Olumlu emir (tú ve usted)

Kanca

San José'deki turizm şirketine yeni bir çalışan geldi: Diego. İlk sabah Mariela onu karşılıyor: "Siéntese aquí, por favor. Llene este formulario." Buraya oturun, lütfen. Bu formu doldurun. Birkaç dakika sonra Hande sistemi gösterirken bambaşka bir tonda konuşuyor: "Mira, abre el programa y escribe tu nombre." Bak, programı aç ve adını yaz. Diego'ya iki kişi aynı türden şeyler söylüyor, ama fiillerin sonları farklı: Mariela "llene", Hande "abre" ve "escribe" diyor.

Bir tarif, bir yol gösterme, bir iş talimatı ya da bir rica: hepsi emir kipiyle kurulur. Bu derste "tú" ve "usted" ile olumlu emrin nasıl kurulduğunu, kısa düzensiz biçimleri, zamirlerin emre nasıl bitiştiğini ve bir emri kibar kılmanın yollarını öğreneceksin.

Anlatım

"Tú" ile emir: üçüncü kişinin biçimi

"Tú" ile olumlu emir kolaydır: şimdiki zamanın "él" biçimini kullanırsın. "Hablar" → "habla" (konuş), "comer" → "come" (ye), "escribir" → "escribe" (yaz). Kök değiştiren fiiller değişimi korur: "cerrar" → "cierra" (kapat), "dormir" → "duerme" (uyu), "pedir" → "pide" (iste).

Sekiz sık fiilin "tú" emri kısa ve düzensizdir; bunları ayrı ayrı öğrenmek gerekir: "decir" → "di" (söyle), "hacer" → "haz" (yap), "ir" → "ve" (git), "poner" → "pon" (koy), "salir" → "sal" (çık), "ser" → "sé" (ol), "tener" → "ten" (tut, sahip ol), "venir" → "ven" (gel).

"Usted" ile emir: sesli harf yer değiştirir

"Usted" ile emir kurmanın anahtarı, sonlardaki sesli harfin yer değiştirmesidir. "-ar" fiilleri "e" ile biter, "-er" ve "-ir" fiilleri "a" ile: "hablar" → "hable", "comer" → "coma", "escribir" → "escriba". Bu biçimler kökünü şimdiki zamanın "yo" biçiminden alır. Bu yüzden "yo" biçimi düzensiz olan fiiller "usted" emrinde de o kökü taşır: "tengo" → "tenga", "hago" → "haga", "pongo" → "ponga", "salgo" → "salga", "vengo" → "venga", "digo" → "diga". Kök değişimi de korunur: "piense", "duerma", "pida".

Birkaç fiil tamamen kendine özgü bir biçim alır: "ir" → "vaya", "ser" → "sea", "estar" → "esté", "dar" → "dé", "saber" → "sepa". Sesi korumak için yazım da değişebilir; bu değişiklik A2.11'deki "yo" biçimleriyle aynıdır: "buscar" → "busque", "llegar" → "llegue", "empezar" → "empiece".

Birden fazla kişiye "ustedes" ile emir verirken aynı biçime "-n" eklenir: "hablen", "coman", "vengan". İspanya'da "vosotros" için ayrı bir biçim vardır ve mastarın sonundaki "r" yerine "d" gelir: "hablad", "comed", "venid".

Zamir emrin sonuna bitişir

Olumlu emirde nesne ve dönüşlü zamirler fiilin sonuna bitişir: "Llámame" (Beni ara), "Siéntese" (Oturun), "Dímelo" (Onu bana söyle). Kelime uzadığı için vurgunun yerini korumak üzere çoğu zaman vurgu işareti eklenir: "llama" → "llámame", "siente" → "siéntese". Tek heceli emirlere tek bir zamir eklendiğinde işaret gerekmez: "dime", "hazlo", "ponlo".

Emri yumuşatmak

İspanyolcada emir kipi Türkçedekinden daha sık ve daha rahat kullanılır; bir arkadaşa "Pásame la sal" (Tuzu uzat) demek kaba sayılmaz. Yine de "por favor" eklemek tonu yumuşatır. Latin Amerika'nın pek çok yerinde emir yerine soru biçimi daha kibar bulunur: "¿Me pasas la sal?" (Tuzu uzatır mısın?). Dikkat çekmek için de emirler kullanılır: "Mira" / "Mire" (Bak / Bakın), "Oye" / "Oiga" (Baksana / Bakar mısınız).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe emir kipinde iki düzey ayırır, tıpkı İspanyolca gibi. Samimi emir fiilin kökünün kendisidir: "konuş", "ye", "gel". Resmî ya da çoğul emir "-in" ya da "-iniz" ekini alır: "konuşun", "yiyiniz", "gelin". İspanyolcada "tú" emri Türkçedeki yalın köke, "usted" emri "-in" ekli biçime karşılık gelir: "habla" ~ "konuş", "hable" ~ "konuşun".

