Radyo, podcast ve hızlı konuşmayı anlamak

Kanca

Zeynep sabah otobüste, kulaklıkta dünkü bölümü yeniden açıyor. Bir konuşmacının cümlesini defterine duyduğu gibi yazmış: "pakéloasdicho". Sözlükte böyle bir kelime yok. Aynı cümleyi yavaş yavaş söyleyince içinden beş tanıdık kelime çıkıyor: "¿Para qué lo has dicho?" (Bunu neden söyledin?). Bu kelimelerin hiçbiri ona yabancı değil; onu şaşırtan, kelimelerin arasındaki boşlukların konuşmada kaybolmuş olması.

Yazılı metinde her kelime ayrı durur, beyaz bir boşlukla komşusundan ayrılır. Doğal konuşmada o boşluklar yoktur: kelimeler birbirine yapışır, bazı sesler kısalır ya da hiç söylenmez, konuşmacılar düşünürken araya küçük kelimeler koyar. Bu derste bu üç olguyu tek tek göreceksin: kelimelerin sesçe birleşmesini, gündelik kısaltmaları ve konuşmayı yönlendiren küçük kelimeleri. Ardından birden çok kişinin aynı anda konuştuğu anları ve hızlı bir kaydı adım adım çözmenin yöntemini ele alacağız.

Anlatım

Kulak kelimeyi değil, hece dizisini duyar

İspanyolcada konuşma, kelime kelime değil hece hece akar ve bu hecelerin sınırı çoğu zaman kelimelerin sınırıyla örtüşmez. Bir kelime ünsüzle bitip sonraki ünlüyle başlıyorsa, ünsüz sonraki kelimeye geçer: "los otros" [lo-SO-tros], "es un amigo" [e-su-na-Mİ-go]. Buna bağlama (enlace) denir. Dinleyen kişi "sotros" ya da "suna" diye bir şey duyar ve bunu tanıdığı kelimelere ayırmak zorundadır.

Bir kelime ünlüyle bitip sonraki de ünlüyle başlıyorsa, iki ünlü tek bir hecede birleşir: "va a ir" [ba-İR], "lo he entendido" [loen-ten-Dİ-do], "todo el día" [TO-doel Dİ-a]. Aynı ünlü iki kez gelirse çoğu zaman tek ünlü gibi duyulur: "va a ir" cümlesinde iki "a" sesinden geriye neredeyse bir tanesi kalır. Yazıda bu birleşmenin yalnızca iki zorunlu örneği vardır: "a + el" yerine "al", "de + el" yerine "del" yazılır. Geri kalan bütün birleşmeler yazıda görünmez ama konuşmada her an olur.

Gündelik kısaltmalar

Rahat konuşmada bazı sık kelimeler kısalır. En yaygını "para" kelimesinin "pa'" olmasıdır: "¿Pa' qué?", "pa' mí", "pa' casa". Bu kısaltma İspanyolca konuşulan dünyanın hemen her yerinde duyulur. "Nada" da gündelik konuşmada "na'" olabilir: "no pasa na'".

İspanya'da çok duyulan bir başka kısalma, "-ado" ile biten ortaçlarda (participio) iki ünlü arasındaki "d" sesinin zayıflaması ya da düşmesidir: "cansado" → "cansao", "he quedado" → "he quedao", "terminado" → "terminao". Bu söyleyiş gündelik konuşmada olağandır; ama aynı kişi resmî bir sunumda ya da haber okurken genellikle tam biçimi kullanır. Güney İspanya'da ve Karayipler'de bunlara hece sonundaki "s" sesinin hafiflemesi gibi başka özellikler de eklenir; bu yüzden aynı cümle farklı bölgelerde farklı uzunlukta duyulabilir.

Bu kısaltmaları tanımak için onları kendin kullanman gerekmez. Asıl amaç, "pa'" duyduğunda aklına "para", "cansao" duyduğunda "cansado" gelmesidir.

Küçük kelimeler: sıradakini haber veren sinyaller

Önceki seviyede "o sea", "bueno" ve "pues" gibi kalıpların ne anlama geldiğini gördün. Hızlı dinlemede bu kelimelerin daha kullanışlı bir yanı vardır: konuşmacının bir sonraki cümlede ne yapacağını önceden haber verirler. Dilbilimde bunlara söylem belirleyicileri (marcadores del discurso) denir; anlamı zayıflayıp yalnızca zaman kazandıran tekrarlara ise dolgu kelimesi (muletilla) denir.

