Tarif vermek ve talimat okumak

Kanca

Meksika'nın Puebla şehrinde bir aileyle kalan Ezgi, ev sahibi Lupe'nin mutfağında guacamole yapmayı öğreniyor. Lupe elleriyle gösterirken konuşuyor: "Pela los aguacates, machácalos y añade el jugo de un limón." Avokadoları soy, ez ve bir limonun suyunu ekle. Akşam Ezgi aynı tarifi bir yemek kitabında buluyor, ama orada fiiller başka biçimde yazılmış: "Pelar los aguacates. Añadir el jugo de limón." Kutudaki bir sosun etiketinde ise üçüncü bir biçim var: "Agitar antes de usar." Aynı türden talimat, üç farklı dil.

Bir tarifi dinlemek, bir kullanma kılavuzunu okumak ya da bir tabeladaki uyarıyı anlamak, emir kipinin en sık görüldüğü durumlardır. Bu derste mutfağın temel fiillerini, yazılı talimatlarda kullanılan üç biçimi, adım adım anlatmanın bağlaçlarını ve etiketlerle tabelalarda karşına çıkacak kalıpları öğreneceksin.

Anlatım

Mutfağın fiilleri

Tariflerde sürekli karşına çıkan fiiller şunlardır: "pelar" (soymak), "cortar" (kesmek), "picar" (doğramak, kıymak), "añadir" ya da "echar" (eklemek, koymak), "mezclar" (karıştırmak), "batir" (çırpmak), "calentar" (ısıtmak, e→ie), "hervir" (kaynatmak, e→ie), "freír" (kızartmak) ve "servir" (servis etmek, e→i).

Bu fiillerle emir kurarken A2.16'daki kurallar geçerlidir. "Tú" ile: "pela", "corta", "calienta", "hierve", "sirve". "Usted" ile: "pele", "corte", "caliente", "hierva", "sirva". "Freír" fiilinin emirleri "fríe" (tú) ve "fría" (usted) biçimindedir.

Tariflerin miktar kelimeleri de kendine özgüdür: "una cucharada" (bir yemek kaşığı), "una cucharadita" (bir tatlı kaşığı), "una pizca de sal" (bir tutam tuz), "un chorrito de aceite" (birkaç damla yağ), "al gusto" (damak zevkine göre).

Yazılı talimatın üç biçimi

Bir talimat üç farklı biçimde yazılabilir. Birincisi emir kipidir; kişisel ve doğrudandır: "Pele las patatas" ya da "Pela las patatas". İkincisi mastardır; yemek kitaplarında, kullanma kılavuzlarında ve tabelalarda çok yaygındır ve kimseye doğrudan hitap etmez: "Pelar las patatas", "No fumar" (Sigara içilmez). Üçüncüsü "se" ile kurulan kişisiz yapıdır; eylemi kimin yaptığını söylemez: "Se pelan las patatas" (Patatesler soyulur).

"Se" yapısında fiil, arkasından gelen isme uyar: tekil bir isimle "Se corta la cebolla" (Soğan doğranır), çoğul bir isimle "Se cortan las cebollas" (Soğanlar doğranır). Bu yapıyı ilerideki derslerde daha ayrıntılı göreceksin; şimdilik tariflerde tanıman yeterli.

Adımları sıralamak

Bir tarif ya da talimat adım adım ilerler. A1.45'te gördüğün sıralama kelimelerine burada birkaç yenisi eklenir: "a continuación" (ardından), "mientras tanto" (bu arada), "por último" (son olarak). Bir süre belirtmek için "durante" ya da "hasta que" (-ene kadar) kullanılır: "Hierve la pasta durante diez minutos", "Fríe la cebolla hasta que esté dorada" (Soğanı kızarana kadar kavur). "Hasta que" arkasından gelen biçimi şimdilik bir kalıp olarak öğren.

Etiketler ve tabelalar

Günlük hayatta karşına çıkan kısa uyarıların çoğu mastarla yazılır: "No fumar" (Sigara içilmez), "No tocar" (Dokunmayın), "Agitar antes de usar" (Kullanmadan önce çalkalayın), "Conservar en lugar fresco" (Serin yerde saklayın). İlaç prospektüslerinde de aynı biçim görülür: "Tomar un comprimido cada ocho horas" (Sekiz saatte bir tablet alınız).

