Nadir zamanlar: futuro de subjuntivo, pretérito anterior

Kanca

Emlak ofisinin masasında on iki sayfalık bir kira sözleşmesi duruyor. Burak her maddeyi dikkatle okuyor; yedinci sayfada kalemi duruyor. "Incumpliere" diye bir fiil var ve Burak bu biçimi hiçbir ders kitabında, hiçbir sohbette görmemiş. Önce bir yazım hatası sanıyor: "incumpliera" olmalıydı belki. Ev sahibi doña Graciela, gözlüğünü indirip gülümsüyor: hata değil, İspanyolcanın neredeyse unutulmuş ama hâlâ yaşayan bir zamanı.

İspanyolcada gündelik konuşmada hemen hiç duyulmayan ama belirli metinlerde inatla varlığını sürdüren iki zaman vardır. Biri dilek kipinin gelecek zamanı, öteki geçmişte art arda gelen iki olaydan ilkini işaretleyen edebi bir zaman. C2 düzeyinde bu biçimleri kullanman beklenmez; ama bir sözleşmede, bir yönetmelikte, bir atasözünde ya da klasik bir romanda karşına çıktıklarında tanıman ve doğru anlaman beklenir. Bu derste ikisinin çekimini, nerede yaşadıklarını ve bugün hangi biçimlerin onların yerini aldığını göreceksin.

Anlatım

Futuro de subjuntivo: çekim

Dilek kipinin gelecek zamanı, dilek kipinin geçmiş biçimiyle aynı kökten kurulur: "indefinido"nun üçüncü çoğul kişisinden ("ellos") "-ron" atılır ve yerine "-re" eklenir. "Tuvieron" → "tuviere", "fueron" → "fuere", "hicieron" → "hiciere", "pudieron" → "pudiere". Kısacası, "tuviera" biçimindeki "-ra" yerine "-re" gelir.

Çekimin tamamı şöyledir: "yo tuviere, tú tuvieres, él tuviere, nosotros tuviéremos, vosotros tuviereis, ellos tuvieren". Düzenli fiillerde de aynı yol izlenir: "hablaron" → "hablare", "comieron" → "comiere", "cumplieron" → "cumpliere".

Futuro de subjuntivo: nerede yaşar?

Bu zamanın bugün en sık görüldüğü yer hukuk ve yönetim dilidir. Bazı sözleşmelerde, yönetmeliklerde ve kanun metinlerinde "El que incumpliere…" (Kim … yerine getirmezse…), "Si el arrendatario no pagare…" (Kiracı … ödemezse…) gibi cümlelere rastlanır. Modern metinlerin birçoğu aynı cümleyi bugünkü biçimlerle yazar: "El que incumpla…", "Si el arrendatario no paga…". İki yazım da aynı anlamı taşır; eski biçim yalnızca daha törensel bir ton verir.

Futuro de subjuntivo kalıplaşmış ifadelerde ve atasözlerinde de yaşar. "Sea lo que fuere" (Her ne olursa olsun) ve "venga lo que viniere" (Ne gelirse gelsin) bugün de duyulur. En bilinen örneklerden biri bir atasözüdür: "Adonde fueres, haz lo que vieres" (Nereye gidersen, orada gördüğünü yap). Burada "fueres" "ir" fiilinden, "vieres" ise "ver" fiilinden gelir.

Pretérito anterior: çekim ve anlam

Pretérito anterior, "haber" fiilinin "indefinido" biçimi ve bir ortaçla kurulur: "hube terminado, hubiste terminado, hubo terminado, hubimos terminado, hubisteis terminado, hubieron terminado". Anlamı, geçmişteki bir olaydan hemen önce tamamlanmış başka bir olaydır.

Bu zaman neredeyse yalnızca ani art ardalığı bildiren zaman bağlaçlarından sonra görülür: "apenas" (… eder etmez), "en cuanto", "tan pronto como", "no bien", "así que", "luego que", bazen de "cuando". "Apenas hubo cerrado la puerta, rompió a llorar" (Kapıyı kapatır kapatmaz ağlamaya başladı). "En cuanto hubieron terminado la cena, salieron al jardín" (Akşam yemeğini bitirir bitirmez bahçeye çıktılar).

Bugünkü karşılıkları

Pretérito anterior bugün edebi ve çok resmî yazıya aittir; konuşmada kullanılmaz. Aynı anlam gündelik dilde yalın "indefinido" ile verilir: "Apenas firmó, se fue", "En cuanto terminaron de cenar, salieron al jardín". Bağlaç zaten art ardalığı gösterdiği için ayrı bir zamana gerek kalmaz. Bazen "pluscuamperfecto" da bu işi görür: "Cuando había terminado, llamó a su madre".