Fark, bu iki biçimin nasıl kurulduğundadır. Türkçede resmî emir için köke bir ek eklenir. İspanyolcada ise "usted" emri sonundaki sesli harfi değiştirir: "-ar" fiillerinde "a" yerine "e", "-er" ve "-ir" fiillerinde "e" yerine "a" gelir. Bu yüzden Türkçe konuşan için ilk başta ters gibi görünür: "hablar" fiilinin emri "hable" olur, "comer" fiilininki "coma". Bu değişimi akılda tutmak için şu cümle yardımcı olabilir: "usted" emri, fiilin kendi grubunun değil, öteki grubun sesli harfini ödünç alır.

Zamirlerin yerinde de iki dil ayrılır. Türkçede nesne emirden önce gelir ve ayrı bir kelimedir: "Beni ara", "Onu bana söyle". İspanyolcada zamir emrin sonuna yapışır ve tek bir kelime oluşturur: "llámame", "dímelo". Bu noktada İspanyolca beklenmedik biçimde Türkçeye yaklaşır: iki dilde de küçük parçalar kelimenin sonuna eklenir, yalnız İspanyolcada bu parçalar ek değil zamirdir.

Örnekler

Her örnekte emrin "tú" ile mi "usted" ile mi verildiğini bul ve fiilin sonuna bak.

Birinci, üçüncü, beşinci ve yedinci örnekler "tú" ile; "ven", "haz" ve "di" düzensiz kısa biçimlerdir. İkinci, dördüncü ve altıncı örnekler "usted" ile: "-ar" fiilleri "e" ile bitiyor. İkinci, üçüncü ve yedinci örneklerde zamir emrin sonuna bitişmiş. Son örnek "ustedes" ile birden fazla kişiye yapılan bir davet.

Örnek diyalog

Diego, San José'deki şirkette ilk gününde. Kosta Rikalı Mariela ona "usted" ile hitap ediyor; Hande ise yeni iş arkadaşıyla daha samimi konuşmayı seçip "tú" kullanıyor.

Mariela'nın emirleri "usted" biçiminde: "siéntese", "llene", "fírmelo", "hable"; "-ar" fiillerinin sonu "e" olmuş. Hande'nin emirleri ise "tú" biçiminde: "mira", "abre", "escribe", "llama", "espera", "vuelve"; üstelik kısa düzensiz biçimler de var: "haz", "di", "ten". "Fírmelo" kelimesinde zamir emrin sonuna bitişmiş ve vurgu işareti eklenmiş. "Volver a + mastar" kalıbı "yeniden … yapmak" anlamına gelir: "vuelve a llamar" (tekrar ara).

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Cierra la puerta." "Haz la cama." "Ven aquí." "Pon la mesa."
2. "Cierre la puerta." "Haga la cama." "Venga aquí." "Ponga la mesa."
3. "Dime." "Siéntese." "Dámelo."
4. Örnek cevap: "Toma el metro hasta la plaza. Sal por la salida número dos. Camina cinco minutos y llama al timbre del tercer piso."

Özet kartı

1. "Tú" emri = şimdiki zamanın "él" biçimi: habla, come, escribe, cierra, duerme.
2. "Tú" düzensizleri: di, haz, ve, pon, sal, sé, ten, ven.
3. "Usted" emri sesli harfi değiştirir: -ar → -e (hable), -er / -ir → -a (coma, escriba).
4. "Usted" kökü "yo" biçiminden gelir: tenga, haga, ponga, salga, venga, diga.
5. Özel biçimler: vaya, sea, esté, dé, sepa; yazım: busque, llegue, empiece.
6. "Ustedes": hablen, coman; İspanya'da "vosotros": hablad, comed.
7. Zamir olumlu emrin sonuna bitişir: llámame, siéntese, dímelo.
8. Yumuşatmak için "por favor"; Latin Amerika'da çoğu zaman soru: ¿Me pasas…?

Sonraki derse köprü

Diego'nun aldığı talimatlar tek tek verildi. Oysa emir kipinin en çok kullanıldığı yerlerden biri, adım adım ilerleyen yazılı metinlerdir: bir yemek tarifi, bir ilacın prospektüsü, bir makinenin kullanma kılavuzu. Sıradaki ders tarif vermeyi ve talimat okumayı ele alıyor: yemek tariflerinde en sık geçen fiilleri, etiketlerde ve tabelalarda emrin yerine neden çoğu zaman mastarın kullanıldığını ve bir talimatı adım adım okumanın yollarını göreceksin.