Pretérito indefinido: düzenli fiiller

Kanca

Ertesi sabah Granada'da Irene, Umut'a kahvaltıda soruyor: "¿Qué tal anoche?" Dün akşam nasıldı? Umut anlatıyor: "Comí cinco tapas y solo pagué las bebidas." Beş tapa yedim, yalnız içeceklerin parasını ödedim. Bu cümlede ne "he" var ne de "has". Dün akşam artık geride kaldı, bitmiş bir zaman dilimi; bu yüzden Umut geçmişi başka bir zamanla anlatıyor. Bir de dikkatini çeken bir şey var: "hablo" (konuşurum) ile "habló" (konuştu) arasında tek fark, son hecedeki vurgu işareti.

Pretérito indefinido, İspanyolcanın hikâye anlatan geçmiş zamanıdır: dün ne oldu, geçen yaz nereye gidildi, bir olay nasıl başladı ve bitti. Bu derste bu zamanın düzenli fiillerde nasıl çekildiğini, vurgunun neden bu kadar önemli olduğunu, "yo" biçimindeki küçük yazım değişikliklerini ve bu zamanın pretérito perfectodan hangi noktada ayrıldığını öğreneceksin.

Anlatım

İki son dizisi

Düzenli fiiller iki son dizisi kullanır: "-ar" fiillerinin kendine ait bir dizisi ve öteki iki grubun paylaştığı ortak bir dizi. "Comer" ile "vivir" bu zamanda harfi harfine aynı çekilir.

Vurgu anlamı değiştirir

"Yo" ve "él" biçimleri son heceden vurgulanır ve bu yüzden vurgu işareti taşır: "hablé", "habló", "comí", "comió". Bu çizgi yalnız bir yazım kuralı değildir; anlamı değiştirir. "Hablo" [A-blo] "konuşurum" demektir, "habló" [a-BLO] ise "konuştu". Aynı şekilde "hable" bambaşka bir biçimdir, "hablé" ise "konuştum". Konuşurken vurguyu doğru heceye koymak, şimdiki zaman ile geçmiş arasındaki farkı yaratır.

"Nosotros" biçimi ise "-ar" ve "-ir" fiillerinde şimdiki zamanla aynıdır: "hablamos" hem "konuşuyoruz" hem "konuştuk", "vivimos" hem "yaşıyoruz" hem "yaşadık" demektir. Hangisinin kastedildiğini "ayer" gibi bir zaman kelimesi ya da bağlam gösterir. "-er" fiillerinde ise iki biçim ayrıdır: "comemos" (yiyoruz), "comimos" (yedik).

"Yo" biçimindeki yazım değişiklikleri

Üç grup fiil, "yo" biçiminde sesi korumak için yazımını değiştirir; ses değişmez. "-car" ile biten fiillerde "c", "qu" olur: "buscar" → "busqué", "tocar" → "toqué". "-gar" ile bitenlerde "g", "gu" olur: "llegar" → "llegué", "pagar" → "pagué". "-zar" ile bitenlerde "z", "c" olur: "empezar" → "empecé", "almorzar" → "almorcé". Öteki kişiler düzenli kalır: "buscó", "llegaste", "empezaron".

"Leer" ve "creer" gibi kökü "e" ile biten fiillerde ise üçüncü kişilerde "i", "y" olur: "leyó", "leyeron", "creyó". A2.9'daki "leyendo" biçimini hatırlarsan, aynı mantık burada da işler.

Ne zaman kullanılır?

Pretérito indefinido, bitmiş ve konuşma anından kopmuş bir zaman diliminde tamamlanan eylemleri anlatır. Bu yüzden bitmiş zamanı gösteren kelimelerle birlikte gelir: "ayer" (dün), "anoche" (dün gece), "anteayer" (evvelki gün), "el lunes pasado" (geçen pazartesi), "la semana pasada" (geçen hafta), "el año pasado" (geçen yıl), "en 2019". "Hace" + süre, "… önce" anlamı taşır: "hace dos días" (iki gün önce), "hace un año" (bir yıl önce).

A2.10'daki pretérito perfecto ile farkı İspanya İspanyolcasında açıktır: "Hoy he comido paella" (bugün, dilim bitmedi) ama "Ayer comí paella" (dün, dilim bitti). Meksika'dan Arjantin'e pek çok ülkede ise iki durumda da çoğunlukla indefinido duyulur: "Hoy comí paella".

