Sık öbekler: kelimeler tek başına gezmez

Merak sorusu

Cumartesi günü dükkâna otuzdan fazla turist giriyor. Akşam Ali Usta defterine bakıp ilginç bir şey fark ediyor: turistlerin çoğu aynı cümleleri kurmuş. "How much is it?", "Here you are", "That's all, thanks", "Keep the change", "Have a nice day". Sanki herkes aynı kitaptan ezberlemiş gibi.

Ali Usta ise her cümleyi sıfırdan kuruyor: önce özneyi düşünüyor, sonra fiili, sonra doğru edatı. Bu yüzden konuşurken yavaş kalıyor ve bazen cümlenin ortasında takılıyor. Turistler bu kadar hızlı ve rahat nasıl konuşuyor? Sözcükleri tek tek değil de hazır parçalar hâlinde öğrenmek mümkün mü?

Anlatım

Öbek nedir?

İngilizcede bazı sözcükler neredeyse hep birlikte gezer ve tek bir parça gibi kullanılır. "How much is it?" "hav maç iz it" konuşan biri için dört ayrı sözcük değil, tek bir sorudur. Bu tür hazır parçalara öbek, İngilizcesiyle "chunk" denir. Öbekler konuşmayı hızlandırır, çünkü beyin cümleyi sözcük sözcük kurmak yerine hazır bir parçayı çağırır.

Bazı sözcüklerin belirli ortaklarla birlikte geldiğini, "make a decision" ya da "strong coffee" gibi, seviye derslerinde görmüştük. Bu derste daha geniş bir şeye bakıyoruz: bir alışverişte, bir karşılaşmada ya da bir vedalaşmada neredeyse hiç değişmeden söylenen bütün kalıplara.

Dükkânın öbekleri

Bir alışveriş, baştan sona birkaç hazır kalıpla yürür. Müşteri sorar: "How much is it?" Satıcı uzatırken söyler: "Here you are" "hiır yu ar", buyurun. Satıcı sorar: "Anything else?", başka bir şey? Müşteri cevap verir: "That's all, thanks", bu kadar, teşekkürler. Para üstü için: "Keep the change", üstü kalsın. Vedalaşırken: "Have a nice day", iyi günler.

Ali Usta bu kalıpların her birini ayrı ayrı kurmak zorunda değildir; hepsini birer bütün olarak öğrenip doğru anda kullanabilir.

Miktar ve zaman öbekleri

Bazı öbekler miktar anlatır: "a lot of" "ı lot ov", çok; "a bit of", biraz; "a couple of", birkaç. "A lot of tourists", çok turist; "a bit of sugar", biraz şeker. Bazıları ise zaman anlatır: "at the moment", şu anda; "in a minute", bir dakika içinde; "see you later", sonra görüşürüz. Bu öbeklerin içindeki edatları ve tanımlıkları tek tek düşünmek yerine, öbeği bütün hâlinde söylemek hem daha hızlı hem de daha doğrudur.

Tepki öbekleri

Konuşmanın akışında kısa tepkiler çok sık kullanılır ve neredeyse hepsi hazır kalıplardır: "No problem", sorun değil; "Of course", tabii ki; "Sounds good", iyi fikir; "Not at all", hiç önemli değil. Bir müşteri teşekkür ettiğinde Ali Usta "You're welcome" ya da daha rahat bir "No problem" diyebilir. Bu tepkiler bir cümle kurmayı gerektirmez; doğru anda söylenen iki üç sözcük yeter.

Öbek defteri

Öbekleri öğrenmenin en etkili yolu, onları sözcük listesine değil, bir durum defterine yazmaktır. Ali Usta defterini durumlara böler: karşılamak, satmak, para almak, vedalaşmak. Her durumun altına o anda söylenen hazır kalıpları yazar. Bir öbeği yazarken içindeki sözcükleri ayırmaz, tek bir satıra bir bütün olarak yazar.

