Köşe yazısı ve deneme analizi

Kanca

Zeynep, İspanya'nın Valencia şehrinde gazetecilik yüksek lisansı yapıyor. Bu haftaki ödev bir köşe yazısını çözümlemek. Profesör sınıfa kısa bir yazı göndermiş; başlığı gürültüyü övüyor, ilk satırları da öyle. Zeynep yazıyı ilk okuyuşta yazarın gürültüden gerçekten hoşlandığını sanıyor ve biraz şaşırıyor. Sınıf arkadaşı Nuria ise gülüyor: yazının tamamı tersinden okunmalı.

Köşe yazısı haberle öykü arasında kendine özgü bir yerde durur: bir görüşü savunur, ama bunu çoğu zaman doğrudan değil, ironi, soru, anekdot ve abartı gibi araçlarla yapar. Önceki derslerde görüş yazısı yazmayı ve edebi bir metinde satır arasını okumayı gördün. Bu derste bu iki beceriyi birleştireceksin: köşe yazısını denemeden ayırmayı, açık ve örtük tezi bulmayı, ironiyi tanımayı, ikna araçlarını adlandırmayı ve bütün bunları çözümleme diliyle yazmayı göreceksin.

Anlatım

Bu derste çözümleyeceğin köşe yazısı, ders için yazılmış kurgusal bir metindir:

Elogio del ruido. Confieso que no entiendo a quienes se quejan del ruido. ¿Qué sería de nuestras mañanas sin el taladro del vecino, que nos despierta con una puntualidad admirable? ¿Y cómo apreciaríamos el silencio si no existieran las motos a las tres de la madrugada? Algunos exagerados hablan de salud y de descanso. Yo, en cambio, agradezco cada bocina: me recuerda que vivo en una ciudad viva. Eso sí, si algún concejal leyera esta columna, le propondría una idea sencilla: que duerma una semana en mi calle. Después, que decida.

Köşe yazısı ve deneme

Köşe yazısı (columna de opinión) bir gazetede ya da dergide düzenli olarak yayımlanan, kısa, güncel bir konuya bağlı ve yazarın kişisel sesini taşıyan bir metindir. Deneme (ensayo) ise daha uzun ve daha düşünseldir; güncel bir olaydan çok kalıcı bir konu üzerine derinlemesine düşünür: zaman, bellek, şehir hayatı ya da yalnızlık gibi. İkisi de kişisel bir bakış sunar, ama köşe yazısı okuru bugün ikna etmeye, deneme ise uzun süre düşündürmeye çalışır.

Açık ve örtük tez

Bir görüş yazısında tez çoğu zaman girişte açıkça söylenir. Köşe yazısında ise tez örtük olabilir ve yazının sonunda ortaya çıkabilir. Yukarıdaki yazıda hiçbir cümle "gürültü bir sorundur" demez; ama son öneri, yani belediye meclis üyesinin bir hafta yazarın sokağında uyuması, yazarın gerçek görüşünü açığa vurur: yetkililer gürültüye karşı bir şey yapmalıdır.

İroni: tersini söyleyerek eleştirmek

İroni, düşünülenin tersini söyleyerek bir şeyi eleştirmektir. Yazının başlığı ("Elogio del ruido", Gürültüye övgü) ve "con una puntualidad admirable" gibi ifadeler övgü gibi görünür, ama okur bunların alay olduğunu anlar. İroninin birkaç işareti vardır: abartılı bir övgü, gerçekçi olmayan bir iddia ("agradezco cada bocina"), karşı görüştekileri küçümseyen bir söz ("algunos exagerados") ve en önemlisi metnin sonunda tonun değişmesi.

İkna araçları

Köşe yazarları okuru ikna etmek için bir dizi araç kullanır. Retorik soru (pregunta retórica) cevap beklemeyen, cevabı apaçık olan bir sorudur: "¿Qué sería de nuestras mañanas sin el taladro del vecino?". Kişisel anekdot yazarı okura yaklaştırır: "mi calle". Abartma (hipérbole) bir durumu olduğundan büyük gösterir. Okura doğrudan seslenmek de sık görülen bir araçtır. Bu araçların hepsi yazının tonunu da belirler: esprili, öfkeli, düşünceli ya da, bu örnekte olduğu gibi, ironik.

Çözümlemenin dili

Bir köşe yazısını çözümlerken özetlemekle yetinilmez; yazarın ne savunduğu, hangi araçlarla savunduğu ve kime seslendiği gösterilir. Bunun için belirli kalıplar kullanılır: "El autor sostiene que…" (Yazar … savunuyor), "Mediante la ironía, el autor critica…" (Yazar ironi yoluyla … eleştiriyor), "Recurre a preguntas retóricas para…" (… için retorik sorulara başvuruyor), "El texto se dirige a…" (Metin … sesleniyor), "El tono es…". Çözümleme ile kişisel değerlendirme (valoración) de birbirinden ayrı tutulur: önce metin çözümlenir, görüşünü sonra eklersin.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe gazetecilikte köşe yazısının köklü bir geleneği vardır ve Türkçe okurlar ironiye yabancı değildir. "Ne güzel, sabahın köründe matkap sesiyle uyanmak!" gibi bir cümle Türkçede de hemen ironik olarak anlaşılır; tıpkı İspanyolcadaki "¡Qué maravilla!" gibi. İki dilde de ironiyi taşıyan şey kelimelerin kendisi değil, bağlam ve abartıdır.

