En sık phrasal verb'ler

Merak sorusu

Otelin resepsiyonisti telefonda Ali Usta'ya söz veriyor: "I'll pick up the boxes at five." Ali Usta "pick" sözcüğünü toplamak, seçmek diye biliyor; "up" ise yukarı demek. Kutuları yukarı mı toplayacak? Aynı gün bir müşteri kapıdan çıkarken "I'll come back tomorrow" diyor, bir başkası vitrindeki kalabalığa bakıp "What's going on?" diye soruyor.

Emir, Ali Usta'ya bir kitapçık getiriyor: içinde yüzlerce iki parçalı fiil var. Ali Usta kitapçığı karıştırınca iç çekiyor. Bu kadar fiil varken hangilerinden başlamalı? Ve bir fiilin birden çok anlamı varsa, hangisini önce öğrenmeli?

Anlatım

İki parça, yeni bir anlam

Phrasal verb, yani İngilizcede "phrasal verb" "freyzıl vörb" denen yapı, bir fiil ile "up", "out", "back", "on" gibi küçük bir sözcüğün birleşmesidir. Bu birleşme çoğu zaman iki parçanın anlamlarının toplamından farklı bir anlam taşır. "Pick" ve "up" sözcüklerini ayrı ayrı bilmek, "pick up" öbeğinin "gidip almak" anlamına geldiğini her zaman söylemez.

Sabah rutinine, eve, ilişkilere ve işe ait pek çok phrasal verb'ü seviye derslerinde görmüştük: "get up", "turn off", "give up", "run out of" gibi. Bu derste başka bir soru soruyoruz: bütün bu fiiller arasında hangileri en sık kullanılır ve her birinin hangi anlamı öne çıkar?

Bir öncelik listesi

Uygulamalı dilbilimci Garnier ile Schmitt, külliyatlarda en çok rastlanan yüz elli phrasal verb'ü bir öğretim listesinde topladı. Listenin adı "PHaVE List" "feyv list". Liste her fiil için yalnızca en sık anlamları verir ve her anlamın, incelenen örneklerde hangi oranda kullanıldığını yüzde olarak gösterir. Kullanım kılavuzu, bu tür fiillerin bütün İngilizcede sekiz binden fazla olabileceğini aktarır; yüz elli fiil, bu kalabalığın içinde bir başlangıç noktası sunar.

Listenin başı

Listenin sıralamasında ilk altı fiil şunlardır: "go on", "pick up", "come back", "come up", "go back" ve "find out". Ali Usta'nın bir günde duyduklarının neredeyse hepsi bu altı fiilin içindedir.

"Go on" "gou on" en sık "olmak, yaşanmak" anlamında kullanılır; listede bu anlamın payı yüzde altmış dört buçuktur. "What's going on?" sorusu, "Ne oluyor?" demektir. "Pick up" "pik ap" en sık "bir yerden birini ya da bir şeyi gidip almak" demektir ve payı yüzde yetmiş buçuktur. Resepsiyonist de tam bunu söylüyordu: kutuları saat beşte gelip alacak.

Tek anlamlı olanlar, çok anlamlı olanlar

Bazı phrasal verb'ler neredeyse tek bir anlamla yaşar. Listeye göre "come back" "kam bek" örneklerin yüzde doksan altı buçuğunda "bir yere ya da bir konuya geri dönmek" anlamındadır. "Find out" "faynd aut" ise incelenen örneklerin hepsinde "öğrenmek, ortaya çıkarmak" anlamındadır. Bu fiilleri tek bir anlamla öğrenmek yeterlidir.

Bazıları ise birkaç anlama dağılır. "Come up" en sık "bir fikir ya da çözüm üretmek" anlamında, "with" ile birlikte kullanılır; ikinci sıradaki anlamı "yakında olmak, yaklaşmak"tır. Böyle bir fiilde önce en sık anlamı öğrenmek, ötekileri karşılaştıkça eklemek en verimli yoldur.

Bir öğrenme sırası

Bu listeden çıkan ders basittir. Önce en sık fiilleri, her birinin de en sık anlamını öğren. Bir fiilin anlamlarından biri baskınsa onu öbek olarak defterine yaz. Fiil birkaç anlama dağılıyorsa her anlamı ayrı bir örnek cümleyle yaz ve hangisinin daha sık olduğunu not et.

