Bölgesel farklar: voseo, vosotros/ustedes, kelime farkları

Kanca

Burak'ın Buenos Aires'teki ilk haftası küçük sürprizlerle geçiyor. Pazartesi toplantıda "¿Qué opináis vosotros?" diye soruyor; masada kısa bir sessizlik, ardından gülümsemeler. Salı günü bir kafede garson ona "¿Qué querés tomar?" diyor ve Burak bir an fiili tanıyamıyor. Çarşamba otobüs durağını ararken "autobús" kelimesini kullanıyor; tarif eden kadın "¿El colectivo, decís?" diye düzeltiyor. İspanyolcası akıcı, dil bilgisi sağlam; ama yıllarca Barselona'da konuşulan biçimle yaşamış biri gibi hissediyor kendini: doğru konuşuyor, yalnızca başka bir yerin doğrusunu.

C2 düzeyinde amaç, İspanyolcanın tek bir doğrusu olmadığını bilmek değil, farklı doğruları tanıyıp gerektiğinde onlara geçebilmektir. Aksanları kulakla ayırt etmeyi daha önce gördün. Bu derste bölgesel farkların dil bilgisine ve kelimeye yansıyan yüzüne ineceksin: voseo'nun çekimi ve haritası, "vosotros" ile "ustedes" ayrımının nerede geçerli olduğu ve ülkeden ülkeye değişen gündelik kelimeler.

Anlatım

Voseo'nun çekimi

Voseo, tekil samimi hitapta "tú" yerine "vos" kullanılmasıdır. Buenos Aires'te en belirgin olan şimdiki zamandır: vurgu son heceye kayar ve fiil kendine özgü bir biçim alır: "vos hablás", "vos comés", "vos vivís". "Ser" fiili "vos sos" olur.

Burada Türkçe konuşanın gözünden kaçan bir ayrıntı vardır. "Tú" çekiminde kökteki ünlü vurgulu olduğu için çift ünlüye dönüşür: "tú quieres", "tú puedes", "tú duermes". Voseo'da vurgu kökten sona kaydığı için bu dönüşüm olmaz: "vos querés", "vos podés", "vos dormís". Aynı mantık emir kipinde de geçerlidir: emir mastarın sonundaki "r" düşürülüp son hece vurgulanarak kurulur: "hablá", "comé", "vení", "decí", "pensá". "Tú" emrinde düzensiz olan fiiller burada düzenlidir: "ven" yerine "vení", "di" yerine "decí", "haz" yerine "hacé".

Zamirlerde ise yalnızca özne ve edatlı biçim değişir: "vos", "para vos", "con vos". Nesne ve dönüşlü zamir "te", iyelik "tu" olarak kalır: "Vos te llamás Valentina", "Te lo digo a vos", "¿Esta es tu casa?". Geçmiş zamanda standart biçim "tú" ile aynıdır: "vos tuviste", "vos fuiste".

Voseo'nun haritası

Voseo'nun en tanınmış biçimi Arjantin'de ve Uruguay'da konuşulur; Paraguay'da da yaygındır. Orta Amerika'nın büyük bölümünde, örneğin Guatemala, Honduras, El Salvador, Nikaragua ve Kosta Rika'da da kullanılır. Kolombiya'nın bazı bölgelerinde, özellikle Medellín çevresinde duyulur. Şili'de gündelik konuşmada farklı bir fiil biçimi görülür ("¿cómo estái?"), ama bu biçim yazıda ve resmî konuşmada kullanılmaz. Uruguay'ın bazı kesimlerinde de "tú" zamiri voseo'lu fiille birlikte kullanılabilir: "tú tenés".

Meksika, Karayipler ve İspanya ise genel olarak "tú" bölgesidir. Voseo'lu bölgelerde de resmî ya da mesafeli hitap her zaman "usted"dir; bu değişmez.

"Vosotros" ve "ustedes"

Çoğul hitapta iki büyük bölge birbirinden ayrılır. İspanya'nın büyük bölümünde samimi bir gruba "vosotros", resmî bir gruba "ustedes" denir. Latin Amerika'nın tamamında ise çoğul hitap tek biçimlidir: "ustedes" hem arkadaşlara hem müşterilere, hem çocuklara hem bir jüriye kullanılır. Kanarya Adaları'nda ve Endülüs'ün batısında da samimi çoğul hitapta "ustedes" duyulur.

Bu yüzden Buenos Aires'te bir arkadaş grubuna "¿Qué opináis vosotros?" denmez; doğrusu "¿Qué opinan ustedes?"dir. Tersine, İspanya'da arkadaşlarına "ustedes" diyen biri yanlış bir şey söylemiş olmaz, ama aradaki mesafeyi gereğinden fazla açar.

Ülkeden ülkeye kelimeler

Gündelik hayatın en sık kelimeleri bölgeye göre değişir. Araba İspanya'da "coche", Meksika, Kolombiya ve Venezuela'da "carro", Arjantin, Uruguay ve Şili'de "auto"dur. Bilgisayar İspanya'da "ordenador", Latin Amerika'da "computadora" ya da "computador"; cep telefonu İspanya'da "móvil", Latin Amerika'da "celular"dır. Meyve suyu İspanya'da "zumo", Latin Amerika'da "jugo"; patates İspanya'da "patata", Latin Amerika'da ve Kanarya Adaları'nda "papa"dır. Daire İspanya'da "piso", Arjantin ve Meksika'da "departamento", Kolombiya ve Venezuela'da "apartamento"dur.

Şehir otobüsü bu çeşitliliğin en renkli örneğidir: İspanya'da "autobús", Arjantin'de "colectivo", Meksika'da gündelik dilde "camión", Karayiplerin bir kısmında ve Kanarya Adaları'nda "guagua". Araba kullanmak ise İspanya'da "conducir", Latin Amerika'da "manejar"dır.