Türkçe köprüsü

Türkçede de hazır kalıplar çok sık kullanılır ve İngilizcedekinden daha da zengindir: "Kolay gelsin", "Afiyet olsun", "Geçmiş olsun", "Hayırlı işler". Bu kalıpların çoğunun İngilizcede birebir karşılığı yoktur. Onları çevirmeye çalışmak yerine, aynı durumda İngilizcede ne söylendiğini öğrenmek gerekir. Yemek sunarken "Afiyet olsun" yerine "Enjoy!", hasta birine "Geçmiş olsun" yerine "Get well soon" söylenir. "Kolay gelsin" için tek bir İngilizce kalıp yoktur; duruma göre "Have a good day" ya da hiçbir şey söylenmeyebilir.

Bu fark, öbekleri çeviriyle değil, durumla öğrenmenin neden önemli olduğunu gösterir. Bir öbek, bir sözlük karşılığı değil, bir durumun cevabıdır. Ali Usta'nın defterini durumlara göre bölmesi tam bu yüzden işe yarar.

Gerçek hayattan örnekler

Pazar günü Ali Usta defterindeki öbekleri kullanmayı deniyor. Bir müşteriye kutuyu uzatırken "Here you are" diyor, ardından "Anything else?" diye soruyor. Müşteri "That's all, thanks" deyip parayı uzatıyor ve "Keep the change" diyor. Ali Usta gülümseyerek "Thank you! Have a nice day!" diye cevap veriyor. Bütün alışveriş bir dakikadan kısa sürüyor ve Ali Usta hiçbir yerde takılmıyor.

Öğleden sonra bir aile tadım tabağından bir parça yiyor ve kız "This is so good!" diye bağırıyor. Ali Usta Türkçe "Afiyet olsun" demek istiyor, sonra defterini hatırlayıp "Enjoy!" diyor. Kızın annesi gülümsüyor: "You speak English very well!" Ali Usta cevabı da hazırlamış: "Thank you, I'm learning a bit every day."

Sık yapılan hata

Öbekleri bir sözlük listesi gibi ezberlemek de verimsizdir. Bir öbek, hangi durumda söylendiğiyle birlikte öğrenildiğinde akılda kalır.

Mini alıştırma

1. Öbek nedir ve konuşmayı neden hızlandırır?
2. Bir alışverişte satıcı bir şeyi uzatırken hangi kalıbı söyler?
3. "Şu anda çok müşterimiz var" İngilizcede nasıl söylenir?
4. Yemek sunarken "Afiyet olsun" yerine İngilizcede ne söylenir?
5. Öbek defteri hangi ölçüte göre düzenlenir?

Cevaplar

1. Birlikte gezen ve tek parça gibi kullanılan sözcük grubu; beyin cümleyi kurmak yerine hazır parçayı çağırır.
2. Here you are.
3. We have a lot of customers at the moment.
4. Enjoy!
5. Durumlara göre: karşılamak, satmak, para almak, vedalaşmak gibi.

Sesli tekrar görevi

Sonra üç tepki öbeğini farklı durumlarda söyle: biri teşekkür ettiğinde "No problem", biri bir şey önerdiğinde "Sounds good", biri izin istediğinde "Of course". En sonda kendi defterine üç durum yaz ve her durumun altına iki hazır kalıp ekle.

Özet kartı

1. Öbek, birlikte gezen ve tek parça gibi kullanılan sözcük grubudur; konuşmayı hızlandırır.
2. Dükkân öbekleri: How much is it?, Here you are, Anything else?, That's all, thanks, Keep the change, Have a nice day.
3. Miktar ve zaman: a lot of, a bit of, a couple of, at the moment, in a minute, see you later.
4. Tepkiler: No problem, Of course, Sounds good, Not at all, You're welcome.
5. Türkçe kalıplar çevrilmez, durum karşılığı aranır: Afiyet olsun → Enjoy!, Geçmiş olsun → Get well soon.
6. Öbek defteri durumlara göre düzenlenir; her öbek tek satırda bütün olarak yazılır.

Sonraki derse köprü

Akşam Ali Usta turistlerin konuşmalarında başka küçük sözcükler de fark ediyor: "Well, I think…", "It was, like, really good", "You know, the green one". Bu sözcükler bir anlam taşımıyor gibi, ama herkes kullanıyor. Konuşmanın dolgu sözcükleri sıradaki dersin konusu.