Resmî ve samimi dil arasında geçiş

Kanca

Çini sergisinin açılış gecesi. Müzenin avlusu kalabalık: belediyeden gelen konuklar, müze müdürü, kurumun yönetim kurulu üyeleri ve birkaç masa ötede, yıllardır birlikte çalıştığı zanaatkârlar. Cem akşam boyunca bir gruptan öbürüne geçiyor ve her geçişte dili de değişmek zorunda. Müdürle konuşurken kullandığı kalıplar, atölye arkadaşlarının yanında soğuk ve mesafeli duyuluyor; arkadaşlarıyla konuştuğu dil ise müdürün yanında fazla rahat kaçıyor.

Gecenin en ilginç anı, müdür licenciado Arriaga'nın ona "bana 'sen' diye hitap et" dediği an. Tek bir cümleyle konuşmanın bütün tonu değişiyor. A1'de "tú" ile "usted" arasındaki temel farkı görmüştün. C1'de mesele bu ikisi arasında seçim yapmak değil, aralarında doğru anda ve tutarlı biçimde geçiş yapabilmektir. Bu derste hitap geçişinin kalıplarını, aynı şeyi iki kayıtta söylemenin yollarını, resmî dilin yumuşatıcılarını ve iki kaydı karıştırmanın yol açtığı küçük kazaları göreceksin.

Anlatım

Kayıt bir ölçektir

Resmî ve samimi dil iki ayrı kutu değil, bir ölçeğin iki ucudur. Bir yanda resmî bir tören ya da bir iş görüşmesi, öbür yanda yakın arkadaşlarla bir sohbet vardır; aradaki birçok durum ikisinin karışımını ister. C1 düzeyindeki bir konuşmacı bu ölçekte rahatça hareket edebilir: bir konuşmaya resmî başlayıp karşısındakinin tavrına göre samimileşebilir, gerekirse yeniden mesafe koyabilir.

Kayıt yalnızca hitaptan oluşmaz. Kelime seçimi, cümlelerin uzunluğu, nezaket kalıpları ve hatta küçültme ekleri de kaydın parçasıdır. "Quería pedirle un favor, licenciada" ile "Oye, ¿me haces un favor?" aynı isteği bambaşka iki dünyada dile getirir.

"Usted"den "tú"ya geçiş

Resmî bir tanışma genellikle "usted" ile başlar. Geçiş çoğu zaman yaşça ya da konumca büyük olan tarafından önerilir: "Puedes tutearme" (Bana sen diyebilirsin), "¿Nos tuteamos?" (Sen diye konuşalım mı?). Meksika'da bunun için çok sık kullanılan bir kalıp vardır: "Háblame de tú". Öneri bir kez yapıldıktan sonra "usted"e dönmek mesafe koymak anlamına gelir; bu yüzden geçişten sonra "tú"da kalmak gerekir.

Meksika'da resmî konuşmada bir başka hitap biçimi de dikkat çeker: üniversite mezunlarına sık sık "licenciado" ya da "licenciada" diye hitap edilir. Bu bir unvan gibi kullanılır ve "usted" ile birlikte saygı bildirir: "Buenas noches, licenciado Arriaga".

Aynı şey, iki kayıtta

Birçok gündelik ifadenin resmî ve samimi bir karşılığı vardır ve bunları çift olarak öğrenmek geçişi kolaylaştırır. Birinin yolunu açmasını isterken resmî "Disculpe, ¿me permite pasar?", samimi "Perdona, ¿me dejas pasar?" denir. Bir teklifte bulunurken resmî "¿Le gustaría ver la sala principal?", samimi "¿Quieres ver la sala principal?" kullanılır. Birini görmekten duyulan memnuniyet resmî dilde "Encantado de saludarle", samimi dilde "¡Qué gusto verte!" olur.

Kelime seçimi de kayda göre değişir. Resmî dilde "solicitar" (talep etmek), "obtener" (elde etmek), "residir" (ikamet etmek) ve "finalizar" (sonlandırmak) sık görülür; gündelik dilde aynı anlamlar "pedir", "conseguir", "vivir" ve "terminar" ile verilir.

Resmî dilin yumuşatıcıları

Resmî bir istek çoğu zaman bir zaman ya da kip kaydırmasıyla yumuşatılır. Geçmiş zamanın "imperfecto" biçimi, bir isteği şimdiki bir istek olduğu hâlde daha çekingen gösterir: "Quería pedirle un favor" (Sizden bir ricada bulunmak istiyordum). Koşul kipi de aynı işi görür: "¿Podría ayudarme?". Meksika'da küçültme ekleri de bir yumuşatıcı gibi çalışır: "Espéreme un momentito" (Bir dakikacık bekler misiniz).

