Kelime kartı ve aralıklı tekrar sistemi

Merak sorusu

Ali Usta'nın defteri artık dolmak üzere. Sayfalarda sık fiiller, edatlar, öbekler, phrasal verb'ler ve otelin e-postasından kalan iş sözcükleri var. Ama bir sabah fark ediyor: üç hafta önce yazdığı "cheap" "çiip" sözcüğünü hatırlamakta zorlanıyor. Oysa o gün defterine üç kez yazmış, üç kez de yüksek sesle okumuştu.

Emir de aynı dertten yakınıyor: sınav haftası bütün gece çalıştığı sözcüklerin çoğu bir ay sonra kaybolmuş. Sözcüğü öğrenmek bir şey, onu aylarca akılda tutmak başka bir şey gibi görünüyor. Unutmayı durdurmanın bir yolu var mı?

Anlatım

Unutmak normaldir

Yeni öğrenilen bir sözcük, kullanılmazsa zamanla silinir. Bu bir tembellik ya da yetenek eksikliği değildir; belleğin olağan işleyişidir. Önemli olan unutmayı tamamen engellemek değil, sözcüğü tam unutulmak üzereyken bir kez daha hatırlamaktır. Her başarılı hatırlama, sözcüğü biraz daha sağlam bir yere yerleştirir.

Okumak değil, hatırlamak

İki araştırmacı, Karpicke ile Roediger, öğrencilere yabancı dilde sözcükler öğretti. Bir sözcüğü bir kez doğru hatırlayan öğrencilerin bir kısmı o sözcüğü tekrar tekrar okudu, bir kısmı ise tekrar tekrar kendini sınadı. Bir süre sonra yapılan testte tekrar okumanın belirgin bir etkisi görülmedi; kendini sınamak ise büyük bir fark yarattı. Dikkat çeken bir başka bulgu da şuydu: öğrencilerin ne kadar hatırlayacaklarına dair tahminleri, gerçek sonuçlarıyla ilişkili değildi.

Ali Usta'nın "cheap" sözcüğünü üç kez yazıp okuması, bu yüzden yetmemişti. Sözcüğe bakmak tanıdık bir his verir, ama hatırlamayı çalıştırmaz.

Aralıklarla, sıkıştırmadan

Tekrarların zamanlaması da önemlidir. Cepeda ve arkadaşları, aralıklı çalışmayı inceleyen yüz seksen dört makaledeki üç yüz on yedi deneyi bir araya getiren bir derleme yaptı. Çıkan sonuçlardan biri şudur: bir şeyi ne kadar uzun süre hatırlamak istiyorsan, tekrarların arasındaki en verimli boşluk da o kadar uzar. Yani bir gece önce sıkıştırılan tekrar, ertesi günkü sınav için işe yarayabilir; ama aylarca akılda kalması gereken bir sözcük için tekrarları günlere ve haftalara yaymak gerekir.

Kelime kartı nasıl yazılır?

Kartın ön yüzüne İngilizce sözcüğü, tek başına değil, kısa bir cümlenin ya da öbeğin içinde yaz. Arka yüzüne Türkçe anlamını ve okunuşunu yaz. Bir resim çizebiliyorsan çiz. Kartı çalışırken önce ön yüze bak, cevabı yüksek sesle söyle, ancak ondan sonra kartı çevir. Kartı çevirmeden önce cevabı söylemek, okumayı hatırlamaya dönüştüren adımdır.

Kutu düzeni

Kartları zamana yaymanın en yaygın yollarından biri bir kutu düzenidir. Bu yöntem Sebastian Leitner'ın "So lernt man lernen" adlı kitabıyla yaygınlaşmıştır. Kutu birkaç bölmeye ayrılır. Yeni kartlar birinci bölmeye girer. Doğru hatırladığın kart bir sonraki bölmeye geçer; hatırlayamadığın kart ne kadar ilerlemiş olursa olsun birinci bölmeye döner.

Bölmeler farklı aralıklarla çalışılır. Örneğin birinci bölme her gün, ikinci bölme iki günde bir, üçüncü bölme haftada bir, dördüncü bölme iki haftada bir, beşinci bölme ayda bir. Bu aralıklar bir kural değil, bir başlangıç önerisidir; kendi temponu bulunca değiştirebilirsin. Önemli olan, iyi bildiğin sözcüklere daha seyrek, zorlandığın sözcüklere daha sık dönmektir.