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin geçmiş zaman eki "-dı" bu zamanın en yakın karşılığıdır: "konuştum", "yedim", "yaşadım". İki biçim de tek kelimedir ve bitmiş bir eylemi anlatır. Türkçe konuşan için bu zaman, pretérito perfectodan daha tanıdık gelir, çünkü yardımcı fiil yoktur ve bir ek, burada bir son, bütün işi görür.

Vurgu konusunda ise İspanyolca Türkçeden çok daha hassastır. Türkçede vurgunun yeri kelimenin anlamını nadiren değiştirir; İspanyolcada ise "hablo" ile "habló" arasındaki tek fark vurgudur. Türkçe konuşanın, bu zamanın biçimlerini söylerken son heceye bilinçli olarak basması gerekir. Yazıda bu çizgiyi unutmak da anlamı değiştirir.

"… önce" kalıbında iki dil kelimeleri ters sıraya dizer. Türkçe süreyi önce, "önce" kelimesini sonra söyler: "iki gün önce". İspanyolca "hace" kelimesini başa koyar ve süreyi arkasına ekler: "hace dos días". "Hace" burada "yapmak" fiilinin bir biçimi olsa da kalıp içinde "önce" anlamını taşır.

Örnekler

Her örnekte zaman dilimini gösteren kelimeyi bul ve fiilin sonundaki vurguya dikkat et.

Dördüncü örnekte "llegué" ve "busqué" "yo" biçimindeki yazım değişikliğini gösteriyor. Beşinci örnekte "comimos" şimdiki zamanın "comemos" biçiminden ayrı. Altıncı örnekte dönüşlü "casarse" (evlenmek) bu zamanda çekilmiş. Yedinci örnekte "empecé" yazımı ve "hace un año" kalıbı var.

Örnek diyalog

Umut ile Irene, Granada'daki evlerinde kahvaltı ediyor. Ev arkadaşı olarak yine samimi konuşuyorlar.

Umut dün akşamı ve geçen yazı indefinido ile anlatıyor: "comí", "pagué", "volví", "visité", "caminamos". Ama aynı cümlede "hoy me he levantado tarde" diyor: bugün henüz bitmemiş bir zaman dilimi içinde olduğu için İspanya İspanyolcasında pretérito perfecto kullanılıyor. "Pagué" "yo" biçimindeki yazım değişikliğini gösteriyor. Irene'nin "¿Te gustaron…?" sorusu, "gustar" fiilinin de bu zamanda çekilebildiğini gösteriyor: tapaslar çoğul olduğu için "gustaron".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Yo compré pan." "Ella escribió una carta." "Nosotros bebimos agua." "Ellos cantaron mucho."
2. "jugué", "saqué", "crucé", "pagué".
3. "Bugün Ana'yı gördüm." / "Dün Ana'yı gördüm." Birincisinde "hoy" henüz bitmemiş bir dilimdir, bu yüzden pretérito perfecto; ikincisinde "ayer" bitmiş bir dilimdir, bu yüzden indefinido. ("Vi" düzensiz bir biçim değildir, "ver" fiilinin düzenli indefinido biçimidir.)
4. "Llegué hace tres días." "Vivimos en Madrid hace dos años."

Özet kartı

1. -ar sonları: -é, -aste, -ó, -amos, -asteis, -aron.
2. -er / -ir sonları: -í, -iste, -ió, -imos, -isteis, -ieron.
3. Vurgu anlamı değiştirir: hablo (konuşurum) / habló (konuştu).
4. -ar ve -ir fiillerinde "nosotros" şimdiki zamanla aynıdır: hablamos, vivimos.
5. "Yo" yazım değişiklikleri: busqué, llegué, empecé.
6. leer → leyó, leyeron; creer → creyó.
7. Bitmiş zaman kelimeleri: ayer, anoche, la semana pasada, el año pasado, hace dos días.
8. İspanya: hoy he comido / ayer comí; Latin Amerika'da çoğunlukla her ikisinde de indefinido.

Sonraki derse köprü

Umut'un bütün fiilleri düzenliydi. Oysa geçmişi anlatırken en sık kullanılan fiillerin bazıları, "ir", "ser", "hacer", "tener", "estar", bu zamanda bambaşka biçimlere bürünür. Sıradaki derste bu zamanın kurala uymayan fiillerine geçiyorsun: "ir" ile "ser"in neden aynı biçimi, "fui"yi paylaştığını, "hice" ve "tuve" gibi yeni köklerin nasıl bir grup oluşturduğunu ve bu biçimlerin neden vurgu işareti taşımadığını göreceksin.