İşte ve okulda en sık kelimeler

Merak sorusu

Otelden gelen e-postada Ali Usta'nın tanımadığı üç sözcük var: "invoice", "client" ve "deadline". Elli kutuluk siparişin faturasını istiyorlar ve bir teslim tarihi veriyorlar. Aynı akşam Emir de okul ödevini getiriyor; onun kâğıdında "graph", "aspect" ve "impact" sözcükleri altı çizili duruyor.

Ali Usta haftalardır en sık sözcükleri çalışıyor. Ama bu altı sözcüğün hiçbiri onun listesinde yok. Bir dükkân sahibi ya da bir öğrenci, kendi alanının sözcüklerini nereden bulur? Ve bu sözcükler genel listeye neden girmemiş?

Anlatım

Çekirdek zaten işin ve okulun içinde

İyi haber şudur: işte ve okulda en sık kullanılan sözcüklerin büyük bölümü genel listede zaten vardır. Önceki derslerde kullandığımız çekirdek listede "work" "vörk" altmış yedinci, "company" "kampıni" yüz yedinci, "school" yüz kırk altıncı, "business" iki yüz on birinci, "job" iki yüz otuz birinci, "student" iki yüz kırk sekizinci sıradadır. "Customer", "teacher", "project" ve "data" gibi sözcükler de ilk altı yüzün içindedir.

Yani Ali Usta, "customer" ya da "order" sözcüğünü öğrenirken zaten iş İngilizcesi öğreniyordu. Genel liste, her alanın ortak zeminidir; alanlara özgü sözcükler bu zeminin üstüne kurulur.

Genel listenin bittiği yer

"Invoice" "invoys", "client" "klayınt" ve "seller" "selır" sözcükleri ise genel listede hiç yoktur. Gündelik konuşmada seyrek geçtikleri için çekirdeğe girmezler; ama bir iş yazışmasında sürekli karşına çıkarlar. Bu tür sözcükleri bulmak için genel listenin yazarları özel amaçlı listeler de hazırladı. Bunların ikisi iş ve okul içindir.

İş için: Business Service List

İş İngilizcesi listesinin adı "Business Service List", kısaca BSL. Liste bin yedi yüz sözcük içerir ve altmış dört milyon sözcüklük bir iş metinleri külliyatına dayanır. Yazarlara göre genel listeyle birlikte öğrenildiğinde, genel iş metinlerindeki sözcüklerin yüzde doksan yedisine kadarını karşılar. Yani böyle bir metindeki her yüz sözcüğün doksan yedisi tanıdık olur.

Ali Usta'nın e-postasındaki sözcükler bu listededir: "client" on dördüncü, "seller" yirmi dördüncü, "invoice" iki yüz doksan beşinci, "deadline" beş yüz altmışıncı sıradadır.

Okul için: New Academic Word List

Akademik İngilizce listesinin adı "New Academic Word List", kısaca NAWL. Liste dokuz yüz elli yedi sözcük içerir ve iki yüz seksen sekiz milyon sözcüklük bir akademik külliyata dayanır. Genel listeyle birlikte öğrenildiğinde akademik metinlerin yaklaşık yüzde doksan ikisini karşılar. Ders EP5.3'te gördüğümüz akademik kelime listesinin yerine geçmek üzere hazırlanmıştır.

Emir'in ödevindeki "graph" "graf", "aspect" "espekt" ve "impact" "impekt" sözcükleri bu listededir. Hiçbiri genel listede yoktur; üçü de ders kitaplarında ve sınav sorularında sürekli karşına çıkar.

Bir öğrenme sırası

Listelerin yazarlarının önerisi açıktır: önce çekirdek liste, sonra hedefine uyan tek bir özel liste. İş İngilizcesi isteyen BSL'ye, üniversitede okumak isteyen NAWL'a geçer. İki listeyi birden almak yerine kendi hayatına en çok değen listeyle başlamak, emeği doğru yere koymak demektir.

Türkçe köprüsü

Türkçede de her alanın kendine özgü bir sözcük katmanı vardır. Bir esnafın gün boyu kullandığı "fatura", "irsaliye", "vade", "cari hesap" gibi sözcükleri bir öğrenci nadiren duyar. Bir öğrencinin her gün kullandığı "ödev", "ünite", "grafik", "kaynakça" gibi sözcükler de esnafın günlük konuşmasında pek yer almaz. Ama ikisi de "iş", "para", "gün", "yapmak" gibi ortak bir çekirdeği paylaşır.

