Run, set, get: bir kelimenin onlarca anlamı

Merak sorusu

Emir bir akşam dükkâna elinde bir İngilizce sözlükle geliyor ve Ali Usta'ya bir sayfa gösteriyor. "Run" "ran" sözcüğünün altında upuzun bir liste var: koşmak, işletmek, çalışmak, akmak ve daha nicesi. Bir sonraki sayfada "set" "set" sözcüğünün listesi de neredeyse aynı uzunlukta. Emir yorgun bir sesle soruyor: "Usta, bunların hepsini ezberlemem mi gerekiyor?"

Ali Usta "run" sözcüğünü koşmak diye öğrenmişti. Ama geçen hafta bir müşteri ona "Do you run this shop?" diye sormuştu ve kimse koşmuyordu. Tek bir sözcük nasıl bu kadar çok iş yapabilir? Ve bu uzun listeler karşısında bir öğrenci ne yapmalı?

Anlatım

Sık sözcük, çok anlam

Bir sözcük ne kadar sık kullanılırsa, o kadar çok farklı durumda iş görür ve zamanla yeni anlamlar kazanır. Sıklık listesinde "run" yüz doksan ikinci, "set" yüz seksen beşinci sıradadır; ikisi de en sık birkaç yüz sözcüğün arasındadır. "Get" ise kırk üçüncü sıradadır ve bu fiilin anlam ailesini Ders EP7.4'te zaten açmıştık. Bu derste aynı mantığı iki yeni fiile uyguluyoruz.

Bu sıralar sözcüğün bütün anlamlarını tek bir satırda sayar. Liste, "run" sözcüğünün kaç kez koşmak, kaç kez işletmek anlamında kullanıldığını ayırmaz.

Ortak bir resim aramak

Uzun bir anlam listesini ezberlemek yerine, anlamların arkasındaki ortak resmi bulmak çok daha kolaydır. Çoğu sık fiilin anlamları rastgele değildir; hepsi tek bir temel fikirden dallanır. Bu temel fikri bir kez kavrayan öğrenci, yeni bir anlamla karşılaşınca onu çoğu zaman tahmin edebilir.

Run: durmadan hareket eden bir şey

"Run" sözcüğünün temel resmi, kesintisiz ve düzenli bir harekettir. Bir insan koşar: "I run every morning." Bir otobüs düzenli olarak sefer yapar: "The bus runs every ten minutes." Bir makine durmadan çalışır: "The oven is running." Su akar: "The water is running." Hepsinde bir şey durmadan, bir düzen içinde hareket ediyor.

Bir işi yönetmek de bu resme uyar. Dükkânı her gün açan, düzenini kuran ve yürüten kişi o dükkânı "run" eder, yani işletir. Müşterinin sorusu buydu: "Do you run this shop?", bu dükkânı siz mi işletiyorsunuz?

Set: bir şeyi yerine koymak

"Set" sözcüğünün temel resmi, bir şeyi belirli bir yere ya da belirli bir duruma yerleştirmektir. Masayı kurmak, yani tabakları yerlerine koymak: "set the table". Saati kurmak, yani alarmı belirli bir saate yerleştirmek: "set the alarm". Bir fiyat belirlemek: "set a price". Bir tarih belirlemek: "set a date". Hepsinde bir şey sabit bir yere oturtuluyor.

Güneş için de "set" kullanılır: "The sun sets at seven." Güneş ufka iner ve orada kaybolur. Bu kullanım ilk bakışta farklı görünse de, aşağıya inip yerine oturan bir şey resmine uyar.

Anlamı bağlam söyler

Sık bir fiilin hangi anlamda kullanıldığını çoğu zaman yanındaki sözcükler söyler. "Run" sözcüğünün yanında "shop" varsa işletmek, "water" varsa akmak, "bus" varsa sefer yapmak anlamına gelir. Bu yüzden sık fiilleri tek başlarına değil, yanlarındaki sözcükle birlikte, bir öbek olarak öğrenmek en sağlam yoldur.