Türkçe köprüsü

Türkçede phrasal verb yoktur, ama benzer bir mantık vardır: bir fiile bir ek ya da yardımcı sözcük eklenince anlam değişir. "Gelmek" ile "geri gelmek", "almak" ile "gidip almak" arasındaki fark, İngilizcedeki "come" ile "come back", "pick" ile "pick up" arasındaki farka benzer. Türkçede bu iş çoğunlukla bir zarf ya da ikinci bir fiille yapılır; İngilizcede ise fiilin arkasına küçük bir sözcük gelir.

Türk öğrencinin zorluğu şudur: "up" sözcüğünü görünce aklına hep "yukarı" gelir. Oysa phrasal verb içinde "up" çoğu zaman yön bildirmez. "Pick up" sözcüğünde kimse bir şeyi yukarı kaldırmaz, "come up with" sözcüğünde de kimse yukarı çıkmaz. Bu yüzden phrasal verb'ü parçalarına ayırarak değil, bütün hâlinde, Türkçedeki bir karşılıkla eşleştirerek öğrenmek gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Saat beşe doğru otelin minibüsü dükkânın önünde duruyor. Resepsiyonist içeri girip "I'm here to pick up the order" diyor. Ali Usta kutuları hazırlamış, ama bir kutunun eksik olduğunu fark ediyor. "One box is not ready. Can you come back in ten minutes?" diye soruyor. Resepsiyonist gülümsüyor: "No problem, I'll come back."

Akşam Emir dükkâna uğruyor ve Ali Usta ona gün boyu duyduğu fiilleri anlatıyor. Emir kitapçığı açıp listenin ilk altı fiiline bakıyor ve şaşırıyor: Ali Usta'nın bir günde duyduğu fiillerin çoğu orada. "Usta, you already know the most important ones!" diyor. Ali Usta defterine yeni bir sayfa açıyor ve her fiilin yanına yalnızca bir anlam yazıyor: en sık olanı.

Sık yapılan hata

Kitapçıktaki bütün fiilleri sırasız ezberlemeye girişmek de yaygın bir tuzaktır. Yüzlerce fiil yorar; en sık olanlardan başlayan bir sıra ise ilk günden işe yarar.

Mini alıştırma

1. Phrasal verb nedir?
2. PHaVE List kaç phrasal verb içerir?
3. "What's going on?" sorusu ne anlama gelir?
4. "Find out" fiilinin anlamı nedir ve listeye göre kaç farklı anlama dağılır?
5. Birden çok anlamı olan bir phrasal verb'de önce hangi anlam öğrenilmelidir?

Cevaplar

1. Bir fiil ile "up", "out", "back" gibi küçük bir sözcüğün birleşip çoğu zaman yeni bir anlam taşıyan yapı.
2. Yüz elli.
3. Ne oluyor?
4. Öğrenmek, ortaya çıkarmak; incelenen örneklerin hepsinde bu tek anlamla kullanılır.
5. En sık anlamı.

Sesli tekrar görevi

Sonra her fiille dükkândan ya da kendi hayatından kısa bir cümle kur. Örneğin "I'll pick up my son at four" "ayl pik ap may san et for" ya da "I want to find out the price". En sonda kendi defterine bu altı fiili yaz ve her birinin yanına yalnızca bir anlam koy.

Özet kartı

1. Phrasal verb, fiil ile küçük bir sözcüğün birleşip yeni bir anlam taşımasıdır.
2. PHaVE List en sık yüz elli phrasal verb'ü ve her birinin en sık anlamlarını verir.
3. Listenin başı: go on, pick up, come back, come up, go back, find out.
4. Bazı fiiller tek anlamla yaşar: come back, find out; bazıları birkaç anlama dağılır: come up.
5. Önce en sık fiili, sonra onun en sık anlamını öğren.
6. "Up" ve "out" her zaman yön bildirmez; phrasal verb bütün olarak öğrenilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste genel İngilizcenin listesinde başı çeken iki parçalı fiilleri tanıdık. Ama bir ofiste ya da bir sınıfta en çok duyulan sözcükler, bir dükkânda duyulanlardan farklı olabilir. Sıradaki derste iş yerinde ve okulda öne çıkan sözcüklere ve bu sözcükleri belirleyen listelere bakıyoruz.