İngilizce öğrenirken de durum aynıdır. Türk öğrencinin sık yaptığı bir şey, alanına özgü sözcükleri çekirdekten önce ezberlemeye çalışmaktır: "depreciation" ya da "hypothesis" gibi sözcükleri bilip "deliver" ya da "order" sözcüğünde takılmak. Sağlam yol tersidir: önce ortak zemin, sonra alanın katmanı.

Gerçek hayattan örnekler

Ali Usta otelin e-postasına cevap yazarken torununun yardımını istiyor. Önce kendi bildiği sözcüklerle bir taslak kuruyor: "Thank you for your order. The boxes will be ready on Thursday." Sonra torunu, yeni öğrendiği üç sözcüğü yerleştirmesine yardım ediyor: "I will send the invoice today. We can meet your deadline. Thank you, dear client." Ali Usta e-postayı gönderdiğinde, cümlelerin çoğunun çekirdek sözcüklerden oluştuğunu fark ediyor; yeni sözcükler yalnızca birkaç yere oturmuş.

Emir de ödevini bitirirken benzer bir şey görüyor. Ödevindeki uzun paragrafın neredeyse tamamı tanıdık sözcüklerden oluşuyor; yalnızca "graph", "aspect" ve "impact" yeni. Bu üç sözcüğü öğrenince paragrafı baştan sona anlayabiliyor ve öğretmenine şöyle yazıyor: "This graph shows the impact of tourism on small shops."

Sık yapılan hata

Bir başka tuzak da bir listenin sırasını mutlak bir doğru gibi okumaktır. Bir listedeki sıra, o listeyi kuranların seçtiği külliyata bağlıdır; farklı metinlerle kurulan bir liste farklı bir sıra verebilir.

Mini alıştırma

1. İşte ve okulda sık kullanılan sözcüklerin büyük bölümü nerede bulunur?
2. "Invoice" ve "client" sözcükleri neden genel listede yoktur?
3. BSL kaç sözcük içerir ve hangi alan içindir?
4. NAWL hangi alan içindir ve genel listeyle birlikte akademik metinlerin yaklaşık yüzde kaçını karşılar?
5. Listelerin yazarları hangi öğrenme sırasını önerir?

Cevaplar

1. Genel çekirdek listede.
2. Gündelik konuşmada seyrek geçtikleri için; ama iş yazışmasında sık görülürler.
3. Bin yedi yüz sözcük; iş İngilizcesi için.
4. Akademik İngilizce için; yaklaşık yüzde doksan iki.
5. Önce çekirdek liste, sonra hedefe uyan tek bir özel liste.

Sesli tekrar görevi

Sonra okul için üç sözcüğü aynı biçimde çalış: "graph", "aspect", "impact". En sonda kendine bir soru sor: senin hedefin iş mi, okul mu, yoksa ikisi de değil mi? Cevabına göre defterine hangi listeyle devam edeceğini yaz.

Özet kartı

1. İşte ve okulda en sık sözcüklerin çoğu çekirdek listededir: work, company, school, job, student.
2. Alana özgü sözcükler çekirdekte yoktur; onlar için özel listeler vardır.
3. BSL: bin yedi yüz iş sözcüğü; genel listeyle birlikte iş metinlerinin yüzde doksan yedisine kadar.
4. NAWL: dokuz yüz elli yedi akademik sözcük; genel listeyle birlikte akademik metinlerin yaklaşık yüzde doksan ikisi.
5. Sıra: önce çekirdek, sonra hedefe uyan tek bir özel liste.
6. Liste sırası, listeyi kuran külliyata bağlıdır; mutlak bir doğru değildir.

Sonraki derse köprü

Artık hangi sözcükleri öğreneceğini biliyorsun: çekirdek liste ve hedefine uyan özel liste. Geriye bir soru kalıyor: öğrendiğin sözcüğü unutmadan nasıl tutacaksın? Sıradaki derste kelime kartlarını ve tekrarları zamana yayan bir düzeni kuruyoruz.