"O sea" duyduğunda ardından aynı düşüncenin başka kelimelerle söyleneceğini ya da bir sonuç çıkarılacağını bilirsin. Önceki cümleyi kaçırdıysan ikinci bir şansın var demektir. "Es que" bir gerekçe ya da mazeret getirir: "Es que no tenía tiempo". "Bueno" çoğu zaman konuyu değiştirir, bir itirazı yumuşatır ya da cevaba başlar. "Pues" bir cevaba ya da sonuca giriş yapar. İspanya'da "vamos" (yani, kısacası) bir özet getirir. Konuşmanın sonuna eklenen "¿no?", "¿sabes?" ve İspanya'da "¿vale?" ise dinleyenden onay bekleyen küçük sorulardır; cevap beklemezler.

Bazı dolgu kelimeleri bölgeye ve yaşa göre değişir. İspanya'da gençlerin konuşmasında "en plan" (gibi, tarzında) sık duyulur: "Era, en plan, enorme". Latin Amerika'nın birçok yerinde düşünürken "este…" denir; bazı ülkelerde gençler "en plan" yerine "tipo" kullanır. Bunlar içerik taşımaz: cümleden çıkarıldıklarında anlam değişmez.

Aynı anda konuşan sesler

Birden fazla kişinin konuştuğu radyo ve podcast programlarında sesler zaman zaman üst üste biner. Bu çoğu zaman kaba bir söz kesme değil, dinleyenin konuşmaya katıldığını gösteren kısa sinyallerdir: "ya, ya", "claro", "sí, sí", "exacto", İspanya'da şaşkınlık bildiren "¡qué fuerte!". Bu sinyaller bilgi taşımaz. Bir kayıtta sesler karıştığında ana konuşmacıyı, çoğu zaman programı yöneten kişiyi izle; arka plandaki "claro" ve "ya"ları bırak.

Hızlı bir kaydı çözmenin yolu

Hızlı bir kaydı ilk dinleyişte her kelimesiyle anlamak gerçekçi bir hedef değildir. Daha verimli olan, kaydı katman katman açmaktır:

1. Dinlemeden önce tahmin et (predicción). Bölümün başlığı ve açıklaması konuyu, hatta bazı anahtar kelimeleri verir. Beynin beklediği kelimeleri daha kolay yakalar.
2. İlk dinleyişte yalnızca ana fikri (idea general) ara: kim konuşuyor, konu ne, konuşmacılar aynı görüşte mi?
3. İkinci dinleyişte vurgulu heceleri izle. İsimler, sayılar ve fiiller vurgu taşır; sinalefayla eriyen küçük kelimeler taşımaz.
4. Üçüncü dinleyişte iki üç dakikalık bir parçanın dökümünü (transcripción) çıkar, varsa yayıncının dökümüyle karşılaştır. Kaçırdığın yerler çoğu zaman bir sinalefanın ya da kısaltmanın olduğu yerlerdir.
5. Kaydı önce yavaşlatılmış hızda, sonra normal hızda yeniden dinle. Aynı parçayı gölgeleme yöntemiyle konuşmacıyla birlikte söylemek kulağını hızla alıştırır.

Bilmediğin bir kelimede durma. Konuşmacı genellikle aynı fikri birkaç cümle içinde, çoğu zaman bir "o sea"dan sonra yeniden söyler.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan biri bu olguların hepsini kendi dilinden tanır, yalnızca bunları yazıda görmeye alışkın değildir. Türkçede de ünsüzle biten bir kelime ünlüyle başlayan kelimeye bağlanır; buna ulama denir: "kalem aldım" konuşmada [ka-le-mal-dım] diye akar. İspanyolcadaki enlace tam olarak budur.

Gündelik kısaltmalar da tanıdıktır. "Ne yapıyorsun?" konuşmada "napıyon?", "ne oldu?" "noldu?", "geliyorum" "geliyom" olur. Bu biçimler de İspanyolcadaki "pa'" ve "cansao" gibi rahat konuşmaya aittir; resmî bir yazıda ya da haber sunumunda kullanılmaz. Türkçe konuşan biri "noldu" duyduğunda sözlüğe bakmaz, çünkü bu kısaltmaları duya duya öğrenmiştir. İspanyolcada da amaç aynıdır.

