Be, have, do: yardımcı da asıl fiil de

Merak sorusu

Bir İngiliz turist Ali Usta'nın dükkânında baklava beklerken sohbet ediyor: "What do you do?" Ali Usta duraksıyor. "Do" sözcüğünü "yapmak" diye biliyor; ama cümlede iki tane var. Turist gülümseyerek tekrar ediyor ve cümleyi açıklıyor: "Your job. What do you do?"

Ertesi gün torunu ona üç cümle gösteriyor: "I have a shop", "I have made baklava for thirty years" ve "Do you have pistachio?" Üç cümlede de "have" var, ama her seferinde başka bir iş yapıyor gibi. Aynı sözcük nasıl hem "sahip olmak" hem de bir zamanın parçası olabilir?

Anlatım

Listenin en güçlü üç fiili

Sıklık listesinde "be" "bii" ikinci, "have" "hev" sekizinci, "do" "du" ise yirmi birinci sıradadır. Bu üç fiil bu kadar sık görülür, çünkü İngilizcede iki ayrı iş yaparlar. Bazen cümlenin asıl fiilidir ve kendi anlamlarını taşırlar. Bazen de yardımcı fiildir; o zaman kendi anlamlarını bırakır, başka bir fiile zaman, soru ya da olumsuzluk kazandırırlar.

Bu üç fiilin temel biçimlerini, "am", "is", "are" ile "don't", "doesn't" kalıplarını seviye derslerinde görmüştük. Bu derste aynı sözcüklerin iki rolünü yan yana koyuyoruz.

Be: olmak ve yardım etmek

Asıl fiil olarak "be" bir şeyin ne ya da nasıl olduğunu söyler: "I am a baker" "ay em ı beykır", yani ben bir fırıncıyım; "The baklava is fresh", baklava taze. Yardımcı fiil olarak ise iki işte kullanılır. Birincisi, şu an süren bir işi anlatır: "I am making baklava", şu an baklava yapıyorum. İkincisi, bir şeyin yapıldığını anlatır: "Baklava is made with pistachio", baklava fıstıkla yapılır.

Bu cümlede iki "am" var. İlki asıl fiildir: "ben bir fırıncıyım". İkincisi yardımcıdır: "making" ile birlikte "yapıyorum" anlamını kurar.

Have: sahip olmak ve zaman kurmak

Asıl fiil olarak "have" bir şeye sahip olmayı ya da bir şeyi yemeyi, içmeyi anlatır: "I have a shop", bir dükkânım var; "Have some tea", biraz çay için. Yardımcı fiil olarak ise geçmişte başlayıp şimdiye uzanan bir durumu kurar: "I have made baklava for thirty years", otuz yıldır baklava yapıyorum. Burada "have" sahip olmayı anlatmaz; "made" ile birlikte bir zaman kurar.

Bu cümlede iki "have" biçimi yan yana duruyor: "have" yardımcı, "had" ise asıl fiildir ve sahip olmayı anlatır.

Do: yapmak ve soru kurmak

Asıl fiil olarak "do" bir işi yapmayı anlatır: "I do the cleaning every evening", her akşam temizliği yaparım. Yardımcı fiil olarak ise kendi anlamını tamamen bırakır ve soru ile olumsuz cümle kurar: "Do you like baklava?", baklava sever misiniz? "I don't have walnut today", bugün cevizim yok.

Turistin sorusu bu iki rolü bir arada taşır: "What do you do?" "vat du yu du". İlk "do" yardımcıdır ve soruyu kurar; ikinci "do" asıl fiildir ve "yapmak" anlamına gelir. Cümlenin anlamı "Ne iş yapıyorsunuz?"tur.

Türkçe köprüsü

Türkçe bu üç fiilin yardımcı işlerinin çoğunu eklerle yapar. "Yapıyorum" sözcüğündeki "-yor" eki, İngilizcede "am" ve "-ing" ile kurulur; "yapılır" sözcüğündeki "-ıl" eki, İngilizcede "is made" ile. Türkçede bir soru "mı" ekiyle kurulur; İngilizcede çoğu zaman "do" ile. Bu yüzden Türkçe konuşanlar İngilizce cümlede bu yardımcı fiilleri sık sık unutur: "You like baklava?" sorusunu karşı taraf büyük olasılıkla anlar; yine de yazıda ve dikkatli konuşmada "Do you like baklava?" beklenir.

