Edilgen yapı: ser + participio ve "se" pasif

Kanca

Kahvenin işlendiği bina kooperatifin en eski yapısı. Deniz ödünç botlarıyla içeri girdiğinde duvarda ziyaretçiler için hazırlanmış büyük bir pano görüyor. Panoda kahvenin tarladan çuvala yolculuğu adım adım anlatılıyor, ama cümlelerde tek bir insan yok: meyveler toplanıyor, kabukları ayrılıyor, taneler yıkanıyor ve kurutuluyor. İşi yapanlar sanki görünmez.

Birkaç adım ötede aynı süreci don Marvin anlatıyor ve onun cümleleri panodakilere hiç benzemiyor. Panoda "es retirada" yazıyor, don Marvin ise "se quita" diyor. İkisi de işi yapanı arka plana iter; ama biri yazı dilinin, öbürü konuşmanın sesidir. Bu derste İspanyolcanın edilgen yapısını kurmanın bu iki yolunu, aralarındaki farkı ve bir durumu anlatan "estar" ile ortaçtan nasıl ayrıldıklarını göreceksin.

Anlatım

"Ser" + ortaç

Edilgen yapının ilk biçimi "ser" fiili ve bir ortaçla kurulur. "Ser" istenen zamana göre çekilir, ortaç ise bir sıfat gibi davranır ve özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyuşur. "Los granos son seleccionados a mano" (Taneler elle seçilir). "La nueva biblioteca será inaugurada en marzo" (Yeni kütüphane martta açılacak). "La alcaldesa ha sido elegida por mayoría" (Belediye başkanı oy çokluğuyla seçildi).

İşi yapanı söylemek istersen "por" kullanılır: "El puente fue construido por un ingeniero local" (Köprü yerel bir mühendis tarafından yapıldı). Bu biçim en çok haberlerde, tarih anlatımında, resmî metinlerde ve panolarda görülür. Gündelik konuşmada, özellikle şimdiki zamanda, kulağa resmî ya da kitabi gelebilir.

Ortacın düzensiz biçimlerini A2'deki "perfecto" dersinden biliyorsun ve burada da aynen kullanılır: "hecho", "escrito", "visto", "puesto", "abierto", "roto", "dicho", "vuelto", "cubierto". Tek fark, bu kez sonlarının özneye göre değişmesidir: "Las cartas fueron escritas", "El trabajo fue hecho".

"Se" pasif

İkinci biçim "se" ve üçüncü kişideki bir fiille kurulur. Fiil, konuşulan şeyle sayı bakımından uyuşur: "Aquí se lava el café" (Kahve burada yıkanır), "En este patio se secan los granos al sol" (Taneler bu avluda güneşte kurutulur). Tekil bir şey için tekil fiil, çoğul şeyler için çoğul fiil gelir: "Se vende una casa", "Se venden casas".

Bu yapı gündelik konuşmada çok daha sık kullanılır ve yazıda da doğaldır. Bir kuralı, bir tarifi, bir alışkanlığı ya da bir yerin nasıl işlediğini anlatmanın en rahat yoludur. İşi yapan ise genellikle söylenmez; "se" pasifine "por" ile bir etken eklemek İspanyolcada doğal duyulmaz. İşi yapanı söylemek istiyorsan ya "ser" ile kurulan biçimi ya da doğrudan etken bir cümleyi seçersin.

Konuşmada sık görülen üçüncü bir yol daha vardır: öznesiz, üçüncü çoğul kişiyle kurulan etken cümle. "Las recogen a mano" (Onları elle topluyorlar) dendiğinde toplayanların kim olduğu önemli değildir; cümle, Türkçedeki "topluyorlar" gibi genel bir öznenin arkasına saklanır.

"Fue cerrada" mı, "está cerrada" mı?

"Estar" ve ortaç da bir cümle kurar, ama bu bir eylem değil, bir eylemin sonucunda ortaya çıkan durumdur. "La tienda fue cerrada por la policía" bir olayı anlatır: biri dükkânı kapattı. "La tienda está cerrada" ise şu anki hâli anlatır: dükkân kapalı. İki yapıyı bir cümlede birlikte görmek farkı netleştirir: "La tienda fue cerrada por la policía y todavía está cerrada".

