuestra majestad, excelencia, señoría.
4. Edebi kelimeler: mas (= pero) ve más (miktar); que (= porque); harto (= muy, mucho; Şili'de gündelik); cuán.
5. Hipérbaton: olağan söz dizimi bozulur, fiil sona ertelenir; okurken önce fiili bul.
6. Gazete dilinde "-ra" = "había sido": el que fuera director (eski müdür).
7. Türkçe: zatıâliniz, efendim; devrik cümle; lakin ve fakat; Türkçede zamir fiile yapışmaz.

Sonraki derse köprü

Kafeden çıkarken Valentina kitabı Burak'tan alıp bir sayfa daha okuyor ve bir cümlede duruyor: aynı sesle başlayan kelimeler peş peşe dizilmiş, iki karşıt fikir yan yana konmuş, aynı kelime her dizenin başında tekrar ediyor. "Bu yazar," diyor, "yalnızca eski bir dil kullanmıyor; her cümlesini bir müzik gibi kuruyor." Burak eski yapıları çözmeyi öğrendi; şimdi bir yazarın bilinçli seçimlerini görmeyi öğrenecek. Sıradaki ders söz sanatları ve üslubu ele alıyor: ses tekrarlarını, karşıtlıkları, yinelemeleri ve bir metnin üslubunu oluşturan seçimleri göreceksin.