Türkçe köprüsü

Türkçede "tekrar, öğrenmenin anasıdır" diye bir söz vardır. Bu derste gördüğümüz araştırmalar bu sözü biraz düzeltir: her tekrar aynı değerde değildir. Kitaba yeniden bakmak bir tekrar sayılır, ama kitabı kapatıp hatırlamaya çalışmak çok daha güçlü bir tekrardır. Bir gecede yapılan on tekrar da, haftalara yayılmış beş tekrar kadar kalıcı olmayabilir.

Türk öğrencisinin alıştığı çalışma biçimi çoğu zaman sınavdan önceki son günlere yığılır. Bu, kısa vadede işe yarar; ama dil öğrenmek bir sınav değil, aylara ve yıllara yayılan bir yolculuktur. Kart kutusu, sınav telaşı yerine her gün birkaç dakikalık düzenli bir alışkanlık kurar.

Gerçek hayattan örnekler

Ali Usta tezgâhın altına eski bir lokum kutusu koyuyor ve torununun yardımıyla onu kartonlarla beş bölmeye ayırıyor. Defterindeki sözcükleri tek tek kartlara geçiriyorlar: ön yüzde dükkândan bir cümle, arka yüzde Türkçe anlam ve okunuş. Her sabah dükkânı açmadan önce on dakika ayırıyor; birinci bölmedeki kartları çalışıyor ve günü gelen bölmeye bakıyor.

Üç hafta sonra "cheap" kartı üçüncü bölmeye ulaşmış. Bir turist "Is it cheap?" diye sorduğunda Ali Usta hiç düşünmeden cevap veriyor: "Not cheap, but very fresh!" Emir de kendi kutusunu kurmuş; sınavdan önceki gece yerine her akşam birkaç dakika çalışıyor ve bu kez sözcükler bir ay sonra da yerinde duruyor.

Sık yapılan hata

Bir başka tuzak da kartlara tek başına sözcük yazmaktır. "Cheap: ucuz" kartı bir şey öğretir, ama "This baklava is cheap" kartı sözcüğü bir öbekle ve bir durumla birlikte öğretir.

Mini alıştırma

1. Unutmak neden bir başarısızlık sayılmaz?
2. Karpicke ile Roediger'in deneyinde hangisi daha büyük fark yarattı: tekrar okumak mı, kendini sınamak mı?
3. Cepeda ve arkadaşlarının derlemesine göre, bir şeyi daha uzun süre hatırlamak istiyorsan tekrarlar arasındaki boşluk nasıl değişmeli?
4. Kelime kartının ön yüzüne ne yazılmalı?
5. Kutu düzeninde hatırlayamadığın bir kart nereye gider?

Cevaplar

1. Çünkü belleğin olağan işleyişidir; önemli olan sözcüğü unutulmak üzereyken yeniden hatırlamaktır.
2. Kendini sınamak.
3. Uzamalı.
4. İngilizce sözcük, kısa bir cümlenin ya da öbeğin içinde.
5. Birinci bölmeye geri döner.

Sesli tekrar görevi

Sonra kartları karıştır ve her birinde önce cevabı yüksek sesle söyle, ancak ondan sonra kartı çevir. Bildiklerini bir kenara, bilemediklerini öbür kenara koy. Yarın aynı beş karta yeniden bak; iki gün sonra yalnızca bildiklerine, ama yine kartı çevirmeden önce cevabı söyleyerek.

Özet kartı

1. Unutmak normaldir; sözcüğü unutulmak üzereyken yeniden hatırlamak onu sağlamlaştırır.
2. Tekrar okumak yerine kendini sına: önce cevabı söyle, sonra kartı çevir.
3. Tekrarları yay: uzun süre hatırlamak için tekrarlar arasındaki boşluk uzamalı.
4. Kartın ön yüzünde cümle ya da öbek, arka yüzünde Türkçe anlam ve okunuş.
5. Kutu düzeni: doğru kart ileri, unutulan kart başa döner.
6. Her gün birkaç dakika, bir gecede saatlerden daha kalıcıdır.

Akademinin sonu

Bu ders, uzun bir yolun son durağı. İlk derslerde harflerin sesleriyle ve basit cümlelerle başlayan yol, zamanlarla, kiplerle, ince anlam farklarıyla, ardından da sınavlardan mesleklere uzanan parkurlarla devam etti. En sonda en sık sözcüklere döndük, çünkü bütün bu yapıların taşıdığı malzeme onlardır.

Artık elinde bir kutu var. Bu kutu, bundan sonraki yolu kendi başına yürümenin aracıdır: her gün birkaç kart, her hafta birkaç yeni sözcük, her ay biraz daha uzun bir aralık. Dil öğrenmek bir bitiş çizgisi olmayan bir yürüyüştür. Ali Usta'nın tezgâhın altındaki lokum kutusu gibi, senin kutun da her sabah açılmayı bekliyor.