İndefinido mu imperfecto mu? Hikâye anlatmanın sırrı

Kanca

Havana'daki ofiste öğle arasında iş arkadaşı Óscar, Yağmur'a çocukluğundan en komik anısını soruyor. Yağmur başlıyor: "Tenía diez años y llovía muchísimo." On yaşındaydım ve çok yağmur yağıyordu. Sonra hikâye hızlanıyor: "De repente, se fue la luz. Salí al jardín y vi una vaca en la puerta." Birden elektrik kesildi. Bahçeye çıktım ve kapıda bir inek gördüm. İlk cümlelerde fiiller "-aba" ve "-ía" ile bitiyor, sonra birdenbire "salí", "vi" gibi biçimlere geçiliyor. Yağmur bunu bilinçli yapmıyor bile; hikâyenin kendisi zamanı seçiyor.

İspanyolcada bir hikâye anlatmak, iki geçmiş zamanı birlikte kullanmayı gerektirir. Bu derste hangi cümlenin dekor, hangisinin olay olduğunu ayırt etmeyi, iki küçük bağlacın bu seçimi nasıl yönlendirdiğini, yarıda kesilen eylemleri ve zaman değişince anlamı da değişen birkaç fiili öğreneceksin.

Anlatım

Sahne ve olay

Bir hikâyeyi bir tiyatro sahnesi gibi düşün. Önce dekor kurulur: hava, saat, mekân, kişilerin yaşı ve ruh hâli, süren eylemler. Bu dekor imperfecto ile anlatılır: "Era de noche. Hacía frío. Mi abuela cocinaba." Sonra sahnede bir şey olur: biri içeri girer, bir ses duyulur, bir karar verilir. Bu olaylar indefinido ile anlatılır: "De repente, sonó el teléfono."

İki zamanın birlikte kullanılmasının en sık görülen biçimi, süren bir eylemin bir olayla kesilmesidir: "Leía un libro cuando se fue la luz" (Elektrik kesildiğinde kitap okuyordum). Okumak arka plandır ve sürmektedir; elektriğin kesilmesi ise bir anda olur. Süren eylem çoğu zaman A2.9'daki yapının geçmişiyle de anlatılır: "Estaba leyendo cuando se fue la luz."

Olaylar zinciri

Birbirinin ardından gelen olaylar hep indefinido ile anlatılır, çünkü her biri başlayıp biten bir eylemdir: "Me levanté, me duché, desayuné y salí de casa" (Kalktım, duş aldım, kahvaltı ettim ve evden çıktım). Bu cümlede hiçbir eylem ötekinin arka planı değildir; hepsi sırayla gerçekleşir.

Bir eylem uzun sürmüş olsa bile, sınırları belliyse indefinido kullanılır: "Viví en Madrid tres años" (Madrid'de üç yıl yaşadım) cümlesi, kapanmış bir dönemi bir bütün olarak anlatır. Aynı eylem bir arka plan olarak sunulursa imperfecto gelir: "Vivía en Madrid cuando conocí a mi marido" (Kocamla tanıştığımda Madrid'de yaşıyordum).

"Mientras" ve "cuando"

İki bağlaç bu seçimde yol gösterir. "Mientras" (…-iken) çoğunlukla aynı anda süregiden iki eylemi bağlar ve imperfecto ile gelir: "Mientras yo cocinaba, él leía el periódico" (Ben yemek yaparken o gazete okuyordu). "Cuando" (…-ince, …-diğinde) ise çoğu zaman bir anlık olayı işaretler ve indefinido ile gelir: "Cuando llegué, todos estaban en la mesa" (Geldiğimde herkes sofradaydı).

Aynı fiil, iki anlam

Birkaç fiil, iki zamanda farklı bir anlam kazanır. "Conocer": "Conocí a Ana en 2015" (Ana'yla 2015'te tanıştım, bir olay) ama "Conocía a Ana" (Ana'yı tanıyordum, bir durum). "Saber": "Supe la verdad ayer" (Gerçeği dün öğrendim) ama "Sabía la verdad" (Gerçeği biliyordum). "Tener": "Tuve un accidente" (Bir kaza geçirdim) ama "Tenía un coche rojo" (Kırmızı bir arabam vardı).

Masalların İspanyolcadaki klasik açılışı da bu kuralı gösterir: "Había una vez una niña que vivía en el bosque…" (Bir varmış bir yokmuş, ormanda yaşayan bir kız varmış…). Açılış sahneyi kurduğu için imperfectodur; hikâye ilerleyip bir olay başladığında indefinidoya geçilir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşanın bu ayrımda iyi bir yardımcısı vardır, çünkü Türkçe de hikâye anlatırken benzer bir ayrım yapar. "Yağmur yağıyordu, eve geldim" cümlesinde "-yordu" arka planı, "-dı" olayı anlatır. İspanyolca aynı işi iki geçmiş zamanla yapar: "Llovía cuando llegué a casa." Bu yüzden Türkçe cümlede "-yordu" ya da "-ırdı" görüyorsan imperfectoyu, "-dı" görüyorsan çoğu zaman indefinidoyu düşünebilirsin.