Samimi dilin de kendi işaretleri vardır: "oye", "mira", cümle sonunda "¿no?", "pues" ve kısaltılmış biçimler. Bu işaretler resmî bir konuşmaya kaçtığında konuşan fazla rahat, samimi bir konuşmada hiç kullanılmadığında ise soğuk ve mesafeli görünür.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan için hitap ayrımı tanıdıktır, çünkü Türkçede de "sen" ve "siz" ayrımı vardır. Ama iki dil bu ayrımı farklı biçimlerde kurar. Türkçedeki "siz" hem çoğul hem saygı bildirir ve fiil ikinci çoğul kişide çekilir; İspanyolcadaki "usted" ise tekildir ve fiil üçüncü kişide çekilir: "¿Usted quiere…?" Bu farkın doğurduğu tipik yanlış, "usted" ile konuşurken fiili ikinci kişide bırakmaktır.

Geçiş kalıpları iki dilde birbirine çok benzer. Türkçedeki "Bana sen diyebilirsin" ya da "Sen diyelim mi?" soruları, İspanyolcadaki "Puedes tutearme" ve "¿Nos tuteamos?" ile birebir örtüşür. Türkçedeki "Bey" ve "Hanım" unvanları İspanyolcadaki "don" ve "doña"ya, "hocam" gibi mesleki hitaplar da Meksika'daki "licenciado" hitabına benzer bir işlev görür.

Yumuşatıcılarda da iki dil aynı sezgiyi taşır. Türkçede "Bir ricada bulunacaktım" ya da "Sormak istiyordum" gibi geçmiş zamanlı istekler, İspanyolcadaki "Quería pedirle" yapısıyla aynı çekingenliği yansıtır. Türkçedeki "bir dakikacık" da Meksika'daki "un momentito"nun sıcaklığını paylaşır.

Örnekler

Örnekler aynı işlevin iki kayıttaki karşılıklarını, bir geçiş önerisini ve resmî dilin yumuşatıcılarını gösteriyor. Köşeli parantezlerde Meksika söyleyişi var.

Örnek diyalog

Açılış gecesi, müzenin avlusu. Cem müze müdürü licenciado Arriaga'yı karşılıyor.

Konuşmanın ortasında bir eşik var: Arriaga'nın "háblame de tú" cümlesi. Ondan önce Cem "le agradezco", "me permite", "licenciado" diyor; ondan sonra "te puedo", "crees", "te busco". Arriaga da kendi dilini değiştiriyor: "oiga" yerine "dime", "usted" yerine "mándame". "Platicar" ise Meksika'da "konuşmak, sohbet etmek" anlamında çok sık kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Perdona, ¿me dices la hora?" "¡Mil gracias por tu ayuda!"
2. "Disculpe, ¿me pasa la sal, por favor?" "Encantado de saludarle." (konuşan kadınsa "Encantada")
3. Örnek cevap: "Por favor, puedes tutearme." ya da Meksika'da "Háblame de tú, por favor."
4. "Quería hablar con el director, si es posible." ya da "¿Podría hablar con el director?"

Özet kartı

1. Kayıt bir ölçektir; C1 konuşmacısı resmî ile samimi arasında tutarlı biçimde geçer.
2. Geçiş önerisi: "Puedes tutearme", "¿Nos tuteamos?", Meksika'da "Háblame de tú"; öneriden sonra "tú"da kal.
3. Meksika'da resmî hitap: "licenciado / licenciada" + usted.
4. Çiftler: disculpe / perdona; ¿me permite? / ¿me dejas?; ¿le gustaría? / ¿quieres?; encantado de saludarle / ¡qué gusto verte!; solicitar / pedir, obtener / conseguir, residir / vivir, finalizar / terminar.
5. Yumuşatıcılar: "quería" (imperfecto de cortesía), "¿podría?", Meksika'da küçültme ekleri (un momentito).
6. Samimi işaretler: oye, mira, ¿no?, pues.
7. "Usted" üçüncü kişi fiil ister; Türkçedeki "siz"in ikinci çoğul fiilini taşıma.

Sonraki derse köprü

Açılışın ertesi günü Arriaga, Cem'e bir e-posta gönderiyor: bir üniversitenin kültür dergisi, koleksiyon hakkında bir makale istiyor ve Arriaga bu makaleyi Cem'in yazmasını öneriyor. Cem sergi metinlerini ve resmî e-postaları yazabiliyor, ama akademik bir makale bambaşka bir dil istiyor: kişisel olmayan yapılar, kaynak gösterme, temkinli ifadeler ve isimleşmiş cümleler. Sıradaki ders akademik İspanyolcayı ele alıyor: bilimsel ve akademik metinlerin tipik kalıplarını, alıntı yapmayı ve bir iddiayı ölçülü bir dille ortaya koymayı göreceksin.