Kapı tabelaları ise ülkeye göre değişir. İspanya'da "Empujar" ya da "Empuje" (itiniz) ve "Tirar" ya da "Tire" (çekiniz) yazar. Meksika'da çekmek için "Jalar" ya da "Jale" kelimesi kullanılır. "Tirar" kelimesinin başka bir anlamı da "atmak, fırlatmak"tır; bu yüzden İspanya'da bir kapıda "Tire" gören Türkçe konuşan bazen kapıyı iter.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tariflerde de birkaç biçim yan yana yaşar. Kimi tarif emirle yazılır: "Soğanı doğrayın", "Yağı ısıtın". Kimi tarif edilgen yapıyla yazılır: "Soğan doğranır", "Yağ ısıtılır". İspanyolcanın "se" yapısı bu edilgen Türkçe cümlelere çok yakındır: "Se corta la cebolla" ile "Soğan doğranır" hem anlam hem de işlev bakımından örtüşür. İki dilde de eylemi kimin yaptığı söylenmez; önemli olan yapılacak iştir.

Tabelalarda iki dil farklı yollar seçer. Türkçe çoğunlukla edilgen ya da olumsuz geniş zaman kullanır: "Sigara içilmez", "Girilmez". İspanyolca ise bu işi mastarla yapar: "No fumar", "No entrar". Mastarın bu kullanımı Türkçe konuşana ilk başta tuhaf gelir, çünkü Türkçede "Sigara içmemek" diye bir tabela yoktur. İspanyolcada ise mastar, kişiye yönelmeyen genel bir kuralı söylemenin en yaygın yoludur.

Miktar kelimelerinde ise iki mutfak birbirine yakındır. Türkçedeki "bir tutam tuz" "una pizca de sal", "bir yemek kaşığı" "una cucharada", "göz kararı" ya da "damak zevkine göre" ise "al gusto" ile karşılanır.

Örnekler

Her örnekte talimatın hangi biçimde yazıldığını bul: emir, mastar ya da "se" yapısı.

Birinci, beşinci, altıncı ve sekizinci örnekler "tú" emriyle; beşinci örnekteki "hierve" kök değişimini koruyor. İkinci örnek "usted" emriyle, "caliente" biçiminde. Üçüncü ve yedinci örnekler mastarla yazılmış. Dördüncü örnekte "se" yapısı çoğul isme ("cucharadas") uyarak "se añaden" olmuş.

Örnek diyalog

Ezgi, Puebla'da kaldığı evde ev sahibi Lupe ile mutfakta guacamole yapıyor. Lupe yaşça büyük olduğu için Ezgi ona "usted" diyor; Lupe ise Ezgi'ye "tú" ile hitap ediyor.

Lupe'nin talimatları "tú" emriyle ve adım adım: "pela", "machácalos", "pica", "añade", "mézclalo", "sírvelo". "Machácalos", "mézclalo" ve "sírvelo" kelimelerinde zamir fiile yapışık, vurgu da çizgiyle korunuyor. "Pica" kelimesi diyalogda iki anlamda geçiyor: "pica la cebolla" (soğanı doğra) ve "este chile pica mucho" (bu biber çok acı); "picar" fiili Meksika'da acı bir yiyecek için de kullanılır. Meksika'da "limón" çoğunlukla küçük yeşil limonu anlatır; "totopos" ise kızarmış mısır tortillası parçalarıdır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek cevap: "Bate dos huevos. Calienta un poco de aceite en la sartén. Añade los huevos y una pizca de sal."
2. "Batir dos huevos. Calentar un poco de aceite en la sartén. Añadir los huevos y una pizca de sal."
3. "Se cortan los tomates." "Se añade la sal."
4. "Dokunmayın." "Buzdolabında saklayın." "İtiniz."

Özet kartı

1. Mutfak fiilleri: pelar, cortar, picar, añadir / echar, mezclar, batir, calentar, hervir, freír, servir.
2. Emirde kök değişimi korunur: calienta / caliente, hierve / hierva, sirve / sirva; freír → fríe / fría.
3. Miktar: una cucharada, una cucharadita, una pizca de, un chorrito de, al gusto.
4. Yazılı talimatın üç biçimi: emir (Pele), mastar (Pelar), "se" yapısı (Se pelan).
5. "Se" yapısında fiil isme uyar: se corta la cebolla / se cortan las cebollas.
6. Adımlar: primero, luego, a continuación, mientras tanto, por último, durante, hasta que.
7. Tabela ve etiketler çoğunlukla mastarla: No fumar, Agitar antes de usar.
8. Kapılar: Empujar / Empuje (it), Tirar / Tire (çek); Meksika'da Jalar / Jale.

Sonraki derse köprü

Ezgi yakında Puebla'dan ayrılıp başka bir şehre gidecek: bir uçak bileti alacak, bir otelde oda ayırtacak, havaalanında bavulunu teslim edecek. Bu durumlarda hem talimat okuması hem de soru sorması gerekecek. Sıradaki ders seyahat, otel ve havaalanı dilini ele alıyor: rezervasyon yapmanın ve otele giriş yapmanın kalıplarını, havaalanında karşına çıkacak kelimeleri ve bu alanlarda İspanya ile Latin Amerika arasındaki kelime farklarını göreceksin.