Türkçe köprüsü

Türkçede de çok anlamlı sık fiiller vardır ve biz onları hiç zorlanmadan kullanırız. "Tutmak" fiilini düşün: "taksi tutmak", "elini tutmak", "yağmur tuttu", "ilaç tuttu", "sözünü tutmak". Bir yabancı bu listeyi sözlükte görse şaşırırdı, ama Türkçe konuşan biri bağlamdan anlamı hemen çıkarır.

"Çalışmak" fiili de iyi bir örnektir: "Öğrenci çalışıyor", "Makine çalışıyor", "Dükkânda çalışıyor". İngilizcede bu üç cümle üç farklı fiille söylenebilir: "study", "run" ya da "work", ve yine "work". Yani bir dildeki tek bir fiil, öbür dilde birkaç fiile dağılabilir. Türkçedeki "çalışmak" sözcüğünü İngilizceye hep "work" diye çevirmek bu yüzden bazen yanlış sonuç verir; makine için "run" ya da "work" söylenir, ders için "study" söylenir.

Gerçek hayattan örnekler

Ali Usta, Emir'in sözlüğünü kapatıp ona bir öneri yapıyor: sözlükteki uzun listeyi bırakmasını ve yalnızca dükkânda duyduğu öbekleri yazmasını söylüyor. O akşam ikisi birlikte bir sayfa dolduruyorlar: "run the shop", "the oven is running", "set the table", "set a price". Her öbeğin yanına bir küçük resim çiziyorlar: bir dükkân, bir fırın, bir masa, bir etiket.

Ertesi hafta otelden gelen resepsiyonist, toplu sipariş için bir teslim günü soruyor: "Can we set a date for the delivery?" Ali Usta "set" sözcüğünü duyunca yerine bir şey koymak resmini hatırlıyor ve anlıyor: bir tarih belirlemek. Gülümseyerek cevap veriyor: "Yes, let's set Friday."

Sık yapılan hata

Bir başka hata da sözlükteki anlam listesini baştan sona ezberlemeye çalışmaktır. Uzun liste yorar ve unutulur; ortak resim ve gerçek öbekler ise akılda kalır.

Mini alıştırma

1. Sık kullanılan bir sözcük neden çok anlam kazanır?
2. "Run" sözcüğünün temel resmi nedir?
3. "Do you run this shop?" sorusu ne anlama gelir?
4. "Set the alarm" ve "set a price" öbeklerindeki ortak fikir nedir?
5. "Ders çalışıyorum" cümlesinde "çalışmak" İngilizcede hangi fiille söylenir?

Cevaplar

1. Çok farklı durumda kullanıldığı için zamanla yeni anlamlar kazanır.
2. Kesintisiz, düzenli bir hareket.
3. Bu dükkânı siz mi işletiyorsunuz?
4. Bir şeyi belirli bir yere ya da duruma yerleştirmek.
5. Study.

Sesli tekrar görevi

Sonra kendi hayatından iki cümle kur: birinde "run", birinde "set" kullan. Örneğin evdeki bir makineyi ya da sabah kurduğun alarmı düşün. En sonda Türkçedeki "tutmak" fiilinin üç farklı kullanımını sesli söyle ve her birinin İngilizcede nasıl söylenebileceğini düşün.

Özet kartı

1. Sık sözcükler çok farklı durumda kullanıldıkları için çok anlam kazanır.
2. Uzun anlam listesini ezberlemek yerine ortak resmi bul.
3. Run: kesintisiz hareket; koşmak, sefer yapmak, çalışmak, akmak, işletmek.
4. Set: yerine koymak; masayı kurmak, alarm kurmak, fiyat ve tarih belirlemek, güneşin batması.
5. Anlamı yanındaki sözcük söyler; sık fiilleri öbek olarak öğren.
6. Türkçede tek fiil olan "çalışmak", İngilizcede study, work ya da run olabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste "run" ve "set" fiillerinin anlamını yanlarındaki isimlerin değiştirdiğini gördük. Bu fiillerin arkasına "up", "out" ya da "off" gibi küçük bir sözcük eklenince anlam yeniden ve çoğu zaman tahmin edilemeyecek kadar keskin biçimde değişir. Sıradaki derste en sık kullanılan phrasal verb'leri ele alıyoruz.