Asıl fiil olarak "have" de Türkçeden farklı çalışır. Türkçede sahiplik çoğu zaman "var" ile anlatılır: "Bir dükkânım var." İngilizcede aynı anlam kişiyle başlar ve "have" ile kurulur: "I have a shop." "There is my shop" demek ise başka bir anlam taşır: "İşte dükkânım orada."

Gerçek hayattan örnekler

Ali Usta torunuyla bir kâğıda iki sütun çiziyor: asıl fiil ve yardımcı fiil. Dükkânda duyduğu her cümleyi okuyup "be", "have" ve "do" sözcüklerini doğru sütuna yazıyor. "Is the baklava fresh?" cümlesindeki "is" sol sütuna, "Are you making a new tray?" cümlesindeki "are" sağ sütuna gidiyor.

Bir hafta sonra aynı İngiliz turist yeniden geliyor ve Ali Usta ona kendisi soruyor: "What do you do?" Turist öğretmen olduğunu söylüyor. Ali Usta da hazırladığı cümleyi kuruyor: "I have had this shop for thirty years. My father had it before me." Turist alkışlıyor ve bir kutu fıstıklı baklava alıyor.

Sık yapılan hata

"What do you do?" sorusunu "Şu an ne yapıyorsunuz?" diye anlamak da sık görülür. Bu soru bir işi, bir mesleği sorar; şu anki eylemi sormak için "What are you doing?" kullanılır.

Mini alıştırma

1. NGSL'de be, have ve do kaçıncı sıradadır?
2. "I am a baker" ve "I am making baklava" cümlelerindeki "am" sözcüklerinin farkı nedir?
3. "I have had this shop for thirty years" cümlesinde hangi "have" yardımcı, hangisi asıl fiildir?
4. "What do you do?" sorusundaki iki "do" ne iş yapar ve soru ne sorar?
5. "Bir dükkânım var" İngilizcede nasıl söylenir?

Cevaplar

1. Be ikinci, have sekizinci, do yirmi birinci sırada.
2. İlki asıl fiildir ve ne olduğunu söyler; ikincisi yardımcıdır ve making ile birlikte şu an süren işi anlatır.
3. Have yardımcıdır ve zaman kurar; had asıl fiildir ve sahip olmayı anlatır.
4. İlk do yardımcıdır ve soruyu kurar; ikinci do asıl fiildir, yapmak anlamına gelir. Soru mesleği sorar.
5. I have a shop.

Sesli tekrar görevi

Sonra turistin sorusunu kendine sor ve kendi cevabını ver: "What do you do?" "vat du yu du" — "I am a…" ya da "I work in…". Çiftleri önce ağır ağır, sonra konuşma hızında tekrarla; iki rol arasındaki farkı kulağınla yakala.

Özet kartı

1. Be, have ve do NGSL'de ikinci, sekizinci ve yirmi birinci sıradadır; iki iş yaptıkları için bu kadar sıktırlar.
2. Asıl fiil kendi anlamını taşır; yardımcı fiil başka bir fiile zaman, soru ya da olumsuzluk kazandırır.
3. Be: I am a baker ile I am making baklava; Baklava is made with pistachio.
4. Have: I have a shop ile I have made baklava for thirty years.
5. Do: I do the cleaning ile Do you like baklava?; What do you do? mesleği sorar.
6. Türkçe bu işlerin çoğunu eklerle yapar: -yor, -ıl, mı; İngilizcede yardımcı fiili unutma.

Sonraki derse köprü

Torunu Ali Usta'ya listede 43. sıradaki bir fiili gösteriyor: "get". Bu fiil "almak", "olmak", "varmak", "anlamak" gibi bir sürü anlamda kullanılıyor: "get a box", "get tired", "get home", "I get it". Tek bir fiilin bu kadar çok işi nasıl gördüğü sıradaki dersin konusu.