Bir kelime de ayrıca dikkat ister. İspanya'da "coger" gündelik bir fiildir: "coger el autobús", "coger un taxi". Latin Amerika'nın birçok ülkesinde, örneğin Meksika'da ve Arjantin'de, bu fiil kaba bir anlam taşır. Bu ülkelerde onun yerine "tomar" ya da "agarrar" kullanmak en güvenli yoldur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bölgesel farklar daha çok söyleyişte ve bazı kelimelerde görülür. İzmir'de "gevrek" denen şeye İstanbul'da "simit" denir; bunu bilmeyen bir İstanbullu İzmir'de fırında bir an duraksayabilir. İspanyolcadaki "colectivo" ile "autobús" farkı bu duraklamanın büyütülmüş hâlidir: aynı nesne, aynı dil, başka bir kelime.

Hitap sisteminde ise ilginç bir benzerlik vardır. Türkçede "siz" hem çoğul hem de saygılı tekil hitaptır; bir arkadaş grubuna da, tek bir yaşlıya da "siz" denir. Latin Amerika'daki "ustedes" de benzer biçimde iki işi birleştirir: hem samimi hem resmî çoğul hitaptır. İspanya'daki "vosotros" ve "ustedes" ikiliği ise Türkçede yoktur; Türkçe konuşan biri için Latin Amerika'nın tek çoğul hitabı bu yüzden daha tanıdıktır.

Voseo'nun ise Türkçede bir karşılığı yoktur: Türkçede tekil samimi hitap her yerde "sen"dir ve fiil çekimi bölgeden bölgeye değişmez. Türkçe konuşan birinin voseo'da en çok dikkat etmesi gereken nokta, "vos"un bir argo ya da bozuk biçim değil, kendi kuralları olan bir standart olduğunu kabul etmek ve çekimini "tú" çekiminden bağımsız öğrenmektir.

Örnekler

Örnekler üç alanı gösteriyor: voseo'nun çekimi ve emri, çoğul hitabın iki bölgesi ve bölgesel kelimeler. Arjantin örneklerinde "ll" ve "y" için "sh" sesi, İspanya örneğinde "c" ve "z" için [th] sesi kullanıldı.

Örnek diyalog

Buenos Aires'te şirketin ofisi, Burak'ın ikinci haftası. İş arkadaşı Valentina ona "vos" ile hitap ediyor. Valentina'nın okunuşlarında "ll" ve "y" için "sh" sesi var; Burak'ın satırlarında Barselona'da öğrendiği söyleyiş, [th] sesi korunuyor.

Valentina'nın cümleleri voseo'nun bütün parçalarını gösteriyor: şimdiki zamanda "venís", "decís", emirde "decí" ve "evitalo". Voseo'lu emre zamir eklenince vurgu yerinde kalır ve yazıda vurgu işareti düşer: "evitá" artı "lo" "evitalo" olur. "Te entendemos" ve "te acostumbraste" cümlelerinde de nesne ve dönüşlü zamirin "te" olarak kaldığı görülüyor. Burak ise kendini düzeltirken "vosotros" ve "llamáis" biçiminden "ustedes" ve "llaman" biçimine geçiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Vos tenés razón. ¿Podés venir mañana? Mirá esto."
2. "Vos te llamás Valentina, ¿no? ¿Esta es tu oficina?"
3. "¿Vienen ustedes al cine?" ya da "Chicos, ¿vienen al cine?"
4. auto, computadora, jugo, departamento.

Özet kartı

1. Voseo (şimdiki zaman): vos hablás, comés, vivís, sos; vurgu sonda, çift ünlü yok: querés, podés, dormís.
2. Voseo emri: hablá, comé, vení, decí, hacé; zamirle: evitalo, decime.
3. Zamirler: özne ve edatlı "vos" (para vos, con vos); nesne ve dönüşlü "te"; iyelik "tu".
4. Harita: Arjantin, Uruguay, Paraguay, Orta Amerika'nın büyük bölümü, Kolombiya'nın bazı bölgeleri; Şili'de gündelik farklı bir fiil biçimi; resmî hitap her yerde "usted".
5. Çoğul: İspanya'nın çoğunda vosotros / ustedes; Latin Amerika, Kanarya Adaları ve batı Endülüs'te samimi çoğulda da ustedes.
6. Kelimeler: coche / carro / auto; ordenador / computadora; móvil / celular; zumo / jugo; patata / papa; piso / departamento / apartamento; conducir / manejar; autobús / colectivo / camión / guagua.
7. "Coger" Latin Amerika'nın birçok yerinde kaçınılacak bir fiil; yerine tomar, agarrar.
8. Türkçe: gevrek ve simit; "siz" ile Latin Amerika'daki "ustedes" benzerliği; voseo'nun Türkçede karşılığı yok.

Sonraki derse köprü

Ay sonunda Burak kiralayacağı daireyi buluyor ve emlak ofisinde uzun bir sözleşme imzalamak üzere. Maddeleri okurken iki cümlede takılıyor. Biri hiç görmediği bir fiil biçimi taşıyor: "El que incumpliere alguna de estas cláusulas…" Öteki, ev sahibinin eski bir kitaptan alıntıladığı bir cümle: "Apenas hubo firmado, se marchó." İkisi de gündelik konuşmada neredeyse hiç duyulmayan ama yazıda hâlâ yaşayan biçimler. Sıradaki ders bu nadir zamanları ele alıyor: dilek kipinin gelecek zamanını ve geçmişte bir olayın hemen öncesini anlatan eski bir zamanı göreceksin.