"Mientras" bağlacının Türkçedeki karşılığı "-ken" ekidir: "Ben duş alırken telefon çaldı" cümlesi "Mientras me duchaba, sonó el teléfono" olur. Türkçede "-ken" ekini taşıyan fiil süren eylemi, cümlenin asıl fiili ise olayı gösterir; İspanyolcada bu rolleri iki farklı zaman paylaşır.

Türkçe ile İspanyolcanın ayrıldığı yer, betimlemelerdeki "idi"dir. Türkçe "Hava soğuktu", "Ev küçüktü" derken olay bildiren "-dı" ile aynı eki kullanır. İspanyolca ise bu tür cümleleri hikâyenin dekoru saydığı için imperfecto ile kurar: "Estaba nublado" (Hava bulutluydu), "El pueblo era tranquilo" (Köy sakindi). Bu noktada Türkçe rehberini bırakıp sahne ile olay sorusunu sormak daha güvenlidir: bu cümle bir dekor mu, yoksa sahnede olan bir şey mi?

Örnekler

Her örnekte hangi fiilin sahneyi kurduğunu, hangisinin olayı anlattığını bul.

İkinci ve beşinci örnekler süren bir eylemin bir olayla kesilmesini gösteriyor. Dördüncü örnek bir olaylar zinciri; hepsi indefinido. Altıncı örnekte "conocí" bir tanışma olayını anlatıyor. Yedinci örnekte kırk yıl uzun bir süre olsa da kapanmış bir dönem olduğu için indefinido kullanılmış.

Örnek diyalog

Yağmur, Havana'daki ofiste öğle arasında iş arkadaşı Óscar'a çocukluğundan bir anı anlatıyor. Ofiste herkes birbirine samimi hitap ediyor.

Yağmur'un hikâyesi sahne ile olay ayrımını adım adım gösteriyor. Yaş, mekân, hava ve süren eylemler imperfecto ile: "tenía", "estaba", "llovía", "preparaba", "leía". "De repente" ile başlayan olaylar ise indefinido ile: "se fue la luz", "oímos", "salí", "vi", "llevó", "nos reímos". Son cümlede "Era la vaca del vecino" yine bir durum, bir açıklamadır; bu yüzden olayların arasında da imperfecto kullanılıyor. "Se fue la luz" (elektrik kesildi) İspanyolcada çok yaygın bir kalıptır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Eran las diez de la noche. Hacía frío. De repente, alguien llamó a la puerta."
2. "Mientras yo estudiaba, mi hermano veía la tele." "Veía la tele cuando sonó el teléfono."
3. "Supe": hasta olduğunu öğrendim (bir anda, bir olay). "Sabía": hasta olduğunu biliyordum (bir durum).
4. Örnek cevap: "Era sábado y hacía sol. Paseaba por el parque con mi perro. De repente, el perro vio un gato y salió corriendo. Corrí detrás de él durante diez minutos."

Özet kartı

1. Sahne (hava, saat, yaş, mekân, durum, süren eylem) → imperfecto.
2. Olay (başlayan, biten, bir anda gerçekleşen) → indefinido.
3. Süren eylem + kesinti: Leía / Estaba leyendo cuando se fue la luz.
4. Olaylar zinciri hep indefinido: Me levanté, me duché y salí.
5. Sınırları belli uzun dönem → indefinido: Viví tres años en Madrid.
6. "Mientras" + imperfecto (süren); "cuando" + indefinido (anlık) çoğu zaman.
7. Anlam değiştiren fiiller: conocí / conocía, supe / sabía, tuve / tenía.
8. Masal açılışı: Había una vez…

Sonraki derse köprü

Yağmur hikâyesini "de repente" ve "entonces" gibi kelimelerle ilerletti. Bir hikâyeyi zaman içinde doğru yere yerleştirmek için bu tür ifadeler vazgeçilmezdir. Sıradaki ders geçmişi anlatmanın zaman ifadelerini ele alıyor: "ayer" ve "anteayer"den "la semana pasada" ve "hace tres años"a, "al día siguiente" ve "más tarde"den "antes" ve "después"e kadar, olayları bir zaman çizgisine dizmenin yollarını ve bu ifadelerin iki geçmiş zamanla nasıl eşleştiğini göreceksin.