Söylem belirleyicilerinin de Türkçede yaklaşık karşılıkları vardır: "o sea" için "yani", "es que" için "şey, … da", "pues" için "işte" ya da "e", "¿sabes?" için "biliyor musun", "¿vale?" için "tamam mı?". "En plan" ve "tipo" gibi içeriksiz dolgular Türkçedeki "falan", "hani", "şey" gibi kelimelere benzer. Bu eşleşmeler birebir değildir; aynı kelime iki dilde farklı işlerde kullanılabilir. Ama işlevleri benzer olduğu için Türkçe konuşan dinleyici bu kelimelerin bilgi değil yön verdiğini sezgisel olarak anlayabilir.

Örnekler

Bu bölümde köşeli parantezler kelimeleri değil, hızlı konuşmada duyulan hece gruplarını gösteriyor. Birleşen sesleri ve kısaltmaları bu gruplardan takip edebilirsin.

Üçüncü örnekteki "¿vale?" ile dördüncü ve sekizinci örnekler İspanya'nın gündelik konuşmasına aittir. Sekizinci örnekte "en plan" söylenirken "n" sesinin sonraki "p" yüzünden dudaklarda [m] sesine dönüştüğüne dikkat et; bu da hızlı konuşmada duyulan küçük bir değişikliktir.

Örnek diyalog

Valencia'da, Turia bahçesinde bir bank. Zeynep ile Nuria derse gitmeden önce oturmuşlar; Zeynep'in telefonunda dünkü bölüm açık.

Nuria, Zeynep'in iki takıldığı yeri adıyla çözüyor: "pa'" ve "quedao" birer kısaltma, "o sea" ise yardımcı bir sinyal. Zeynep'in bu akşamki planı da dersin yöntemini izliyor: yavaşlatılmış hız ve dökümle karşılaştırma. "Pillar" (yakalamak, anlamak) İspanya'nın gündelik bir fiilidir; Latin Amerika'da aynı anlamda daha çok "entender" ya da "agarrar" duyarsın.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "¿Para qué lo has comprado?" (Onu ne için aldın?)
2. [mia-Mİ-go baes-tu-DYAR]: "mi amigo" ve "va a estudiar" içindeki ünlüler birleşir.
3. "Es que" bir gerekçe ya da mazeret getirir; "o sea" önceki söylenenden bir sonuç çıkarır.
4. Örnek cevap: dinlemeden önce başlık ve açıklamadan konuyu ve beş anahtar kelimeyi tahmin et; ilk dinleyişte yalnızca ana fikri ve konuşmacıların tutumunu not al; ikinci dinleyişte iki dakikalık bir parçanın dökümünü çıkar, yayıncının dökümüyle karşılaştır ve kaçırdığın yerlerde hangi birleşme ya da kısaltmanın olduğunu bul.

Özet kartı

1. Konuşmada hece sınırı kelime sınırıyla örtüşmez: bağlama (enlace) "los otros" [lo-SO-tros].
2. Ünlü kaynaşması (sinalefa): "va a ir" [ba-İR], "lo he entendido" [loen-ten-Dİ-do]; yazıda yalnızca "al" ve "del".
3. Gündelik kısaltmalar: para → pa', nada → na'; İspanya'da -ado → -ao (cansao, quedao); resmî dilde tam biçim.
4. Söylem belirleyicileri sıradakini haber verir: o sea (yeniden ifade), es que (gerekçe), bueno (geçiş), pues (cevap), vamos (özet); ¿no?, ¿sabes?, ¿vale? onay ister.
5. İçeriksiz dolgular: en plan (İspanya), este…, tipo (Latin Amerika'nın bazı yerleri).
6. Üst üste konuşmada ana konuşmacıyı izle; "ya, ya", "claro", "¡qué fuerte!" dinleme sinyalidir.
7. Yöntem: tahmin → ana fikir → vurgulu heceler → döküm → yavaş hız ve gölgeleme.
8. Türkçe: ulama, "napıyon", "noldu"; "yani", "şey", "falan" gibi yakın karşılıklar.

Sonraki derse köprü

Zeynep akşam dökümü açıp bölümü yeniden dinlerken bir yerde takılıyor: sunucu bir şey söylüyor, konuklar kahkahayı basıyor. Zeynep her kelimeyi anlamış, döküm de önünde; yine de neye gülündüğünü bulamıyor. Espri, bir kelimenin aynı anda iki anlamda okunmasına dayanıyor. Sıradaki ders mizahı ve kelime oyunlarını ele alıyor: çift anlamlı kelimelerle kurulan şakaları, sesteşliklere dayanan oyunları ve bir esprinin neden çoğu zaman çevrilemediğini göreceksin.