Tür adları da iki dilde örtüşür: Türkçedeki "deneme" İspanyolcadaki "ensayo"nun, "köşe yazısı" da "columna de opinión"ın karşılığıdır. Türkçede de deneme, yazarın kişisel görüşlerini kesinlik iddiası taşımadan paylaştığı bir tür olarak tanınır; bu tanım İspanyolca "ensayo" için de büyük ölçüde geçerlidir.

Çözümleme dilinde ise Türkçe ve İspanyolca benzer kalıplar kullanır. Türkçedeki "yazar … savunuyor", "ironi yoluyla eleştiriyor", "okura sesleniyor" ifadeleri, İspanyolcadaki "el autor sostiene", "mediante la ironía critica", "se dirige al lector" ile birebir eşleşir. Bu yüzden bir Türkçe edebiyat dersinde öğrenilen çözümleme alışkanlıkları, İspanyolca bir metne neredeyse olduğu gibi uygulanabilir.

Örnekler

Örnekler çözümlemenin dilini ve köşe yazısının araçlarını gösteriyor: tez, ironi, retorik soru, hedef okur, tezin yeri, ton, anekdot ve deneme tanımı. Okunuşlar Valencia'da duyulacak İspanya söyleyişiyle, [th] sesiyle yazıldı.

Örnek diyalog

Valencia'da üniversitenin kütüphanesi. Zeynep ile Nuria köşe yazısı ödevine birlikte çalışıyor.

Zeynep'in önerdiği giriş cümlesi iyi bir çözümlemenin üç öğesini tek cümlede topluyor: aracı ("mediante la ironía"), yazarın eylemini ("critica") ve eleştirinin hedefini ("la falta de medidas contra el ruido urbano").

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Evet, ironiktir: sabah altıda şarkı söyleyen bir komşu çoğu kişi için rahatsızlıktır; "¡Qué suerte!" abartılı bir övgüyle bu rahatsızlığı dile getirir.
2. "Todo el mundo necesita dormir." ya da "Dormir ocho horas es necesario."
3. "El autor recurre al ejemplo de las motos para ilustrar el ruido nocturno."
4. Örnek cevap: "Tesis: el ayuntamiento debería tomar medidas contra el ruido. Recursos: la ironía (el título «Elogio del ruido»), las preguntas retóricas («¿Qué sería de nuestras mañanas…?») y la apelación a un concejal («que duerma una semana en mi calle»)."

Özet kartı

1. Köşe yazısı (columna de opinión): kısa, güncel, kişisel sesli; deneme (ensayo): uzun, düşünsel, kalıcı konulu.
2. Tez açık ya da örtük olabilir; köşe yazısında sık sık sonda ortaya çıkar.
3. İroni (ironía): tersini söyleyerek eleştiri; işaretleri: abartılı övgü, gerçek dışı iddia, karşı görüşü küçümseme, sonda ton değişimi.
4. İkna araçları: pregunta retórica, anécdota personal, hipérbole, okura doğrudan hitap; ton: humorístico, irónico, indignado, reflexivo.
5. Çözümleme dili: el autor sostiene que…, mediante la ironía critica…, recurre a…, el texto se dirige a…, el tono es…
6. Çözümleme ile kişisel değerlendirmeyi (valoración) ayrı tut.
7. Türkçe: köşe yazısı, deneme; "Ne güzel!" gibi ironik övgüler; "yazar savunuyor", "ironi yoluyla eleştiriyor".

Sonraki derse köprü

Ödevi bitirdikten sonra Nuria, Zeynep'e gazetecilikle ilgili bir İspanyol podcast'i öneriyor. Zeynep o akşam dinlemeye başlıyor ama çabuk yoruluyor: konuşmacılar hızlı konuşuyor, bazı kelimeleri yutuyor, birbirinin sözünü kesiyor ve "o sea", "bueno", "es que" gibi küçük kelimeleri durmadan araya sıkıştırıyorlar. Yazılı bir metni artık rahatça çözümleyebilen Zeynep, hızlı konuşmanın kendine özgü bir becerisi olduğunu fark ediyor. Sıradaki ders radyo, podcast ve hızlı konuşmayı anlamayı ele alıyor: doğal konuşmadaki ses kaynaşmalarını, dolgu kelimelerini ve hızlı dinlemenin stratejilerini göreceksin.