Bu ayrım panolarda da karşına çıkar. "El edificio fue construido por…" yapının bir zamanlar inşa edildiğini söyler; "El edificio está bien conservado" ise bugünkü hâlini anlatır. Birincisi bir olayın, ikincisi bir durumun cümlesidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin edilgen eki ("-l", "-n", "-ıl") İspanyolcadaki iki biçimin ikisini de karşılar. "Taneler elle seçilir" cümlesi bağlama göre "Los granos son seleccionados a mano" ya da "Los granos se seleccionan a mano" olabilir. Türkçede bu ek konuşmada da yazıda da aynı rahatlıkla kullanılır. İspanyolcada ise "ser" ile kurulan biçim daha çok yazıya aittir; konuşmada "se" ya da öznesiz çoğul tercih edilir.

İşi yapanı söylemek için Türkçe "tarafından" kullanır: "yerel bir mühendis tarafından". İspanyolcadaki karşılığı "por"dur ve iki dilde de bu ek bilgi cümleyi resmîleştirir. Gündelik Türkçede de "Köprüyü yerel bir mühendis yaptı" demek, "tarafından yapıldı" demekten daha doğaldır.

Türkçedeki "kapatıldı" ile "kapalı" ayrımı, İspanyolcadaki "fue cerrada" ile "está cerrada" ayrımının neredeyse birebir karşılığıdır. İlki bir eylemi, ikincisi bir hâli anlatır. Türkçe konuşanın buradaki tek tuzağı, "kapalı" kelimesini düşünürken "es cerrada" demesidir; hâl bildiren cümle her zaman "estar" ister.

Örnekler

İlk dört örnek "ser" ile kurulan edilgen yapıyı, sonraki üç örnek "se" pasifini, sonuncusu ise eylem ile durum arasındaki farkı gösteriyor.

Örnek diyalog

Kahve işleme binası. Deniz duvardaki panonun önünde, don Marvin yanında.

Diyalogda üç yol yan yana duruyor. Pano "son recolectadas" ve "es retirada" diye yazıyor; don Marvin konuşurken "se quita", "se secan" ve öznesiz "las recogen" diyor. Binanın tarihini anlatırken ise işi yapanı söylemek istediği için "fue construido por mi abuelo" yapısını seçiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "El museo fue diseñado por un arquitecto famoso." "La fiesta fue organizada por los estudiantes."
2. "Las cerezas se recolectan en noviembre." "El café se exporta a Europa." İkisinde de fiil konuşulan şeyle uyuşur.
3. "La ventana está rota desde ayer." (durum) "La ventana fue rota por un balón." (eylem; konuşmada "Un balón rompió la ventana" daha doğal duyulur)
4. "En este restaurante se habla inglés." "Las cartas se enviaron ayer." Resmî bir metinde "Las cartas fueron enviadas ayer" de olur.

Özet kartı

1. "Ser" + ortaç: ortaç özneyle uyuşur; "ser" her zamanda çekilir. "Los granos son seleccionados a mano."
2. İşi yapan "por" ile eklenir: "fue construido por un ingeniero local".
3. "Ser" ile kurulan biçim çoğunlukla yazıya aittir: haber, tarih, pano, resmî metin.
4. "Se" pasif: se + üçüncü kişi fiil, konuşulan şeyle uyuşur. "Se vende una casa", "Se venden casas."
5. "Se" pasifine genellikle "por" ile etken eklenmez.
6. Konuşmada üçüncü yol: öznesiz üçüncü çoğul. "Las recogen a mano."
7. "Estar" + ortaç eylemin sonucunu, yani durumu anlatır: "fue cerrada" (eylem), "está cerrada" (durum).

Sonraki derse köprü

O akşam Deniz defterine günün cümlelerini yazıyor ve küçük bir kelimenin her yerde karşısına çıktığını fark ediyor. "Se secan los granos" cümlesinde edilgen yapıyı kuruyordu. "Se lo digo yo" cümlesinde bir zamirin yerini tutuyordu. Don Marvin'in sabah "Aquí uno se levanta temprano" derken kullandığı ise bambaşka bir şeydi. Sıradaki ders "se" kelimesinin bütün kullanımlarını yan yana koyuyor: dönüşlü, karşılıklı, edilgen, öznesiz ve beklenmedik olayları anlatan "se"yi birbirinden ayırmayı öğreneceksin.