Kısacası iki zaman da okurken tanınması gereken, ama yazarken ve konuşurken çoğu zaman modern karşılıklarıyla değiştirilen biçimlerdir. Onları gündelik bir cümlede kullanmak, dinleyene bir tarih kitabından fırlamış gibi gelir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe hukuk dili de gündelik dilde kullanılmayan kalıplarla doludur. "İşbu sözleşme", "mezkûr madde", "… ettiği takdirde", "… eden kimse … ile cezalandırılır" gibi ifadeler, İspanyolcadaki "el que incumpliere" ile aynı törensel işi görür. Türkçe konuşan biri bir sözleşmede "işbu" kelimesini görünce şaşırmaz, çünkü bu dilin yalnızca belirli bir metin türünde yaşadığını bilir. İspanyolcadaki futuro de subjuntivo da tam olarak böyle bir kelime ve biçim alanıdır.

Pretérito anterior'un anlamı ise Türkçe konuşana çok tanıdıktır. Türkçedeki "-r -maz" yapısı, yani "kapatır kapatmaz", "biter bitmez", "gelir gelmez", bir olayın hemen ardından başka bir olayın geldiğini anlatır. Aradaki fark şudur: Türkçe bu yapıyı gündelik konuşmada da rahatça kullanır, İspanyolca ise aynı anlamı günlük dilde yalın bir "apenas cerró" ile verir ve "hubo cerrado" biçimini edebi yazıya bırakır. Yani anlam iki dilde de ortaktır; ama İspanyolcada biçim, üslubun ağırlığını da taşır.

Örnekler

Örnekler iki zamanın yaşadığı yerleri ve bugünkü karşılıklarını gösteriyor: sözleşme dili, kalıplaşmış ifadeler, atasözü ve edebi anlatı. Köşeli parantezler Buenos Aires söyleyişini izliyor: "c" ve "z" [s], "ll" de [sh] olarak yazıldı.

Örnek diyalog

Buenos Aires'te emlak ofisinin küçük toplantı odası. Ev sahibi doña Graciela ile Burak birbirine "usted" diyor. Graciela bir porteña, yani Buenos Airesli; köşeli parantezler onun söyleyişini izliyor. Burak ise Barselona'da öğrendiği gibi konuşuyor.

Graciela iki zamanın da nerede yaşadığını tek tek gösteriyor: futuro de subjuntivo sözleşmede ve dedesinin atasözünde, pretérito anterior eski romanlarda. Her seferinde bugünkü karşılığını da veriyor: "el que incumpla", "si no paga", "no bien amaneció". Burak'ın son cümlesi ise kalıplaşmış bir ifadeyi şakayla yerine oturtuyor. "Escribano", Arjantin'de noterlik görevini yapan kişiye verilen addır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "hiciere" (hicieron → hiciere), "fueren" (fueron → fueren), "pudiere" (pudieron → pudiere).
2. "Si el comprador no abona el importe, pierde la reserva." ya da "…perderá la reserva."
3. "Tan pronto como llegó, llamó a su madre."
4. "Fueres" "ir" fiilinden, "vieres" "ver" fiilinden gelir. Atasözü, gittiğin yerin âdetlerine uymayı öğütler.

Özet kartı

1. Futuro de subjuntivo: indefinido "ellos" kökü + -re: tuviere, fuere, hiciere, hablare, cumpliere.
2. Çekim: tuviere, tuvieres, tuviere, tuviéremos, tuviereis, tuvieren.
3. Nerede: hukuk ve yönetmelik dili (el que incumpliere, si no pagare), kalıplar (sea lo que fuere, venga lo que viniere), atasözleri (adonde fueres, haz lo que vieres).
4. Bugünkü karşılık: dilek kipinin şimdiki zamanı (el que incumpla) ya da "si" + bildirme kipi (si no paga).
5. Pretérito anterior: hube, hubiste, hubo… + ortaç; geçmiş bir olaydan hemen önce tamamlanan olay.
6. Bağlaçlar: apenas, en cuanto, tan pronto como, no bien, así que, luego que.
7. Bugünkü karşılık: indefinido (apenas firmó) ya da pluscuamperfecto; pretérito anterior edebi ve çok resmî yazıya ait.
8. Türkçe: "işbu", "… ettiği takdirde" gibi hukuk kalıpları; "-r -maz" yapısı (kapatır kapatmaz, biter bitmez).

Sonraki derse köprü

Sözleşme imzalanıyor, anahtarlar Burak'ın elinde. Çıkarken doña Graciela ona rafından eski bir kitap uzatıyor: dedesinden kalmış, sarı sayfalı bir öykü kitabı. Burak ilk sayfada yine takılıyor: fiillerin sonuna yapışmış zamirler, bugün kullanılmayan hitap biçimleri, alışılmadık bir kelime sırası. Futuro de subjuntivo bu eski İspanyolcanın yalnızca bir parçasıymış. Sıradaki ders eski ve edebi yapıları ele alıyor: fiile yapışık zamirleri, eski hitap biçimlerini ve klasik metinlerde karşılaşacağın başka kalıpları göreceksin.